इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे विष्णुकीर्तनं नाम चतुःषष्टितमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 65 मार्कण्डेय उवाच: नर्मदायाम्यभागे तु तीर्थं पापप्रणाशनम् । माण्डव्यस्याश्रमं पुण्यं सिद्धगन्धर्वसेवितम्
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe viṣṇukīrtanaṃ nāma catuḥṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 65 mārkaṇḍeya uvāca: narmadāyāmyabhāge tu tīrthaṃ pāpapraṇāśanam / māṇḍavyasyāśramaṃ puṇyaṃ siddhagandharvasevitam
विभाण्डकश् च गार्ग्यश् च ऋष्यशृङ्गादयस् तथा । तस्मिन् सहस्रसंख्याता मुनयः शंसितव्रताः
vibhāṇḍakaś ca gārgyaś ca ṛṣyaśṛṅgādayas tathā / tasmin sahasrasaṃkhyātā munayaḥ śaṃsitavratāḥ
अशोकवनिकां राजन् छृणु साम्प्रतमुत्तमम् । तत्र सन्निहितो देव उमया सहितो हरः
aśokavanikāṃ rājan chṛṇu sāmpratamuttamam / tatra sannihito deva umayā sahito haraḥ
आविष्टश् चाश्रमे तत्र विशोको विमलः शिवः । विशोकया सरिच्छ्रेष्ठा नर्मदा यत्र सङ्गता
āviṣṭaś cāśrame tatra viśoko vimalaḥ śivaḥ / viśokayā saricchreṣṭhā narmadā yatra saṅgatā
तत्र स्नाता दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः । अशोकेश्वरलिङ्गम् च प्रत्यक्षं सिद्धिशङ्करम्
tatra snātā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ / aśokeśvaraliṅgam ca pratyakṣaṃ siddhiśaṅkaram
शापभ्रष्टा द्विजास् तत्र नारदेन विमोचिताः । तस्य तीर्थस्य माहात्म्यात् मोदन्ते दिवि देवताः
śāpabhraṣṭā dvijās tatra nāradena vimocitāḥ / tasya tīrthasya māhātmyāt modante divi devatāḥ
नानावृक्षफलैः पुष्पैः सर्वकामसमन्वितैः । नाना पक्षिगणैर्जुष्टं नानावृक्षनिषेवितम्
nānāvṛkṣaphalaiḥ puṣpaiḥ sarvakāmasamanvitaiḥ / nānā pakṣigaṇairjuṣṭaṃ nānāvṛkṣaniṣevitam
सिद्धविद्याधरैर् यक्षैर् गन्धर्वैः किन्नरैस् तथा । वेणुवीणानिनादेन शङ्खवादित्रनिःस्वनैः
siddhavidyādharair yakṣair gandharvaiḥ kinnarais tathā / veṇuvīṇāninādena śaṅkhavāditraniḥsvanaiḥ
शोभते सर्वदा राजन् नर्मदा विन्ध्यसङ्गमः । अशोका देवता यत्र ब्रह्मशक्रपुरोगमाः
śobhate sarvadā rājan narmadā vindhyasaṅgamaḥ / aśokā devatā yatra brahmaśakrapurogamāḥ
विश्वेदेवाश्रमं तद्धि सर्वदेवनमस्कृतम् । विश्वायाश् च तथा पुत्रा विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः
viśvedevāśramaṃ taddhi sarvadevanamaskṛtam / viśvāyāś ca tathā putrā viśvedevāḥ prakīrtitāḥ
अशोकवनिकायां च जनयामास कश्यपः । वैवस्वते ऽन्तरे प्राप्ते त्रेतायां नरसत्तम
aśokavanikāyāṃ ca janayāmāsa kaśyapaḥ / vaivasvate 'ntare prāpte tretāyāṃ narasattama
