इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे वाराहमहिमानुवर्णनो नामाष्टषष्टितमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 69 मार्कण्डेय उवाच: ततो देवपथं तीर्थं सर्वदेवमयं शुभम् । तत्र स्नातश् च विधिवत् सर्वयज्ञफलं लभेत्
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe vārāhamahimānuvarṇano nāmāṣṭaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 69 mārkaṇḍeya uvāca: tato devapathaṃ tīrthaṃ sarvadevamayaṃ śubham / tatra snātaś ca vidhivat sarvayajñaphalaṃ labhet
मासे मासे कुशाग्रेण सोमयागं करोति यः । स रेवाजलपूतस्य कलां नार्हति षोडशीम्
māse māse kuśāgreṇa somayāgaṃ karoti yaḥ / sa revājalapūtasya kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm
लिङ्गं देवपथं नाम सुरासुरनमस्कृतम् । श्रद्धया तद् दर्शनेन पितॄणां परमा गतिः
liṅgaṃ devapathaṃ nāma surāsuranamaskṛtam / śraddhayā tad darśanena pitṝṇāṃ paramā gatiḥ
चैत्रे मासे चतुर्दश्या पक्षयोर् उभयोर् अपि । स्नानार्थं सर्वतीर्थानि जग्मुः कर्तुं च सत्क्रियाम्
caitre māse caturdaśyā pakṣayor ubhayor api / snānārthaṃ sarvatīrthāni jagmuḥ kartuṃ ca satkriyām
यद्देवलोके देवानाम् ईप्सितं च नृपध्वज । सहस्राणि मुनीन्द्राणां तस्मिंश् शिवमुपासते
yaddevaloke devānām īpsitaṃ ca nṛpadhvaja / sahasrāṇi munīndrāṇāṃ tasmiṃś śivamupāsate
चान्द्रायणपराः केचिद् ब्रह्मकूर्चपरास् तथा । कन्दमूलफलाहारा जलाहारा जलप्रियाः
cāndrāyaṇaparāḥ kecid brahmakūrcaparās tathā / kandamūlaphalāhārā jalāhārā jalapriyāḥ
अग्निहोत्रपरा नित्यं तथा हुतहुताशनाः । उपासते देवपथं संसिद्धिं परमां गताः
agnihotraparā nityaṃ tathā hutahutāśanāḥ / upāsate devapathaṃ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ
अथान्यत् संप्रवक्ष्यामि तीर्थं पापप्रणाशनम् । सहस्रयज्ञं परमं सर्वकामफलप्रदम्
athānyat saṃpravakṣyāmi tīrthaṃ pāpapraṇāśanam / sahasrayajñaṃ paramaṃ sarvakāmaphalapradam
एकादश्यां मार्गशीर्षे पूजयित्वा जनार्दनम् । सहस्रयज्ञस्येष्टस्य फलं प्राप्नोति मानवः
ekādaśyāṃ mārgaśīrṣe pūjayitvā janārdanam / sahasrayajñasyeṣṭasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ
न पश्येद् यमलोकं च तिर्यग्योनिं न गच्छति । तीर्थस्यास्य प्रभावेण नरो विगतकल्मषः
na paśyed yamalokaṃ ca tiryagyoniṃ na gacchati / tīrthasyāsya prabhāveṇa naro vigatakalmaṣaḥ
एतत् ते कथितं राजन् पुण्याख्यानम् अनुत्तमम् । श्रवणात् कीर्तनाद् अस्य विष्णुलोके महीयते
etat te kathitaṃ rājan puṇyākhyānam anuttamam / śravaṇāt kīrtanād asya viṣṇuloke mahīyate
