Chapter 8

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे व्यासतीर्थमहिमवर्णनो नाम सप्तमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 8 मार्कण्डेय उवाच: अथान्यत् परमं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । त्रिपुरी नाम विख्यातं रेवाया उत्तरेतटे

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe vyāsatīrthamahimavarṇano nāma saptamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 8 mārkaṇḍeya uvāca: athānyat paramaṃ tīrthaṃ triṣu lokeṣu viśrutam / tripurī nāma vikhyātaṃ revāyā uttaretaṭe

सपादलक्षतीर्थानि यत्र तिष्ठन्ति भारत । शतमष्टोत्तरं तत्र लिङ्गानां तु स्वयम्भुवाम्

sapādalakṣatīrthāni yatra tiṣṭhanti bhārata / śatamaṣṭottaraṃ tatra liṅgānāṃ tu svayambhuvām

त्रिपुरः पातितो राजन् देवदेवेन शूलिना । स्तोतव्यं किं परं तत्र सुरासुरनिषेवितम्

tripuraḥ pātito rājan devadevena śūlinā / stotavyaṃ kiṃ paraṃ tatra surāsuraniṣevitam

लोकानुग्रहकं देवं स्वयं विद्धि महेश्वरम् । गोकर्णं नाम विख्यातं भोगदं मोक्षदायकम्

lokānugrahakaṃ devaṃ svayaṃ viddhi maheśvaram / gokarṇaṃ nāma vikhyātaṃ bhogadaṃ mokṣadāyakam

कीर्तनाद् देवदेवस्य स्नपनेना ऽर्चनेन च । तोयेन नर्मदायास् तु ब्रह्महत्या प्रणश्यति

kīrtanād devadevasya snapanenā 'rcanena ca / toyena narmadāyās tu brahmahatyā praṇaśyati

गन्धधूपप्रदीपैश् च तथा विभवविस्तरैः । अपि वर्षसहस्रेण पुण्यसंख्या न ज्ञायते

gandhadhūpapradīpaiś ca tathā vibhavavistaraiḥ / api varṣasahasreṇa puṇyasaṃkhyā na jñāyate

यदा तदा शिवे दानं तस्य संख्या न विद्यते । धन्यास् ते मानवा राजन् स्नात्वा पश्यन्ति ये हरम्

yadā tadā śive dānaṃ tasya saṃkhyā na vidyate / dhanyās te mānavā rājan snātvā paśyanti ye haram

कैलासे स वसेन् मर्त्यस् त्रिपुर्यां यो वसेन् नृप । अकामात् कामतो वा ऽपि प्राणत्यागं करोति यः

kailāse sa vasen martyas tripuryāṃ yo vasen nṛpa / akāmāt kāmato vā 'pi prāṇatyāgaṃ karoti yaḥ

हंसयुक्तविमानेन किङ्किणीरवशालिना । छत्रेण ध्रियमाणेन सौवर्णेन विराजता

haṃsayuktavimānena kiṅkiṇīravaśālinā / chatreṇa dhriyamāṇena sauvarṇena virājatā

झल्लरीतूर्यवाद्येन नृत्यगीतोत्सवेनच । सुरासुरैर् वीक्ष्यमाणः सर्वालङ्कारभूषितः

jhallarītūryavādyena nṛtyagītotsavenaca / surāsurair vīkṣyamāṇaḥ sarvālaṅkārabhūṣitaḥ

भुङ्क्ते तु विपुलान् भोगान् यावद् इच्छन् महेश्वरे । एवम् एवा ऽपि चान्यानि यानि काम्यानि मानुषैः

bhuṅkte tu vipulān bhogān yāvad icchan maheśvare / evam evā 'pi cānyāni yāni kāmyāni mānuṣaiḥ

त्रिपुरारिस् तु देवेशो यत्र तिष्ठति भारत । त्रयस्त्रिंशत् प्रसिद्धानां देवानां कोटिभिः शिवः

tripurāris tu deveśo yatra tiṣṭhati bhārata / trayastriṃśat prasiddhānāṃ devānāṃ koṭibhiḥ śivaḥ

त्रिपुर्यां निवसेद् यस्माच्छिवक्षेत्रमतः स्मृतम् । क्रोशद्वयप्रमाणं तु शिवक्षेत्र प्रकीर्तितम्

tripuryāṃ nivased yasmācchivakṣetramataḥ smṛtam / krośadvayapramāṇaṃ tu śivakṣetra prakīrtitam