पञ्चायुतानि तानि तीर्थानि निवसन्ति शुभानि च । तत्र सिद्धा च सावित्री देवमातादितिस् तथा
pañcāyutāni tāni tīrthāni nivasanti śubhāni ca / tatra siddhā ca sāvitrī devamātāditis tathā
देवयानी तथेन्द्राणी रोहिणी संभरायणी । दाक्षायणी लोकवन्द्या लोपामुद्रा महायशा
devayānī tathendrāṇī rohiṇī saṃbharāyaṇī / dākṣāyaṇī lokavandyā lopāmudrā mahāyaśā
रत्नावली सूर्यभार्या ध्रुवा तारा गणेश्वरी । अशोकास् तेन विहितास् तत्रस्थाः शतसंख्यकाः
ratnāvalī sūryabhāryā dhruvā tārā gaṇeśvarī / aśokās tena vihitās tatrasthāḥ śatasaṃkhyakāḥ
अस्य तीर्थस्य माहात्म्यान् मुच्यते किल्बिषान् नरः । शुक्लपक्षे चतुर्दश्याम् आश्विने मासि भारत
asya tīrthasya māhātmyān mucyate kilbiṣān naraḥ / śuklapakṣe caturdaśyām āśvine māsi bhārata
अपुत्रिणी तथा बन्ध्या दुर्भगा भर्तृवर्जिता । पञ्चरत्नफलैः स्नाता दिव्यकुम्भैः समर्चयेत्
aputriṇī tathā bandhyā durbhagā bhartṛvarjitā / pañcaratnaphalaiḥ snātā divyakumbhaiḥ samarcayet
सहस्रजन्म सा भूयः पुत्रिणी सुभगा भवेत् । अशोकवनिका क्षेत्रे तत्र गौर्या वरः कृतः
sahasrajanma sā bhūyaḥ putriṇī subhagā bhavet / aśokavanikā kṣetre tatra gauryā varaḥ kṛtaḥ
यस्मिन् वहति सा देवी नर्मदा सप्तकल्पगा । तत्रेष्टं धर्मराजेन वरुणेन महात्मना
yasmin vahati sā devī narmadā saptakalpagā / tatreṣṭaṃ dharmarājena varuṇena mahātmanā
नैरृत्येन तथान्यैश् च लोकपालैर् यथा विधि । प्रत्यक्षो हव्यवाहश् च लोकपालानुपागतः
nairṛtyena tathānyaiś ca lokapālair yathā vidhi / pratyakṣo havyavāhaś ca lokapālānupāgataḥ
अत्रिर् मरीचिः कश्यपश् चक्रुस् तत्र मखोत्तमम् । अन्यक्षेत्राच् छतगुणा तत्र दानादिका क्रिया
atrir marīciḥ kaśyapaś cakrus tatra makhottamam / anyakṣetrāc chataguṇā tatra dānādikā kriyā
वाराणसी कुरुक्षेत्रं गया वै नैमिषं तथा । मायापुरी पुष्करं च प्रयागः शशिभूषणम्
vārāṇasī kurukṣetraṃ gayā vai naimiṣaṃ tathā / māyāpurī puṣkaraṃ ca prayāgaḥ śaśibhūṣaṇam
काश्यपी सर्वतीर्थानि यत्र तिष्ठति कल्पगा । अशोकवनिकायास् तु नान्यत् तीर्थं समं विदुः
kāśyapī sarvatīrthāni yatra tiṣṭhati kalpagā / aśokavanikāyās tu nānyat tīrthaṃ samaṃ viduḥ
इष्टं यत्र पुरा राजन् हयमेधं मखोत्तमम् । ब्रह्मणा मोचिताः पूर्वं विप्राः कौलेययोनितः
iṣṭaṃ yatra purā rājan hayamedhaṃ makhottamam / brahmaṇā mocitāḥ pūrvaṃ viprāḥ kauleyayonitaḥ
अस्य तीर्थस्य माहात्म्यात् पाटलीपुत्रवासिनः । युधिष्ठिर उवाच: हयमेधमखेनेष्टं कथं तात स्वयम्भुवा
asya tīrthasya māhātmyāt pāṭalīputravāsinaḥ / yudhiṣṭhira uvāca: hayamedhamakheneṣṭaṃ kathaṃ tāta svayambhuvā
