इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे ऽन्धकवरप्रदानो नाम पञ्चाशीतितमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 86 मार्कण्डेय उवाच: अन्धकस्य वरं दत्त्वा तेनैव सह शङ्करः । उमया सहितश्चापि कैलासं पर्वतं गतः
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe 'ndhakavarapradāno nāma pañcāśītitamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 86 mārkaṇḍeya uvāca: andhakasya varaṃ dattvā tenaiva saha śaṅkaraḥ / umayā sahitaścāpi kailāsaṃ parvataṃ gataḥ
ततस् समागता देवा ब्रह्माद्यास् सह वासवाः । हृष्टपुष्टाश् च ते सर्वे महेश तं प्रणेमिरे
tatas samāgatā devā brahmādyās saha vāsavāḥ / hṛṣṭapuṣṭāś ca te sarve maheśa taṃ praṇemire
देव उवाच: स्वागतं वो महाभागा ये केचित् त्व् इह चागताः । निहतो दानवस् तत्र भवदर्थे न संशयः
deva uvāca: svāgataṃ vo mahābhāgā ye kecit tv iha cāgatāḥ / nihato dānavas tatra bhavadarthe na saṃśayaḥ
रक्तेन तस्य मे शूलं निर्मलं च न दृश्यते । कर्तव्यं किं मया चाद्य कथ्यतां हि पितामह
raktena tasya me śūlaṃ nirmalaṃ ca na dṛśyate / kartavyaṃ kiṃ mayā cādya kathyatāṃ hi pitāmaha
सुतस् तु भवतो ब्रह्मन् यश्चा ऽसौ निहतो मया । कर्तुमिच्छाम्यहं सम्यक् तीर्थयात्रां न संशयः
sutas tu bhavato brahman yaścā 'sau nihato mayā / kartumicchāmyahaṃ samyak tīrthayātrāṃ na saṃśayaḥ
उत्थाय गम्यतां सर्वे ये केचित् त्व् इह चागताः । ततस् सर्वैः सुरैः सार्धं प्रभासं प्रति निर्ययौ
utthāya gamyatāṃ sarve ye kecit tv iha cāgatāḥ / tatas sarvaiḥ suraiḥ sārdhaṃ prabhāsaṃ prati niryayau
प्रभासाद् यानि तीर्थानि गङ्गासागरसङ्गमे । अवगाह्य तु सर्वाणि निर्मलत्वं न विद्यते
prabhāsād yāni tīrthāni gaṅgāsāgarasaṅgame / avagāhya tu sarvāṇi nirmalatvaṃ na vidyate
नीलीभूतं यथावस्त्रं सितत्वं नैव गच्छति । तथा कृष्णत्रिशूलस्य निर्मलत्वं न जायते
nīlībhūtaṃ yathāvastraṃ sitatvaṃ naiva gacchati / tathā kṛṣṇatriśūlasya nirmalatvaṃ na jāyate
नर्मदा तु ततो गत्वा देवो देवैः समन्वितः । उत्तरं दक्षिणं कूलम् अवगाह्य प्रयत्नतः
narmadā tu tato gatvā devo devaiḥ samanvitaḥ / uttaraṃ dakṣiṇaṃ kūlam avagāhya prayatnataḥ
गत्वा तु दक्षिणे कूले पर्वते भृगुसंज्ञिते । तत्र स्थित्वा महादेवो देवैः सह धरापते
gatvā tu dakṣiṇe kūle parvate bhṛgusaṃjñite / tatra sthitvā mahādevo devaiḥ saha dharāpate
मनोहरं तु तत्स्थानं सर्वेषां हि दिवौकसाम् । ज्ञात्वा तीर्थविशेषं तु स्थितो देवो महेश्वरः
manoharaṃ tu tatsthānaṃ sarveṣāṃ hi divaukasām / jñātvā tīrthaviśeṣaṃ tu sthito devo maheśvaraḥ
गिरिं बिभेद शूलेन तेन भिन्नं रसातलम् । निर्मलं चाभवच् छूलं न लेपो दृश्यते क्वचित्
giriṃ bibheda śūlena tena bhinnaṃ rasātalam / nirmalaṃ cābhavac chūlaṃ na lepo dṛśyate kvacit
पातालान् निःसृता गङ्गा नाम्ना भोगवतीति सा । तत्र तीर्थं समुत्पन्नं शूलभेदेति विश्रुतम्
pātālān niḥsṛtā gaṅgā nāmnā bhogavatīti sā / tatra tīrthaṃ samutpannaṃ śūlabhedeti viśrutam