अत्रान्तरे मृता ये च ते प्रयान्ति शुभां गतिम् । ब्रह्मणा तु पुरा चेष्टं ब्रह्मयज्ञं मखोत्तमम्

atrāntare mṛtā ye ca te prayānti śubhāṃ gatim / brahmaṇā tu purā ceṣṭaṃ brahmayajñaṃ makhottamam

शक्रेण देवराजेन कृतं क्रतुशतं पुरा । गोकर्णं च महादेवं सर्वसिद्धिप्रदायकम्

śakreṇa devarājena kṛtaṃ kratuśataṃ purā / gokarṇaṃ ca mahādevaṃ sarvasiddhipradāyakam

वटेश्वरं तथा चान्यं सिद्धलिङ्गं सुरेश्वरम् । ईश्वरं चैव कामेशमश्विभ्याम् अर्चितं हरम्

vaṭeśvaraṃ tathā cānyaṃ siddhaliṅgaṃ sureśvaram / īśvaraṃ caiva kāmeśamaśvibhyām arcitaṃ haram

अनङ्गं वामदेवं च कपोतेश्वरम् एव च । सर्वेश्वरं सोमनाथं ऋणमोचनम् एव च

anaṅgaṃ vāmadevaṃ ca kapoteśvaram eva ca / sarveśvaraṃ somanāthaṃ ṛṇamocanam eva ca

कपालमोचनं देवं तथान्यम् अघनाशनम् । इन्द्रेश्वरं च ब्रह्मेशं शिवं नारायणं भवम्

kapālamocanaṃ devaṃ tathānyam aghanāśanam / indreśvaraṃ ca brahmeśaṃ śivaṃ nārāyaṇaṃ bhavam

विश्वदेवं सिद्धनाथम् अमरं चान्द्रम् एव च । सिद्धं विद्याधरं यज्ञम् अतुलं वासवं तथा

viśvadevaṃ siddhanātham amaraṃ cāndram eva ca / siddhaṃ vidyādharaṃ yajñam atulaṃ vāsavaṃ tathā

ईशानमग्निगर्भं च कुबेरमतुलं तथा । गायत्रं चैव सावित्रं रोहिणीतीर्थमेव च

īśānamagnigarbhaṃ ca kuberamatulaṃ tathā / gāyatraṃ caiva sāvitraṃ rohiṇītīrthameva ca

दाक्षायणी चैव सती दक्षयज्ञहरा स्मृता । रत्नावली सूर्यपत्नी सूर्यभामा च वारुणी

dākṣāyaṇī caiva satī dakṣayajñaharā smṛtā / ratnāvalī sūryapatnī sūryabhāmā ca vāruṇī

विष्णुर् मरीचिर् मैत्रेयऋष्यशृङ्गो विभाण्डजः । तपस्वी शौनको गर्गो दुर्वासा उग्रतापसः

viṣṇur marīcir maitreyaṛṣyaśṛṅgo vibhāṇḍajaḥ / tapasvī śaunako gargo durvāsā ugratāpasaḥ

पञ्चायुतानि सिद्धानि त्रिपुर्यां नृपसत्तम । अपि वर्षसहस्राणि न स्तोतुं शक्यते पुरी

pañcāyutāni siddhāni tripuryāṃ nṛpasattama / api varṣasahasrāṇi na stotuṃ śakyate purī

त्रिपुरीक्षेत्रमाहात्म्यं शक्रेणापि नराधिप । अनेकानि सहस्राणि क्षत्रियाणां युधिष्ठिर

tripurīkṣetramāhātmyaṃ śakreṇāpi narādhipa / anekāni sahasrāṇi kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira

दीक्षायज्ञविधानेन नाकपृष्ठमुपासते । इतिहासं प्रवक्ष्यामि आदिकल्पे कृते युगे

dīkṣāyajñavidhānena nākapṛṣṭhamupāsate / itihāsaṃ pravakṣyāmi ādikalpe kṛte yuge

स्वायम्भुवे ऽन्तरे प्राप्ते कापिले कालसंज्ञके । मनुर्नाम पुरा राजा चक्रवर्ती महायशाः

svāyambhuve 'ntare prāpte kāpile kālasaṃjñake / manurnāma purā rājā cakravartī mahāyaśāḥ