शुक्लतीर्थं ततो गच्छेत् सर्वतीर्थमयं शुभम् । यत्र स्नातो ऽपि लभते दशधेनुफलं नरः
śuklatīrthaṃ tato gacchet sarvatīrthamayaṃ śubham / yatra snāto 'pi labhate daśadhenuphalaṃ naraḥ
शुक्लीकृतास् तेन देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । सपादकोटिस्तीर्थानां शुक्लतीर्थे व्यवस्थिता
śuklīkṛtās tena devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ / sapādakoṭistīrthānāṃ śuklatīrthe vyavasthitā
अष्टहस्तप्रमाणं च शुक्लतीर्थं युधिष्ठिर । तत्र कालाग्निरुद्रश् च श्रीकण्ठश् च तथा परः
aṣṭahastapramāṇaṃ ca śuklatīrthaṃ yudhiṣṭhira / tatra kālāgnirudraś ca śrīkaṇṭhaś ca tathā paraḥ
तैस् तैस् तपोभिरुग्रैश् च तत्र सिद्धिं परा गताः । शुक्लतीर्थप्रभावेण मोदन्ते दिवि देवताः
tais tais tapobhirugraiś ca tatra siddhiṃ parā gatāḥ / śuklatīrthaprabhāveṇa modante divi devatāḥ
शक्रो ऽपि च पुराध्यक्षं देवदेवम् उमापतिम् । रेवातोयेन संस्नाप्य बिल्वपत्रैः समार्चयत्
śakro 'pi ca purādhyakṣaṃ devadevam umāpatim / revātoyena saṃsnāpya bilvapatraiḥ samārcayat
पौर्णमास्याम् अमावस्यां सोमः सूर्यः प्रभावतीम् । तत्र स्नातो ग्रहैः सार्द्धं नक्षत्रध्रुवमण्डलैः
paurṇamāsyām amāvasyāṃ somaḥ sūryaḥ prabhāvatīm / tatra snāto grahaiḥ sārddhaṃ nakṣatradhruvamaṇḍalaiḥ
तेन देवाश् च दीव्यन्ते शुक्लतीर्थप्रभावतः । कश्यपस्याश्रमं पुण्यं सुरसिद्धनिषेवितम्
tena devāś ca dīvyante śuklatīrthaprabhāvataḥ / kaśyapasyāśramaṃ puṇyaṃ surasiddhaniṣevitam
मुनीनाम् अयुतं तत्र स्वयं तिष्ठति भारत । कन्दमूलफलाहारा जलाहारास् तथा परे
munīnām ayutaṃ tatra svayaṃ tiṣṭhati bhārata / kandamūlaphalāhārā jalāhārās tathā pare
शाकाहारा निराहारा ब्रह्मकूर्चास् तथा परे । चान्द्रायणपराः केचिदन्ये मासोपवासिनः
śākāhārā nirāhārā brahmakūrcās tathā pare / cāndrāyaṇaparāḥ kecidanye māsopavāsinaḥ
ऋषिकोट्यस् त्रयस्त्रिंशच् छुक्लेश्वरमुपासते । राहुग्रस्ते तथा चन्द्रे पौर्णमास्यां तिथौ तथा
ṛṣikoṭyas trayastriṃśac chukleśvaramupāsate / rāhugraste tathā candre paurṇamāsyāṃ tithau tathā
आयान्ति सर्वतीर्थानि स्नातुम् एतच् छिवोदितम् । स्थानेश्वरे यत्फलं स्याद् राहुसूर्यसमागमे
āyānti sarvatīrthāni snātum etac chivoditam / sthāneśvare yatphalaṃ syād rāhusūryasamāgame
तत्फलं प्राप्नुयात् सर्वं शुक्लतीर्थे न संशयः । हेमधेनुधरादीनि रूप्यदा गजदास् तथा
tatphalaṃ prāpnuyāt sarvaṃ śuklatīrthe na saṃśayaḥ / hemadhenudharādīni rūpyadā gajadās tathā
एतद् दत्त्वा महाराज पुण्यसंख्या न विद्यते । धनदेन कुबेरेण देवगन्धर्वदानवैः
