इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये पञ्चषष्टितमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 66 मार्कण्डेय उवाच: एवं श्रुतं पुरा राज्ञा रविश्चन्द्रेण धीमता । उवाच वचनं श्रीमानगस्त्यो मुनिसत्तम
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye pañcaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 66 mārkaṇḍeya uvāca: evaṃ śrutaṃ purā rājñā raviścandreṇa dhīmatā / uvāca vacanaṃ śrīmānagastyo munisattama
सरस्वती न गङ्गा च यमुना वा न सागराः । न चैवान्यानि तीर्थानि प्रयागप्रमुखान्य् अपि
sarasvatī na gaṅgā ca yamunā vā na sāgarāḥ / na caivānyāni tīrthāni prayāgapramukhāny api
एकैव नर्मदा पुण्या सप्तकल्पवहा शुभा । लक्षयोजनपर्यन्तं जम्बूद्वीपं प्रकीर्तितम्
ekaiva narmadā puṇyā saptakalpavahā śubhā / lakṣayojanaparyantaṃ jambūdvīpaṃ prakīrtitam
नर्मदातोयपानेन लोकालोके चराचरे । तपोहीना नराश् चैव ते ऽपि यान्ति शिवालयम्
narmadātoyapānena lokāloke carācare / tapohīnā narāś caiva te 'pi yānti śivālayam
यो ऽयं कामयते कामं स तं प्राप्नोति पुष्कलम् । साधु साधु महाभाग पृष्टो ऽहं यत् त्वयानघ
yo 'yaṃ kāmayate kāmaṃ sa taṃ prāpnoti puṣkalam / sādhu sādhu mahābhāga pṛṣṭo 'haṃ yat tvayānagha
नर्मदा कथिता दिव्या हृद्या कस्य न रोचते । सन्ति तीर्थानि यावन्ति दक्षिणोत्तरकूलयोः
narmadā kathitā divyā hṛdyā kasya na rocate / santi tīrthāni yāvanti dakṣiṇottarakūlayoḥ
त्वत्प्रीतिदानि तावन्ति कथयामि नृपोत्तम । अन्यानि ग्रन्थलक्षेण न च कीर्तयितुं क्षमः
tvatprītidāni tāvanti kathayāmi nṛpottama / anyāni granthalakṣeṇa na ca kīrtayituṃ kṣamaḥ
त्रयो वेदास्त्रयो लोकास् तिस्रः सन्ध्यास्त्रयो ऽग्नयः । सिद्धगन्धर्वयक्षाश् च सकिन्नरमहोरगाः
trayo vedāstrayo lokās tisraḥ sandhyāstrayo 'gnayaḥ / siddhagandharvayakṣāś ca sakinnaramahoragāḥ
विद्याधरश् चाप्सरसः कल्पगातटमाश्रिताः । ओंकारादीनि लिङ्गानि वैदूर्यादिनगाः पुरा
vidyādharaś cāpsarasaḥ kalpagātaṭamāśritāḥ / oṃkārādīni liṅgāni vaidūryādinagāḥ purā
द्वापरे च कलिं प्राप्य पावनत्वम् अवाप्नुयुः । ब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां मर्यादा कथ्यते ऽधुना
dvāpare ca kaliṃ prāpya pāvanatvam avāpnuyuḥ / brahmaviṣṇvādidevānāṃ maryādā kathyate 'dhunā
प्रभाभिर्द्योतमानाया रेवाया दक्षिणोत्तरे । यज्ञभूमिरियं ख्याता सुरासुरनमस्कृता
prabhābhirdyotamānāyā revāyā dakṣiṇottare / yajñabhūmiriyaṃ khyātā surāsuranamaskṛtā
अशोकवनिका तत्र तस्या देवो महेश्वरः । तत्र सिद्ध्यति निर्विघ्नो यज्ञ इत्य् आह शङ्करः