अयोध्यां स पुरीं लेभे सूर्यवंशो महीपतिः । समाराध्य महादेवं शङ्करं मधुसूदनम्

ayodhyāṃ sa purīṃ lebhe sūryavaṃśo mahīpatiḥ / samārādhya mahādevaṃ śaṅkaraṃ madhusūdanam

अवध्या दानवैर् या तु निर्मिता विश्वकर्मणा । वापीकूपसहस्रेण परिखा ऽट्टालकेन वा

avadhyā dānavair yā tu nirmitā viśvakarmaṇā / vāpīkūpasahasreṇa parikhā 'ṭṭālakena vā

धनदस्य पुरी यद्वद् अलका नाम विश्रुता । अयोध्या शोभना राजन् छक्रस्येवामरावती

dhanadasya purī yadvad alakā nāma viśrutā / ayodhyā śobhanā rājan chakrasyevāmarāvatī

धनधान्यसमाकीर्णा सर्वालङ्कारभूषिता । ब्रह्मघोषनिनादेन भूमिं दिवम् इवाकरोत्

dhanadhānyasamākīrṇā sarvālaṅkārabhūṣitā / brahmaghoṣaninādena bhūmiṃ divam ivākarot

साग्निहोत्रैश् च विद्वद्भिर् ब्राह्मणैर् वेदपारगैः । चतुर्वर्णाश् च धर्मश् च प्राकृता इतरे जनाः

sāgnihotraiś ca vidvadbhir brāhmaṇair vedapāragaiḥ / caturvarṇāś ca dharmaś ca prākṛtā itare janāḥ

सपादलक्षवर्षाणि प्रजा सर्वा च जीवति । न कार्मण्यजरारोगा दुर्भिक्षं न तु मृत्युभीः

sapādalakṣavarṣāṇi prajā sarvā ca jīvati / na kārmaṇyajarārogā durbhikṣaṃ na tu mṛtyubhīḥ

स्वयं कामदुघा धेनुः पृथिवी सस्यशालिनी । अन्यायेन च भूतेषु दत्ता हर्ता न विद्यते

svayaṃ kāmadughā dhenuḥ pṛthivī sasyaśālinī / anyāyena ca bhūteṣu dattā hartā na vidyate

नवखण्डां सप्तद्वीपां संशैलवनकाननाम् । शशास मेदिनीं सर्वां यथा शक्रस् त्रिविष्टपम्

navakhaṇḍāṃ saptadvīpāṃ saṃśailavanakānanām / śaśāsa medinīṃ sarvāṃ yathā śakras triviṣṭapam

एकपत्नीगृहं यद्वद् गृहस्थस्य विराजते । यज्ञदानसहस्रेण तर्पितास् सर्वदेवताः

ekapatnīgṛhaṃ yadvad gṛhasthasya virājate / yajñadānasahasreṇa tarpitās sarvadevatāḥ

यं यं प्रार्थयते कामं तं तमाप न संशयः । एको दोषः परं तत्र नदी नैवा ऽत्र विद्यते

yaṃ yaṃ prārthayate kāmaṃ taṃ tamāpa na saṃśayaḥ / eko doṣaḥ paraṃ tatra nadī naivā 'tra vidyate

राहुसोमसमायोगे देवखातं समाययौ । स्नानं कर्तुं समाधाय ब्राह्मणैर् वैदपारगैः

rāhusomasamāyoge devakhātaṃ samāyayau / snānaṃ kartuṃ samādhāya brāhmaṇair vaidapāragaiḥ

विमानानां सहस्रेण गत्वा विशं नृपोत्तमः । शङ्खतूर्यनिनादेन वेणुवीणास्वनेन च

vimānānāṃ sahasreṇa gatvā viśaṃ nṛpottamaḥ / śaṅkhatūryaninādena veṇuvīṇāsvanena ca

सान्तः पुरपरीवारो वीक्ष्यमाणो ऽङ्गनागणैः । निर्वर्त्य पर्वकाले तु दानहोमविधिक्रियाम्

sāntaḥ puraparīvāro vīkṣyamāṇo 'ṅganāgaṇaiḥ / nirvartya parvakāle tu dānahomavidhikriyām

विवेश नगरीं पुण्याम् अयोध्यां देवनिर्मिताम् । पौर्णमास्यां गते यामे स्वस्थे चैव नृपोत्तमे

viveśa nagarīṃ puṇyām ayodhyāṃ devanirmitām / paurṇamāsyāṃ gate yāme svasthe caiva nṛpottame