सूर्ये राहुगते तत्र महापुण्या सरस्वती । द्वितीयं सङ्गमं तत्र यथा वेणी सितासितम्
sūrye rāhugate tatra mahāpuṇyā sarasvatī / dvitīyaṃ saṅgamaṃ tatra yathā veṇī sitāsitam
तत्र ब्रह्मा स्वयं देवो ब्रह्मेशं लिङ्गम् उत्तमम् । यस्य याम्यदिशाभागे स्वयं देवो जनार्दनः
tatra brahmā svayaṃ devo brahmeśaṃ liṅgam uttamam / yasya yāmyadiśābhāge svayaṃ devo janārdanaḥ
विद्यते च स्वयं तत्र विष्णुः पीठेषु संस्थितः । शूलेन च कृता रेखा तत्र तोयवहा नृप
vidyate ca svayaṃ tatra viṣṇuḥ pīṭheṣu saṃsthitaḥ / śūlena ca kṛtā rekhā tatra toyavahā nṛpa
तत् तोयं च गतं तत्र यत्र रेवा नदीजलम् । तत्र लिङ्गं महापुण्यं चक्रतीर्थेति विश्रुतम्
tat toyaṃ ca gataṃ tatra yatra revā nadījalam / tatra liṅgaṃ mahāpuṇyaṃ cakratīrtheti viśrutam
शूलभेदे च देवेशः स्नानं कृत्वा यथा विधि । आत्मानं मन्यते शुद्धं न किंचित् कलुषं तनौ
śūlabhede ca deveśaḥ snānaṃ kṛtvā yathā vidhi / ātmānaṃ manyate śuddhaṃ na kiṃcit kaluṣaṃ tanau
तस्य चैवोत्तरे भागे देव देवं जगद्गुरुम् । शूलपाणिं ततः प्राप्य पूजयामास यत्नतः
tasya caivottare bhāge deva devaṃ jagadgurum / śūlapāṇiṃ tataḥ prāpya pūjayāmāsa yatnataḥ
सर्वतीर्थम् अयं तीर्थं सर्वतीर्थाधिकं परम् । सर्वपुण्याधिकं पुण्यं सर्वद्रुःखघ्नम् उत्तमम्
sarvatīrtham ayaṃ tīrthaṃ sarvatīrthādhikaṃ param / sarvapuṇyādhikaṃ puṇyaṃ sarvadruḥkhaghnam uttamam
तत्र तीर्थं प्रतिष्ठाप्य देवदेवो जगद्गुरुः । रक्षकांस् तु ततो मुक्त्वा तत्र स्थाप्य विनायकम्
tatra tīrthaṃ pratiṣṭhāpya devadevo jagadguruḥ / rakṣakāṃs tu tato muktvā tatra sthāpya vināyakam
क्षेत्रपालशतं चाष्टौ तीर्थं रक्षन्ति यत्नतः । विघ्नानि तस्य कुर्वन्ति यस् तत्र स्थातुम् इच्छति
kṣetrapālaśataṃ cāṣṭau tīrthaṃ rakṣanti yatnataḥ / vighnāni tasya kurvanti yas tatra sthātum icchati
केचित् कुटुम्बचिन्तां तु केचिच् चिन्तां कृषीषु च । सेवां च कुर्वते केचिद् द्रव्यार्जनपरायणाः
kecit kuṭumbacintāṃ tu kecic cintāṃ kṛṣīṣu ca / sevāṃ ca kurvate kecid dravyārjanaparāyaṇāḥ
परोक्षवादं कुर्वन्ति अन्ये हिसारता जनाः । परदारान् प्रसर्पन्ति अन्ये च वित्तचिन्तकाः
parokṣavādaṃ kurvanti anye hisāratā janāḥ / paradārān prasarpanti anye ca vittacintakāḥ
अन्ये ऽपि च वदन्त्य् एवं कथं तीर्थेषु गम्यते । क्षुधया पीड्यते भार्या ह्य् अपत्यानि तथैव च
anye 'pi ca vadanty evaṃ kathaṃ tīrtheṣu gamyate / kṣudhayā pīḍyate bhāryā hy apatyāni tathaiva ca
मोहजाले निपतिताः पापाचाराश् च ये नराः । तेभ्यो रक्षन्ति तत् तीर्थं देवस्य च गणाः शुभम्
mohajāle nipatitāḥ pāpācārāś ca ye narāḥ / tebhyo rakṣanti tat tīrthaṃ devasya ca gaṇāḥ śubham
पुण्या जनाः स्थिरा ये च स्नानं तेषां च जायते । पयोष्ण्यां देवनद्यां च भोगवत्यां विशेषतः
puṇyā janāḥ sthirā ye ca snānaṃ teṣāṃ ca jāyate / payoṣṇyāṃ devanadyāṃ ca bhogavatyāṃ viśeṣataḥ
एतच् च सङ्गमं पुण्यं यथा वेण्यां सितासिते । दृष्ट्वा तीर्थं तु ते सर्वे गीर्वाणा हृष्टमानसाः