aśokavanikā tatra tasyā devo maheśvaraḥ / tatra siddhyati nirvighno yajña ity āha śaṅkaraḥ
उवाच वचनं राजा अगस्त्यं मुनिसत्तमम् । स्वस्ति वो ऽस्तु गमिष्यामि त्वया सह महामुने
uvāca vacanaṃ rājā agastyaṃ munisattamam / svasti vo 'stu gamiṣyāmi tvayā saha mahāmune
अशोकवनिकां प्राप्तः स राजा मुनिभिर्वृतः । रेवाया दक्षिणे कूले पुण्यतीर्थेसु शोभने
aśokavanikāṃ prāptaḥ sa rājā munibhirvṛtaḥ / revāyā dakṣiṇe kūle puṇyatīrthesu śobhane
दशयोजनपर्यन्तं यज्ञयूपाश् च मण्डपम् । मणिमाणिक्यरत्नौघैः सर्वद्वारेषु शोभिताः
daśayojanaparyantaṃ yajñayūpāś ca maṇḍapam / maṇimāṇikyaratnaughaiḥ sarvadvāreṣu śobhitāḥ
पताकाध्वजशोभाड्या नानावस्त्रावगुण्ठिताः । विश्वामित्रो भरद्वाजः कश्यपो भार्गवस् तथा
patākādhvajaśobhāḍyā nānāvastrāvaguṇṭhitāḥ / viśvāmitro bharadvājaḥ kaśyapo bhārgavas tathā
ब्रह्मदृश्यो लोमशश् च तथान्ये मुनिसत्तमाः । वालखिल्या महाभागा मानसा ब्रह्मणः सुताः
brahmadṛśyo lomaśaś ca tathānye munisattamāḥ / vālakhilyā mahābhāgā mānasā brahmaṇaḥ sutāḥ
एते चान्ये च बहवो मुनयः शंसितव्रताः । ततः प्रवर्तितो यज्ञो ब्राह्मणैर् आप्तदक्षिणैः
ete cānye ca bahavo munayaḥ śaṃsitavratāḥ / tataḥ pravartito yajño brāhmaṇair āptadakṣiṇaiḥ
तृप्ताश् च देवताः सर्वाः प्रतिजग्मुस् त्रिविष्टपम् । जग्मुः सर्वे च मुदिता मुनयः स्वाश्रमं प्रति
tṛptāś ca devatāḥ sarvāḥ pratijagmus triviṣṭapam / jagmuḥ sarve ca muditā munayaḥ svāśramaṃ prati
ततो निवर्तितो यज्ञो दुर्वासाः कुपितो गतः । नात्र वैवस्वतो नाहं नारदः पर्वतस् तथा
tato nivartito yajño durvāsāḥ kupito gataḥ / nātra vaivasvato nāhaṃ nāradaḥ parvatas tathā
कथं निवर्तितो यज्ञः पापर्कर्मिनराधमैः । आगतस् तु यमस् तत्र नारदः पर्वतस् तथा
kathaṃ nivartito yajñaḥ pāparkarminarādhamaiḥ / āgatas tu yamas tatra nāradaḥ parvatas tathā
लेखकश्चित्रगुप्तश् च कालो मृत्युस् तथैव च । एते च कुपिताः सर्वे यज्ञभागं विना नृप
lekhakaścitraguptaś ca kālo mṛtyus tathaiva ca / ete ca kupitāḥ sarve yajñabhāgaṃ vinā nṛpa
तान् सर्वान् कुपितान् दृष्ट्वा रविश्चन्द्रो ऽब्रवीद् वचः । अशोकेश्वरदेवस्य नर्मदायाः प्रसादतः
tān sarvān kupitān dṛṣṭvā raviścandro 'bravīd vacaḥ / aśokeśvaradevasya narmadāyāḥ prasādataḥ
को मे समर्थो विघ्नाय सुरासुरगणेष्व् अपि । तथैव को ऽन्यो जन्तूनां यज्ञविघ्नस्य हेतवे
ko me samartho vighnāya surāsuragaṇeṣv api / tathaiva ko 'nyo jantūnāṃ yajñavighnasya hetave
यज्ञकाले च संप्राप्तो य कश्चिद् अपि मानवः । पूजनीयस् तथार्च्यश् च यथा देवश्चतुर्भुजः