कथं च मोचिता विप्राः पूर्वं कौलेययोनितः । को वा राजा पुरा ब्रह्मन् देवराजसमो ऽभवत्
kathaṃ ca mocitā viprāḥ pūrvaṃ kauleyayonitaḥ / ko vā rājā purā brahman devarājasamo 'bhavat
एतत् सर्वं यथा न्यायं शंस मे मुनिसत्तम । मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् महाभाग समाख्यानं पुरातनम्
etat sarvaṃ yathā nyāyaṃ śaṃsa me munisattama / mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu rājan mahābhāga samākhyānaṃ purātanam
अशोकवनिका तीर्थं कल्पगा तटमाश्रितम् । न जानन्ति महामूढा मनुजाः पापमोहिताः
aśokavanikā tīrthaṃ kalpagā taṭamāśritam / na jānanti mahāmūḍhā manujāḥ pāpamohitāḥ
गुप्ताद् गुप्ततरं तीर्थं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् । विशोकेश्वरलिङ्गं तु तस्मिन् परमसिद्धिदम्
guptād guptataraṃ tīrthaṃ sarvatīrthottamottamam / viśokeśvaraliṅgaṃ tu tasmin paramasiddhidam
पूज्यते सिद्धगन्धर्वैर् न तत् पश्यन्ति मानुषाः । दर्शनात् स्पर्शनात् तस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहति
pūjyate siddhagandharvair na tat paśyanti mānuṣāḥ / darśanāt sparśanāt tasya brahmahatyāṃ vyapohati
स्वायम्भुवे ऽन्तरे प्राप्ते आदिकल्पे कृते युगे । रविश् चन्द्रो महाराज चक्रवर्ती महायशाः
svāyambhuve 'ntare prāpte ādikalpe kṛte yuge / raviś candro mahārāja cakravartī mahāyaśāḥ
सोमवंशे जनिं प्राप्तः काञ्चीपुरपतिस् तथा । शशास पृथिवीं सर्वां यथा शक्रस् त्रिविष्टपम्
somavaṃśe janiṃ prāptaḥ kāñcīpurapatis tathā / śaśāsa pṛthivīṃ sarvāṃ yathā śakras triviṣṭapam
गतस् तु पृथिवीपालो नानावृक्षसमाकुलम् । नानापक्षिगणैर्जुष्टं नानामुनिनिषेवतम्
gatas tu pṛthivīpālo nānāvṛkṣasamākulam / nānāpakṣigaṇairjuṣṭaṃ nānāmuniniṣevatam
यत्रागस्त्येश्वरं नाम शम्भोरायतनं शुभम् । सेव्यते मुनिभिः सर्वैर् अगस्त्याद् यैस् तपोधनैः
yatrāgastyeśvaraṃ nāma śambhorāyatanaṃ śubham / sevyate munibhiḥ sarvair agastyād yais tapodhanaiḥ
राहुसूर्यसमायोगे रविश्चन्द्रो नृपोत्तमः । सप्तकल्पवहा यत्र शैलश्चामरकण्टकः
rāhusūryasamāyoge raviścandro nṛpottamaḥ / saptakalpavahā yatra śailaścāmarakaṇṭakaḥ
हस्त्यश्वरथपादातैः सकोशबलवाहनैः । तपस्यन्तं महात्मानं मुनिसङ्घैः समावृतम्
hastyaśvarathapādātaiḥ sakośabalavāhanaiḥ / tapasyantaṃ mahātmānaṃ munisaṅghaiḥ samāvṛtam
मैत्रावरुणिकं नाम ज्वलन्तमिति पावकम् । तेषां मध्ये समुत्थाय शाण्डिल्यश् च महातपाः
maitrāvaruṇikaṃ nāma jvalantamiti pāvakam / teṣāṃ madhye samutthāya śāṇḍilyaś ca mahātapāḥ