श्रूयते किङ्किणीशब्द आकाशे व्योमचारिणाम् । गीतवादित्रयुक्तानां सहस्रं पङ्क्तिः वाजिनाम्

śrūyate kiṅkiṇīśabda ākāśe vyomacāriṇām / gītavāditrayuktānāṃ sahasraṃ paṅktiḥ vājinām

मनोहराणां यानानां दृष्ट्वा चैव दिवौकसाम् । जगाम विस्मयं राजा भवनोपरि शोभितः

manoharāṇāṃ yānānāṃ dṛṣṭvā caiva divaukasām / jagāma vismayaṃ rājā bhavanopari śobhitaḥ

कस्यैतानि विमानानि ममैव भवनोपरि । शयने शयने चैव कामभोगविवार्जितः

kasyaitāni vimānāni mamaiva bhavanopari / śayane śayane caiva kāmabhogavivārjitaḥ

शोकोपहतचित्तस्य चिन्तया व्याकुलीकृतः । किम् इदं साहसं लोके विमानानां नभोपरि

śokopahatacittasya cintayā vyākulīkṛtaḥ / kim idaṃ sāhasaṃ loke vimānānāṃ nabhopari

एवं चिन्तयतस् तस्य सा निष्क्रान्ता निशा नृप । उदिते च तथा सूर्ये धर्मकर्म समाप्य वै

evaṃ cintayatas tasya sā niṣkrāntā niśā nṛpa / udite ca tathā sūrye dharmakarma samāpya vai

वशिष्ठं प्राह राजर्षिर् अभिवाद्य नमस्कृतम् । उपविष्टं यथा न्यायम् आसने देवनिर्मिते

vaśiṣṭhaṃ prāha rājarṣir abhivādya namaskṛtam / upaviṣṭaṃ yathā nyāyam āsane devanirmite

इतिहासपुराणादि श्रावयन् विधिपूर्वकम् । मनुना च पुरा पृष्टो वशिष्ठो मुनिपुङ्गवः

itihāsapurāṇādi śrāvayan vidhipūrvakam / manunā ca purā pṛṣṭo vaśiṣṭho munipuṅgavaḥ

कस्यैतानि विमानानि ममोपरि महामुने । केन कर्म्मविपाकेन दानेन नियमेन च

kasyaitāni vimānāni mamopari mahāmune / kena karmmavipākena dānena niyamena ca

संशयो मे महाभाग त्रिकालज्ञ निवेदय । कस्मिन् देशे कृतो यज्ञः स्वर्गकामफलप्रदः

saṃśayo me mahābhāga trikālajña nivedaya / kasmin deśe kṛto yajñaḥ svargakāmaphalapradaḥ

येन याम्य क्षयांल् लोकान् नित्यान्तक विवार्जितान् । क्षत्रवंशसमुत्पन्नो यस् तु वै शिक्षते क्षितिम्

yena yāmya kṣayāṃl lokān nityāntaka vivārjitān / kṣatravaṃśasamutpanno yas tu vai śikṣate kṣitim

मातृकं पैतृकं वंशं यज्ञम् इष्ट्वा दिवं नयेत् । स जातो येन भूलोकः सर्वथावद्यवर्जितः

mātṛkaṃ paitṛkaṃ vaṃśaṃ yajñam iṣṭvā divaṃ nayet / sa jāto yena bhūlokaḥ sarvathāvadyavarjitaḥ

अन्ये पुत्रत्वम् आपन्नास्ते तु क्लेशाय केवलम् । एवम् उक्तो वशिष्ठस् तु मनुना ब्राह्मणैः सह । प्रसन्नस् त्व् अब्रवीत् तं तु वशिष्ठो मुनिसत्तमः

anye putratvam āpannāste tu kleśāya kevalam / evam ukto vaśiṣṭhas tu manunā brāhmaṇaiḥ saha / prasannas tv abravīt taṃ tu vaśiṣṭho munisattamaḥ

शृणुष्व त्वं महाभाग कथ्यमानं निबोध मे । ब्रह्मणा गदितं पूर्वं कश्यपस्य महामुनेः

śṛṇuṣva tvaṃ mahābhāga kathyamānaṃ nibodha me / brahmaṇā gaditaṃ pūrvaṃ kaśyapasya mahāmuneḥ

दक्षस्यात्रेर् गुरोश् चैव प्रजापतिर् अकल्पयत् । वेदश्रुतपुराणोक्तं तत्र कृत्स्नं मया श्रुतम्

dakṣasyātrer guroś caiva prajāpatir akalpayat / vedaśrutapurāṇoktaṃ tatra kṛtsnaṃ mayā śrutam