yajñakāle ca saṃprāpto ya kaścid api mānavaḥ / pūjanīyas tathārcyaś ca yathā devaścaturbhujaḥ
यथायाता महाभागा ब्रह्मपुत्रा महौजसः । ददामि वो न सन्देहो मनसा यदभीप्सितम्
yathāyātā mahābhāgā brahmaputrā mahaujasaḥ / dadāmi vo na sandeho manasā yadabhīpsitam
दुर्वासा उवाच: परिपूज्यश् च नः पुत्रो नारदः पर्वतस् तथा । एकाकी प्रार्थये नाहं मिलित्वा प्रार्थयामहे
durvāsā uvāca: paripūjyaś ca naḥ putro nāradaḥ parvatas tathā / ekākī prārthaye nāhaṃ militvā prārthayāmahe
रविश्चन्द्र उवाच: यो यं कामयते कामं तं तस्मै प्रददाम्य् अहम् । इति सर्वे ऽपि तेनैव प्रस्तुता मुनिपुङ्गवाः
raviścandra uvāca: yo yaṃ kāmayate kāmaṃ taṃ tasmai pradadāmy aham / iti sarve 'pi tenaiva prastutā munipuṅgavāḥ
सुप्रीता विहिता राजन्न् अर्घपाद्यप्रदानतः । युधिष्ठिर उवाच: मुनयः केन कार्येण पाटलीपुत्रवासिनः
suprītā vihitā rājann arghapādyapradānataḥ / yudhiṣṭhira uvāca: munayaḥ kena kāryeṇa pāṭalīputravāsinaḥ
देव्या शप्ताः श्वयोनिं च गता मुक्ताश् च ते कथम् । मार्कण्डेय उवाच: पुरा तपोधनाः सर्वे जटावल्कलधारिणः
devyā śaptāḥ śvayoniṃ ca gatā muktāś ca te katham / mārkaṇḍeya uvāca: purā tapodhanāḥ sarve jaṭāvalkaladhāriṇaḥ
नैपाले वै पशुपतिं देवदेवं महेश्वरम् । पूजयन्ति शिवं भक्त्या गौर्या विरहितं हरम्
naipāle vai paśupatiṃ devadevaṃ maheśvaram / pūjayanti śivaṃ bhaktyā gauryā virahitaṃ haram
अर्धनारीश्वरं देवं सुरासुरनमस्कृतम् । संशप्तास् तेन कार्येण पार्वत्या लिङ्गभेदिनः
ardhanārīśvaraṃ devaṃ surāsuranamaskṛtam / saṃśaptās tena kāryeṇa pārvatyā liṅgabhedinaḥ
वर्षं सहस्रं हि मितं श्वयोनिं च गमिष्यथ । निर्माल्यभक्षकाः पापाश्चण्डद्रव्यस्य भक्षकाः
varṣaṃ sahasraṃ hi mitaṃ śvayoniṃ ca gamiṣyatha / nirmālyabhakṣakāḥ pāpāścaṇḍadravyasya bhakṣakāḥ
तेषां कृते महाराज दुर्वासा नृपम् अब्रवीत् । श्वयोनिं समनुप्राप्तास् तत्र काले मुनीश्वराः
teṣāṃ kṛte mahārāja durvāsā nṛpam abravīt / śvayoniṃ samanuprāptās tatra kāle munīśvarāḥ
मोचय त्वं ततो राजन्न् अस्मत् प्रियचिकीर्षया । पार्वत्या ते ऽभिशप्ताश् च नरके मज्जन्ति दारुणे
mocaya tvaṃ tato rājann asmat priyacikīrṣayā / pārvatyā te 'bhiśaptāś ca narake majjanti dāruṇe
उवाच वचनं राजा मुनिं दुर्वाससं ततः । मोचयामि न सन्देहस् तस्मात् पापाद् द्विजोत्तमान्
uvāca vacanaṃ rājā muniṃ durvāsasaṃ tataḥ / mocayāmi na sandehas tasmāt pāpād dvijottamān
प्रेषिताः किङ्करास् तेन सीदन्तो यत्र ते वने । प्रणिपत्य च ते सर्वे तानूचुश् च वनेचरान्
preṣitāḥ kiṅkarās tena sīdanto yatra te vane / praṇipatya ca te sarve tānūcuś ca vanecarān