etad dattvā mahārāja puṇyasaṃkhyā na vidyate / dhanadena kubereṇa devagandharvadānavaiḥ
राहुसूर्यसमायोगे शुक्लतीर्थे महेश्वरः । चन्दनागुरुकर्पूरपुष्पमालाभिर् अर्चितः
rāhusūryasamāyoge śuklatīrthe maheśvaraḥ / candanāgurukarpūrapuṣpamālābhir arcitaḥ
वितानध्वजमुख्यैश् च दीपमालाप्रबोधनैः । अस्य तीर्थप्रभावेण यक्षराजो धनेश्वरः
vitānadhvajamukhyaiś ca dīpamālāprabodhanaiḥ / asya tīrthaprabhāveṇa yakṣarājo dhaneśvaraḥ
भोगा नानाविधास् तेन सम्प्राप्ता दिवि देवताः । सर्वतीर्थम् अयं तीर्थं सर्वदेवम् अयं च यत्
bhogā nānāvidhās tena samprāptā divi devatāḥ / sarvatīrtham ayaṃ tīrthaṃ sarvadevam ayaṃ ca yat
अपि वर्षसहस्रेण शुक्लतीर्थस्य वर्णनम् । न शक्यते सुरैः कर्तुं पुराणे स्कन्दकीर्तिते
api varṣasahasreṇa śuklatīrthasya varṇanam / na śakyate suraiḥ kartuṃ purāṇe skandakīrtite
पापयोनिगतो यश् च तिर्यग्योनिगतश् च यः । ब्रह्महा च सुरापश् च शिवनिर्माल्यभक्षकः
pāpayonigato yaś ca tiryagyonigataś ca yaḥ / brahmahā ca surāpaś ca śivanirmālyabhakṣakaḥ
मुच्यते तेन पापेन तीर्थस्यास्य प्रभावतः । तत्र स्नानं नरः कृत्वा पूजयित्वा वृषध्वजम्
mucyate tena pāpena tīrthasyāsya prabhāvataḥ / tatra snānaṃ naraḥ kṛtvā pūjayitvā vṛṣadhvajam
सुरासुरगणैः सर्वैः पूज्यते नरसत्तम । एतत् ते कथितं राजन् महापातकनाशनम्
surāsuragaṇaiḥ sarvaiḥ pūjyate narasattama / etat te kathitaṃ rājan mahāpātakanāśanam
पितामहेन यत्रेष्टो यज्ञे यज्ञेश्वरः पुरा । स्तोत्रं कृत्वा यथा न्यायं देवदेवस्य शूलिनः
pitāmahena yatreṣṭo yajñe yajñeśvaraḥ purā / stotraṃ kṛtvā yathā nyāyaṃ devadevasya śūlinaḥ
पूजयित्वा तु शुक्लेशं ब्रह्मा स्तोत्रम् उदाहरत् । नमः शिवाय शान्ताय ज्ञानविज्ञानरूपिणे
pūjayitvā tu śukleśaṃ brahmā stotram udāharat / namaḥ śivāya śāntāya jñānavijñānarūpiṇe
सूक्ष्माय सूक्ष्मरूपाय सर्वसूक्ष्माय हेतवे । सूक्ष्माणाम् अपि सूक्ष्माय नमः सूक्ष्मतमाय च
sūkṣmāya sūkṣmarūpāya sarvasūkṣmāya hetave / sūkṣmāṇām api sūkṣmāya namaḥ sūkṣmatamāya ca
दिव्याय दिव्यरूपाय दिव्यदेहाय सेतवे । दिव्यानाम् अपि दिव्याय नमो दिव्यतमाय च
divyāya divyarūpāya divyadehāya setave / divyānām api divyāya namo divyatamāya ca
व्योमप्रभाय भावाय अघोराय नमो नमः । व्योमप्रमाणधामाय वामेशाय नमो नमः
vyomaprabhāya bhāvāya aghorāya namo namaḥ / vyomapramāṇadhāmāya vāmeśāya namo namaḥ
पराय परमेशाय पारमार्थिकहेतवे । पराय परमुक्ताय नमः परतराय च
parāya parameśāya pāramārthikahetave / parāya paramuktāya namaḥ paratarāya ca