उरसा पृथिवीं गत्वा सो ऽगस्तिं परिपृच्छति । रविश्चन्द्रो महातेजाः समायातस् तवाश्रमम्
urasā pṛthivīṃ gatvā so 'gastiṃ paripṛcchati / raviścandro mahātejāḥ samāyātas tavāśramam
पुरोहितो ऽहम् अस्यास्मि जानीहि त्वं तपोनिधे । त्वत् पादार्चनम् आकाङ्क्षी मन्यसे चेद् अनुग्रहः
purohito 'ham asyāsmi jānīhi tvaṃ taponidhe / tvat pādārcanam ākāṅkṣī manyase ced anugrahaḥ
अगस्त्य उवाच: आगच्छतु नृपश्रेष्ठः शीघ्रं सिंहासने स्थितः । आगतस् तद् अनुज्ञातः पादौ जग्राह तस्य च
agastya uvāca: āgacchatu nṛpaśreṣṭhaḥ śīghraṃ siṃhāsane sthitaḥ / āgatas tad anujñātaḥ pādau jagrāha tasya ca
अर्घपाद्यैश् च सम्पूज्य पप्रच्छ कुशलं मुनिः । कुशलं ते महाभाग सान्तः पुरपरिच्छदः
arghapādyaiś ca sampūjya papraccha kuśalaṃ muniḥ / kuśalaṃ te mahābhāga sāntaḥ puraparicchadaḥ
उवाच वचनं राजा मुनीन्द्रं प्रति भारत । अद्य मे सफलं जन्म राज्यं जीवनम् एव च
uvāca vacanaṃ rājā munīndraṃ prati bhārata / adya me saphalaṃ janma rājyaṃ jīvanam eva ca
मुक्तश् च किल्बिषाद् अस्मात् त्वात्पादाम्बुजदर्शनात् । सर्वत्र कल्पगा पुण्या सर्वतीर्थमयी शुभा
muktaś ca kilbiṣād asmāt tvātpādāmbujadarśanāt / sarvatra kalpagā puṇyā sarvatīrthamayī śubhā
कस्मिन् स्थाने यजे यज्ञं शंस मे मुनिसत्तम । यथा संसिद्ध्यते यज्ञः सुराणां तृप्तिर् अक्षया
kasmin sthāne yaje yajñaṃ śaṃsa me munisattama / yathā saṃsiddhyate yajñaḥ surāṇāṃ tṛptir akṣayā
एतत् सर्वं यथा न्यायं त्रिकालज्ञ निवेदय । अगस्त्य उवाच: शृणु राजन् महाभाग कथ्यमानं निबोध च
etat sarvaṃ yathā nyāyaṃ trikālajña nivedaya / agastya uvāca: śṛṇu rājan mahābhāga kathyamānaṃ nibodha ca
शिवेन कथितं पूर्वं पार्वत्याः षण्मुखस्य च । ब्रह्मविष्ण्वादिदेवानामन्येषां च दिवौकसाम्
śivena kathitaṃ pūrvaṃ pārvatyāḥ ṣaṇmukhasya ca / brahmaviṣṇvādidevānāmanyeṣāṃ ca divaukasām
मया तत्र श्रुतं राजन् मार्कण्डेन चिरायुषा । तत्ते ऽहं कथयिष्यामि मेकलातीर्थसम्भवम्
mayā tatra śrutaṃ rājan mārkaṇḍena cirāyuṣā / tatte 'haṃ kathayiṣyāmi mekalātīrthasambhavam
शृणुध्वं मुनयः सर्वे यत् प्रष्टव्यावतारणम् । कस्य शक्तिर् महाराज वर्जयित्वा महेश्वरम्
śṛṇudhvaṃ munayaḥ sarve yat praṣṭavyāvatāraṇam / kasya śaktir mahārāja varjayitvā maheśvaram
प्रमाणं सर्वतीर्थानां संख्यां वा कर्तुम् आदितः । उद्देशमात्रवक्ता ऽहं मार्कण्डस्य महामुनेः
pramāṇaṃ sarvatīrthānāṃ saṃkhyāṃ vā kartum āditaḥ / uddeśamātravaktā 'haṃ mārkaṇḍasya mahāmuneḥ
एतत् ते कथितं राजन् यथावृत्तं पुरातनम्
etat te kathitaṃ rājan yathāvṛttaṃ purātanam