हन्त ते कथयिष्यामि यथावदनुपूर्वशः । पुराणवेदबाह्यं तु कर्म्म यत्क्रियते नृप

hanta te kathayiṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ / purāṇavedabāhyaṃ tu karmma yatkriyate nṛpa

न तत् सन्तः प्रशंसन्ति धर्महानिश् च जायते । नर्मदातीरमाश्रित्य त्रिपुरी नाम विश्रुता

na tat santaḥ praśaṃsanti dharmahāniś ca jāyate / narmadātīramāśritya tripurī nāma viśrutā

यैर् इष्टं तत्र यज्ञैस् तु दानहोमबलिक्रिया । तेषां राजन् विमानानि स्थितान्य् उपरि वेश्मनः

yair iṣṭaṃ tatra yajñais tu dānahomabalikriyā / teṣāṃ rājan vimānāni sthitāny upari veśmanaḥ

न तां लङ्घयितुं शक्ताः सर्वे देवास् सवासवाः । अतिक्रामन्ति ते स्वर्गं शिवेन सह मोदन्ते

na tāṃ laṅghayituṃ śaktāḥ sarve devās savāsavāḥ / atikrāmanti te svargaṃ śivena saha modante

विषादं त्यज राजेन्द्र गहना कर्म्मणां गतिः । अन्यक्षेत्रे सहस्रं तु दत्तं तप्तं हुतं तथा

viṣādaṃ tyaja rājendra gahanā karmmaṇāṃ gatiḥ / anyakṣetre sahasraṃ tu dattaṃ taptaṃ hutaṃ tathā

एकं तु कल्पगा तीरे तुल्यं भवति वा न वा । शिवेन श्रावितं चासीत् पुराणं स्कन्दकीर्तितम्

ekaṃ tu kalpagā tīre tulyaṃ bhavati vā na vā / śivena śrāvitaṃ cāsīt purāṇaṃ skandakīrtitam

जम्बूद्वीपे महाराज एका देवी तु नर्मदा । पापकर्मदुराचारान् नयते स्म दिवौकसम्

jambūdvīpe mahārāja ekā devī tu narmadā / pāpakarmadurācārān nayate sma divaukasam

ते ऽपि यान्ति न सन्देहः कल्पगातोयदर्शनात् । धर्मध्वजाश् च ये मर्त्यास् त्रिषु लोकेषु विश्रुताः

te 'pi yānti na sandehaḥ kalpagātoyadarśanāt / dharmadhvajāś ca ye martyās triṣu lokeṣu viśrutāḥ

संसारार्णवमग्नानां पापोपहतचेतसाम् । यानरूपावरारोहा त्रैलोक्ये सचराचरे

saṃsārārṇavamagnānāṃ pāpopahatacetasām / yānarūpāvarārohā trailokye sacarācare

एकवक्त्रस् तु तत् पुण्यं न गुणान् स्तोतुमर्हति । त्यक्त्वा चैव महाभाग ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान्

ekavaktras tu tat puṇyaṃ na guṇān stotumarhati / tyaktvā caiva mahābhāga brahmaviṣṇumaheśvarān

संख्यां कर्तुं न शक्नोति तपसो दानकर्म्मणाम् । न गङ्गायमुना चापि नदी चैव सरस्वती

saṃkhyāṃ kartuṃ na śaknoti tapaso dānakarmmaṇām / na gaṅgāyamunā cāpi nadī caiva sarasvatī

इरावती वितस्ता च विपाशा कपिला तथा । शोणश् च घर्घरश् चैव सारङ्गा बदरी तथा

irāvatī vitastā ca vipāśā kapilā tathā / śoṇaś ca ghargharaś caiva sāraṅgā badarī tathā

पुण्या महानदी तापी गण्डकी च पयोष्णिका । तुङ्गभद्रा महापुण्या भीमरथ्या महानदी

puṇyā mahānadī tāpī gaṇḍakī ca payoṣṇikā / tuṅgabhadrā mahāpuṇyā bhīmarathyā mahānadī

तीर्थानि सागराणां हि जम्बूद्वीपे वसन्ति हि । देवखाततडागेषु गर्तेषु च सरित्सु च

tīrthāni sāgarāṇāṃ hi jambūdvīpe vasanti hi / devakhātataḍāgeṣu garteṣu ca saritsu ca