स्मारयन्ति पूर्वजातिम् आदिष्टाः प्रभुणा यथा । ततस् तद् वचनात् प्राप्तास् ते ऽशोकवनिकां द्रुतम्
smārayanti pūrvajātim ādiṣṭāḥ prabhuṇā yathā / tatas tad vacanāt prāptās te 'śokavanikāṃ drutam
रविश्चन्द्रश्चक्रवर्ती तान् विलोक्य तपोधनान् । मुदा परमया युक्तः प्राह तान् प्रहसन्न् इव
raviścandraścakravartī tān vilokya tapodhanān / mudā paramayā yuktaḥ prāha tān prahasann iva
अशोकेश्वरदेवस्य मेकलायाः प्रभावतः । मम दानप्रभावेण महर्षीणां प्रसादतः
aśokeśvaradevasya mekalāyāḥ prabhāvataḥ / mama dānaprabhāveṇa maharṣīṇāṃ prasādataḥ
त्यक्त्वा श्वयोनिं मुनयः शिवलोकं प्रयान्तु वै । एतत् पापं महाघोरं मयि सर्वं निषीदतु
tyaktvā śvayoniṃ munayaḥ śivalokaṃ prayāntu vai / etat pāpaṃ mahāghoraṃ mayi sarvaṃ niṣīdatu
तत्क्षणान् मुक्तशापास्ते कामिकं यानम् आस्थिताः । ऊचुर् महर्षयो वाक्यं रविश्चन्द्रं शतक्रतुम्
tatkṣaṇān muktaśāpāste kāmikaṃ yānam āsthitāḥ / ūcur maharṣayo vākyaṃ raviścandraṃ śatakratum
त्वं माता त्वं पितास्माकं गुरुर्मोक्षप्रदायकः । एवम् उक्त्वा ययुस् ते तु उमामाहेश्वरं परम्
tvaṃ mātā tvaṃ pitāsmākaṃ gururmokṣapradāyakaḥ / evam uktvā yayus te tu umāmāheśvaraṃ param
साधु साधु महाभाग त्वं तु यज्ञतपोनिधिः । ना ऽन्यस्त्वया समः कश्चित् सोमवंशे महीपतिः
sādhu sādhu mahābhāga tvaṃ tu yajñataponidhiḥ / nā 'nyastvayā samaḥ kaścit somavaṃśe mahīpatiḥ
त्वया हि निर्जितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । एवम् उक्त्वा सुरश्रेष्ठाः साधुवादैस् तम् आर्चयन्
tvayā hi nirjitaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram / evam uktvā suraśreṣṭhāḥ sādhuvādais tam ārcayan
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च । दुर्वासा उवाच: क्षत्रियेषु त्वया तुल्यो न दृष्टो न श्रुतो मया
devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ca / durvāsā uvāca: kṣatriyeṣu tvayā tulyo na dṛṣṭo na śruto mayā
प्राणत्यागो हि सुकरो धर्मत्यागो हि दुष्करः । वरं वृणीष्व भद्रं ते यत्ते मनसि वर्तते
prāṇatyāgo hi sukaro dharmatyāgo hi duṣkaraḥ / varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yatte manasi vartate
प्रहसन्न् अब्रवीद् वाक्यं राजा दुर्वाससं मुनिम् । मम दानप्रभावेण नरा दुष्कृतबुद्धयः
prahasann abravīd vākyaṃ rājā durvāsasaṃ munim / mama dānaprabhāveṇa narā duṣkṛtabuddhayaḥ
प्राप्नुवन् तु परं लोकं वर एष मम प्रियः । एवमस्त्विति तस्याग्रे ऽभिधाय मुनिपुङ्गवः
prāpnuvan tu paraṃ lokaṃ vara eṣa mama priyaḥ / evamastviti tasyāgre 'bhidhāya munipuṅgavaḥ