एकजिह्वद्विजह्वाय बहुजिह्वाय ते नमः । तथैवासंख्यजिह्वाय त्रिणेत्राय नमो नमः
ekajihvadvijahvāya bahujihvāya te namaḥ / tathaivāsaṃkhyajihvāya triṇetrāya namo namaḥ
पूज्याय पूज्यपूज्याय सर्वपूज्यैकहेतवे । नित्यायानित्यरूपाय नित्यनित्यैकहेतवे
pūjyāya pūjyapūjyāya sarvapūjyaikahetave / nityāyānityarūpāya nityanityaikahetave
नित्यानाम् अपि नित्याय नमो नित्यतमाय च । शक्ताय शक्तिरूपाय सर्वशक्त्येकहेतवे
nityānām api nityāya namo nityatamāya ca / śaktāya śaktirūpāya sarvaśaktyekahetave
शक्तानाम् अपि शक्ताय नमः शक्ततमाय च । शुद्धाय सर्वशुद्धाय सर्वशुद्ध्येकहेतवे
śaktānām api śaktāya namaḥ śaktatamāya ca / śuddhāya sarvaśuddhāya sarvaśuddhyekahetave
कालाय कालरूपाय सर्वकालैकहेतवे । कालानाम् अपि कालाय नमः कालतमाय ते
kālāya kālarūpāya sarvakālaikahetave / kālānām api kālāya namaḥ kālatamāya te
सर्वमन्त्रशरीराय सर्वमन्त्रैकहेतवे । मन्त्राणाम् अपि मन्त्राय नमो मन्त्रतमाय च
sarvamantraśarīrāya sarvamantraikahetave / mantrāṇām api mantrāya namo mantratamāya ca
अप्रमेयमहेशाय ईशानाय नमो नमः । योगाय योगरूपाय योगपुरुष ते नमः
aprameyamaheśāya īśānāya namo namaḥ / yogāya yogarūpāya yogapuruṣa te namaḥ
एककण्ठद्विकण्ठाय बहुकण्ठाय ते नमः । असंख्यकण्ठयुक्ताय नीलकण्ठाय ते नमः
ekakaṇṭhadvikaṇṭhāya bahukaṇṭhāya te namaḥ / asaṃkhyakaṇṭhayuktāya nīlakaṇṭhāya te namaḥ
अनन्ताय महेशाय हर्त्रे कर्त्रे नमो ऽस्तु ते । नमस्ते ऽस्तु महादेव नमस्ते ऽस्तु सदाशिव
anantāya maheśāya hartre kartre namo 'stu te / namaste 'stu mahādeva namaste 'stu sadāśiva
नमस्ते ऽस्तु महाशुद्ध नमस् तुभ्यं नमो नमः । नमो भस्माङ्गरागाय नमः खट्वाङ्गधारिणे
namaste 'stu mahāśuddha namas tubhyaṃ namo namaḥ / namo bhasmāṅgarāgāya namaḥ khaṭvāṅgadhāriṇe
सर्वात्मने नमस् तुभ्यं विश्वेशाय नमो नमः । सर्वज्ञाय नमस् तुभ्यं सनाथाय नमो नमः
sarvātmane namas tubhyaṃ viśveśāya namo namaḥ / sarvajñāya namas tubhyaṃ sanāthāya namo namaḥ
अव्यक्ताय नमस् तुभ्यं शाश्वताय नमो नमः । कैलासवासिने तुभ्यं नमः पातालवासिने
avyaktāya namas tubhyaṃ śāśvatāya namo namaḥ / kailāsavāsine tubhyaṃ namaḥ pātālavāsine
त्वया व्याप्तम् इदं सर्वं लोकालोकं चराचरम् । अपि वर्षसहस्रेण कः स्तोतुं शक्तिमान् भवेत्
tvayā vyāptam idaṃ sarvaṃ lokālokaṃ carācaram / api varṣasahasreṇa kaḥ stotuṃ śaktimān bhavet
इति स्तवेन दिव्येन यः स्तौति परमेश्वरम् । विधूय सर्वपापानि रुद्रलोके महीयते
iti stavena divyena yaḥ stauti parameśvaram / vidhūya sarvapāpāni rudraloke mahīyate