किं फलं लभते मर्त्य इष्ट्वा यज्ञैर् नृपोत्तम । अन्यक्षेत्रे कृतं पापं पुण्यक्षेत्रे विनश्यति

kiṃ phalaṃ labhate martya iṣṭvā yajñair nṛpottama / anyakṣetre kṛtaṃ pāpaṃ puṇyakṣetre vinaśyati

पुण्यक्षेत्रे कृतं पापं वज्रलेपो भविष्यति । अयं यथा तथा धर्मः समं भारत वर्तते

puṇyakṣetre kṛtaṃ pāpaṃ vajralepo bhaviṣyati / ayaṃ yathā tathā dharmaḥ samaṃ bhārata vartate

तस्मात् पापं न कुर्वीत चञ्चले जीविते सति । श्रुत्वाख्यानम् इदं राजा नर्मदाकीर्तनं शुभम्

tasmāt pāpaṃ na kurvīta cañcale jīvite sati / śrutvākhyānam idaṃ rājā narmadākīrtanaṃ śubham

आदिदेश ततो ऽमात्यान् भृत्यांश् चैव सहस्रशः । राजोपस्करम् आदाय यूयं गच्छतमाचिरम्

ādideśa tato 'mātyān bhṛtyāṃś caiva sahasraśaḥ / rājopaskaram ādāya yūyaṃ gacchatamāciram

धेनूनां पञ्चलक्षाणि सवत्सानां च भारत । श्यामकर्णहयानां च लक्षमेकं शितत्विषाम्

dhenūnāṃ pañcalakṣāṇi savatsānāṃ ca bhārata / śyāmakarṇahayānāṃ ca lakṣamekaṃ śitatviṣām

अयुतं च करीन्द्राणां घण्टाभरणसंयुजाम्

ayutaṃ ca karīndrāṇāṃ ghaṇṭābharaṇasaṃyujām

हिरण्यकोटीः पञ्चाशत् सर्वासृङ्मणयस् तथा । सुमुहूर्ते सुनक्षत्रे चन्द्रे चैकादशे शुभे

hiraṇyakoṭīḥ pañcāśat sarvāsṛṅmaṇayas tathā / sumuhūrte sunakṣatre candre caikādaśe śubhe

नानादेशनृपैः सार्द्धं गीतवादित्रमङ्गलैः । दिव्ययानसमारूढः स्तूयमानो मुहुर् मुहुः

nānādeśanṛpaiḥ sārddhaṃ gītavāditramaṅgalaiḥ / divyayānasamārūḍhaḥ stūyamāno muhur muhuḥ

ब्राह्मणैर् वेदविद्भिश् च प्रायाच्च त्रिपुरीं नृपः । सप्तकल्पवहां पुण्यां सुरासुरनमस्कृताम्

brāhmaṇair vedavidbhiś ca prāyācca tripurīṃ nṛpaḥ / saptakalpavahāṃ puṇyāṃ surāsuranamaskṛtām

आजन्मरूढैस् तु पापैः सान्तः पुरपरिच्छदः । विमुक्तः पृथिवीपालः कल्पगा तोयदर्शनात्

ājanmarūḍhais tu pāpaiḥ sāntaḥ puraparicchadaḥ / vimuktaḥ pṛthivīpālaḥ kalpagā toyadarśanāt

पृथिव्यां यानि तीर्थानि आसमुद्रान्तगोचरे । मेकलातोयसंस्पर्शात् पवित्राणीह तान्य् अपि

pṛthivyāṃ yāni tīrthāni āsamudrāntagocare / mekalātoyasaṃsparśāt pavitrāṇīha tāny api

स्नानं कृत्वा यथा न्यायं पितॄन् देवांश् च तर्पयन् । अर्चयित्वा महेशानं गन्धपुष्पविलेपनैः

snānaṃ kṛtvā yathā nyāyaṃ pitṝn devāṃś ca tarpayan / arcayitvā maheśānaṃ gandhapuṣpavilepanaiḥ

दशयोजनपर्य्यन्तं यज्ञरूपं च मण्डपम् । अकारयन् महाबाहुः सर्वधर्मपरायणः

daśayojanaparyyantaṃ yajñarūpaṃ ca maṇḍapam / akārayan mahābāhuḥ sarvadharmaparāyaṇaḥ