स मुदा परया युक्तस् तत्रैवान्तरधीयत । तद् दृष्ट्वा तादृशं कर्म राज्ञश् चामिततेजसः
sa mudā parayā yuktas tatraivāntaradhīyata / tad dṛṣṭvā tādṛśaṃ karma rājñaś cāmitatejasaḥ
शङ्कया परया युक्तो धर्मराजो ऽब्रवीद् इदम् । वरं ददामि भद्रं ते यज्ञभागबहिष्कृतः
śaṅkayā parayā yukto dharmarājo 'bravīd idam / varaṃ dadāmi bhadraṃ te yajñabhāgabahiṣkṛtaḥ
श्वयोनित्वं गता विप्रा मोचिताः कर्मबन्धनात् । ईदृशं तव सामर्थ्यं जानामि च नृपोत्तम
śvayonitvaṃ gatā viprā mocitāḥ karmabandhanāt / īdṛśaṃ tava sāmarthyaṃ jānāmi ca nṛpottama
पृथिव्यां दुष्करं कर्म यज्ञश् चैव विशेषतः । यो ददाति महाभाग स्वकीयं पुण्यमुत्तमम्
pṛthivyāṃ duṣkaraṃ karma yajñaś caiva viśeṣataḥ / yo dadāti mahābhāga svakīyaṃ puṇyamuttamam
यमलोको जितस् तेन देवलोको जितस् तथा । वरयोग्यो ऽसि राजेन्द्र सत्यम् एतत् मयोदितम्
yamaloko jitas tena devaloko jitas tathā / varayogyo 'si rājendra satyam etat mayoditam
रविश्चन्द्र उवाच: यदि तुष्टः सूर्यपुत्र वरं दातुं ममेच्छसि । मम यज्ञशतेनैव दानेन तपसा तथा
raviścandra uvāca: yadi tuṣṭaḥ sūryaputra varaṃ dātuṃ mamecchasi / mama yajñaśatenaiva dānena tapasā tathā
पापयोनिगता ये तु ये च दुष्कृतकारिणः । प्रयान्तु त्वत्प्रसादेन धर्मराज शिवालयम्
pāpayonigatā ye tu ye ca duṣkṛtakāriṇaḥ / prayāntu tvatprasādena dharmarāja śivālayam
इमं वरम् अहं मन्ये प्रसादः क्रियतां मयि । यम उवाच: एवं भवतु राजेन्द्र सत्यधर्मपरायण
imaṃ varam ahaṃ manye prasādaḥ kriyatāṃ mayi / yama uvāca: evaṃ bhavatu rājendra satyadharmaparāyaṇa
प्राप्नुहि त्वं परं लोकं सत्येनानेन सुव्रत । यतस् ते मोचिताः सर्वाः कश्मलात् पापयोनयः
prāpnuhi tvaṃ paraṃ lokaṃ satyenānena suvrata / yatas te mocitāḥ sarvāḥ kaśmalāt pāpayonayaḥ
क्षत्रियाः शतशो राजन्न् अन्ये चैव सहस्रशः । पापात् समुद्धृता ये च तेषां संख्या न विद्यते
kṣatriyāḥ śataśo rājann anye caiva sahasraśaḥ / pāpāt samuddhṛtā ye ca teṣāṃ saṃkhyā na vidyate
एवमुक्त्वा नृपश्रेष्ठं धर्मराजो महाभुजः । कामिकं यानमारुह्य सुरासुरनमस्कृतम्
evamuktvā nṛpaśreṣṭhaṃ dharmarājo mahābhujaḥ / kāmikaṃ yānamāruhya surāsuranamaskṛtam
ययौ स्वभवनं राजन् नारदः पर्वतस् तथा । तस्याम् अशीतिलक्षाणि तीर्थानां नरसत्तम
yayau svabhavanaṃ rājan nāradaḥ parvatas tathā / tasyām aśītilakṣāṇi tīrthānāṃ narasattama
अशोकवनिकायां तु कीर्तितानि तवानघ । श्रवणात् कीर्तनात् तेषां गोसहस्रफलं भवेत्
aśokavanikāyāṃ tu kīrtitāni tavānagha / śravaṇāt kīrtanāt teṣāṃ gosahasraphalaṃ bhavet