हेमरूप्यम् अयं सर्वं यच् चान्यद् भोज्यभाजनम् । अगस्त्यो गौतमो गर्गो विष्णुः शातातपस् तथा

hemarūpyam ayaṃ sarvaṃ yac cānyad bhojyabhājanam / agastyo gautamo gargo viṣṇuḥ śātātapas tathā

अत्रिश् चैव वशिष्ठश् च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । भृगुर् अग्निर्मरीचिश् च कश्यपो ऽथ मनुस् तथा

atriś caiva vaśiṣṭhaś ca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ / bhṛgur agnirmarīciś ca kaśyapo 'tha manus tathā

दुर्वासा याज्ञवल्क्यश् च भरद्वाजो ऽथ भल्लुकः । विश्वामित्रो जमदग्नी ऋष्यशृङ्गो विभाण्डकः

durvāsā yājñavalkyaś ca bharadvājo 'tha bhallukaḥ / viśvāmitro jamadagnī ṛṣyaśṛṅgo vibhāṇḍakaḥ

दक्षः पराशरो व्यासः काषायणबृहस्पती । एते चान्ये च बहव ऋषयः शंसितव्रताः

dakṣaḥ parāśaro vyāsaḥ kāṣāyaṇabṛhaspatī / ete cānye ca bahava ṛṣayaḥ śaṃsitavratāḥ

चतुर्विद्यावेदविदो यज्ञकर्म्मविशारदाः । तीर्थं वै पुष्करं यद्वद् ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम्

caturvidyāvedavido yajñakarmmaviśāradāḥ / tīrthaṃ vai puṣkaraṃ yadvad brahmaviṣṇuśivātmakam

तत्र प्रावर्तयद् यज्ञं हयमेधमनुत्तमम् । आहूता देवताः सर्वा देवेन्द्रः पाकशासनः

tatra prāvartayad yajñaṃ hayamedhamanuttamam / āhūtā devatāḥ sarvā devendraḥ pākaśāsanaḥ

तर्पिता अर्घपाद्यैश् च मधुपर्कैश् च विष्टरैः । ततो निवर्तितो यज्ञो यथोक्तो वेदकर्म्मणा

tarpitā arghapādyaiś ca madhuparkaiś ca viṣṭaraiḥ / tato nivartito yajño yathokto vedakarmmaṇā

तर्पिता ब्राह्मणास् सर्वे यथा विभवविस्तरैः । हारकेयूरकटकैः कण्ठाभरणभूषणैः

tarpitā brāhmaṇās sarve yathā vibhavavistaraiḥ / hārakeyūrakaṭakaiḥ kaṇṭhābharaṇabhūṣaṇaiḥ

केचित् कुङ्जरम् आरूढास् तथा च हयसंस्थिताः । दिव्ययानसमारूढा दिव्यमालावलम्बिनः

kecit kuṅjaram ārūḍhās tathā ca hayasaṃsthitāḥ / divyayānasamārūḍhā divyamālāvalambinaḥ

वयांसि पक्षिणो यत्र तथा ऽन्ये वनचारिणः । यज्ञोच्छिष्टेषु लुलिता जाताः सर्वे हिरण्मयाः

vayāṃsi pakṣiṇo yatra tathā 'nye vanacāriṇaḥ / yajñocchiṣṭeṣu lulitā jātāḥ sarve hiraṇmayāḥ

यं यं कामं प्रार्थयते तं तं प्राप्नोत्यसंशयम् । घोषणा क्रियतां राष्ट्रे दण्डहस्तैस् तु किङ्करैः

yaṃ yaṃ kāmaṃ prārthayate taṃ taṃ prāpnotyasaṃśayam / ghoṣaṇā kriyatāṃ rāṣṭre daṇḍahastais tu kiṅkaraiḥ

पितृदेवमनुष्याश् च तृप्ता यान्ति परां गतिम् । ब्रह्मविष्णुमहेशाना वरं दत्त्वा दिवं ययुः

pitṛdevamanuṣyāś ca tṛptā yānti parāṃ gatim / brahmaviṣṇumaheśānā varaṃ dattvā divaṃ yayuḥ

अत्र यज्ञस् तपोदानं सर्वं भवति चाक्षयम् । एवं निवर्तितो यज्ञो राज्ञश्चामिततेजसः

atra yajñas tapodānaṃ sarvaṃ bhavati cākṣayam / evaṃ nivartito yajño rājñaścāmitatejasaḥ

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा मनुरित्य् आह कल्पगाम् । चान्द्रायणसहस्रस्य सोमयागशतस्य च

kṛtāñjalipuṭo bhūtvā manurity āha kalpagām / cāndrāyaṇasahasrasya somayāgaśatasya ca

त्वत् तोयपानमात्रेण समम् भवति वा न वा । लोकानां तारणार्थाय अवतीर्णा महानदी

tvat toyapānamātreṇa samam bhavati vā na vā / lokānāṃ tāraṇārthāya avatīrṇā mahānadī

त्वया व्याप्तं जगत्कृत्स्नं लोकाश्चैव चराचराः । स्नानावगाहनात् पानात् स्मरणात् कीर्तनाद् अपि

tvayā vyāptaṃ jagatkṛtsnaṃ lokāścaiva carācarāḥ / snānāvagāhanāt pānāt smaraṇāt kīrtanād api

अनेकभाविकं पापं तूलराशिम् इवानलः । दहत्य् एवं हि तोयं ते नात्र कार्य्या विचारणा

anekabhāvikaṃ pāpaṃ tūlarāśim ivānalaḥ / dahaty evaṃ hi toyaṃ te nātra kāryyā vicāraṇā

स्वर्गसोपानभूता ऽसि पितॄणां हितकाम्यया । दिवं नय वरारोहे भूतग्रामं चतुर्विधम्

svargasopānabhūtā 'si pitṝṇāṃ hitakāmyayā / divaṃ naya varārohe bhūtagrāmaṃ caturvidham

याः काश्चित् सरितो लोके तीर्थानि विविधानि च । तेषां त्वं जननी देवि पितॄणां तारिणी परा

yāḥ kāścit sarito loke tīrthāni vividhāni ca / teṣāṃ tvaṃ jananī devi pitṝṇāṃ tāriṇī parā

त्वया विना तु यत् तीर्थं धर्मकर्मशुभोदयम् । सूर्येणैव विहीनं हि निरालोकं जगद् यथा

tvayā vinā tu yat tīrthaṃ dharmakarmaśubhodayam / sūryeṇaiva vihīnaṃ hi nirālokaṃ jagad yathā

सूर्याचन्द्रमसोर्भावः सामान्यः सर्वजन्तुषु । समं वर्षति पर्जन्यः सस्येषु च तृणेषु च

sūryācandramasorbhāvaḥ sāmānyaḥ sarvajantuṣu / samaṃ varṣati parjanyaḥ sasyeṣu ca tṛṇeṣu ca

तथा त्वं सर्वलोकानां माता चैव गरीयसी । अपि वर्षसहस्रेण गुणान् कीर्तयितुं शुभे

tathā tvaṃ sarvalokānāṃ mātā caiva garīyasī / api varṣasahasreṇa guṇān kīrtayituṃ śubhe

ब्रह्मा बृहस्पतिश् चैव न शक्तो ऽपि वरानने । स्तोत्रं श्रुत्वा महाभागा मनोरमिततेजसः

brahmā bṛhaspatiś caiva na śakto 'pi varānane / stotraṃ śrutvā mahābhāgā manoramitatejasaḥ

प्रत्युवाच वरारोहा मकरासनसंस्थिता । सर्वाभरणशोभाढ्या चन्द्रकान्तिनिभानना

pratyuvāca varārohā makarāsanasaṃsthitā / sarvābharaṇaśobhāḍhyā candrakāntinibhānanā

वरं वृणु महाभाग तुष्टा ऽस्मि मनसीप्सितम् । नमस्कृत्य महादेवीं राजा वचनमब्रवीत्

varaṃ vṛṇu mahābhāga tuṣṭā 'smi manasīpsitam / namaskṛtya mahādevīṃ rājā vacanamabravīt

यदि तुष्टा वरारोहे वरं दातुं ममेच्छसि । तीर्थभूतं जगत् सर्वं कुरुष्व वरवर्णिनि

yadi tuṣṭā varārohe varaṃ dātuṃ mamecchasi / tīrthabhūtaṃ jagat sarvaṃ kuruṣva varavarṇini

अयोध्याविषये देशे स्रवन्त्यः सम्भवन्त्विति । नानाविधास् तु सरितो गङ्गाद्यास् तु सुरालये

ayodhyāviṣaye deśe sravantyaḥ sambhavantviti / nānāvidhās tu sarito gaṅgādyās tu surālaye

यथा च पतितास् सर्वास् तथा त्वं कल्पगे कुरु

yathā ca patitās sarvās tathā tvaṃ kalpage kuru