etac ca saṅgamaṃ puṇyaṃ yathā veṇyāṃ sitāsite / dṛṣṭvā tīrthaṃ tu te sarve gīrvāṇā hṛṣṭamānasāḥ
देवस्य सन्निधो भूत्वा वर्णयन्ति परस्परम् । इदं तीर्थं च देवेश गयातीर्थसमं विदुः
devasya sannidho bhūtvā varṇayanti parasparam / idaṃ tīrthaṃ ca deveśa gayātīrthasamaṃ viduḥ
गुह्याद् गुह्यतरं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । शूलपाणिं समभ्यर्च्य ब्रह्माद्याश् च सुरैः सह
guhyād guhyataraṃ tīrthaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati / śūlapāṇiṃ samabhyarcya brahmādyāś ca suraiḥ saha
ये गणाश् चैव गन्धर्वा यमो वरुणवासवौ । नृत्यगीतैस् तथा स्तोत्रैः सर्वे चैव सुरासुराः
ye gaṇāś caiva gandharvā yamo varuṇavāsavau / nṛtyagītais tathā stotraiḥ sarve caiva surāsurāḥ
देवेन भोदितो यत्र शूलाग्रेण नृपोत्तम । त्रयो गर्तास् तु संजातास् तोयपूर्णा नराधिप
devena bhodito yatra śūlāgreṇa nṛpottama / trayo gartās tu saṃjātās toyapūrṇā narādhipa
आर्यावर्ता नरश्रेष्ठ महाकुलिशलाञ्छिताः । सर्वपापक्षयकराः सर्वदुःखापहारकाः
āryāvartā naraśreṣṭha mahākuliśalāñchitāḥ / sarvapāpakṣayakarāḥ sarvaduḥkhāpahārakāḥ
तस्मिंस् तीर्थे नरः स्नात्वा उपवासपरायणः । दीक्षामन्त्रविहीनो ऽपि मुच्यते भवबन्धनात्
tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā upavāsaparāyaṇaḥ / dīkṣāmantravihīno 'pi mucyate bhavabandhanāt
यः पुनर् विधिवत् स्नात्वा मन्त्रैः पञ्चभिर् एव च । वेदोक्तैः पञ्चभिर् मन्त्रैः सहिरण्यैर् घटैस् तथा
yaḥ punar vidhivat snātvā mantraiḥ pañcabhir eva ca / vedoktaiḥ pañcabhir mantraiḥ sahiraṇyair ghaṭais tathā
अक्षरैर् दशभिश् चैव पञ्चाक्षरैस् त्रिभिस् तथा । पृथग्भूतैर् द्विजातीनां तीर्थं शस्तं नराधिप
akṣarair daśabhiś caiva pañcākṣarais tribhis tathā / pṛthagbhūtair dvijātīnāṃ tīrthaṃ śastaṃ narādhipa
ब्रह्मक्षत्रविशां वापि शूद्रस्याथ स्त्रियास् तथा । ध्यात्वा देवत्रयं राजन् स्नानं चैव यथाविधि
brahmakṣatraviśāṃ vāpi śūdrasyātha striyās tathā / dhyātvā devatrayaṃ rājan snānaṃ caiva yathāvidhi
दशाक्षरेण मन्त्रेण तोयं पिबति यो नरः । केदारे च यथा पीतं तथा कुण्डे न संशयः
daśākṣareṇa mantreṇa toyaṃ pibati yo naraḥ / kedāre ca yathā pītaṃ tathā kuṇḍe na saṃśayaḥ
पञ्चरेफसमायुक्तं क्षकाराक्षरभूषितम् । ओंकारद्वयसंयुक्तम् एतद् अत्रानुकीर्तनम्
pañcarephasamāyuktaṃ kṣakārākṣarabhūṣitam / oṃkāradvayasaṃyuktam etad atrānukīrtanam
यस् तत्र कुरुते स्नानं विधियुक्तो जितेन्द्रिय । तिलमिश्रेण तोयेन तर्पयेत् पितृदेवताः
yas tatra kurute snānaṃ vidhiyukto jitendriya / tilamiśreṇa toyena tarpayet pitṛdevatāḥ
कुलं तारयते विंशद्दशपूर्वान् दशापरान् । गङ्गायां पञ्चतीर्थे च श्राद्धं वै कुरुते तु यः
kulaṃ tārayate viṃśaddaśapūrvān daśāparān / gaṅgāyāṃ pañcatīrthe ca śrāddhaṃ vai kurute tu yaḥ
स तत्र फलम् आप्नोति शूलभेदे न संशयः । यस् तत्र विधिना युक्तो दानं दद्याच् च भक्तितः
sa tatra phalam āpnoti śūlabhede na saṃśayaḥ / yas tatra vidhinā yukto dānaṃ dadyāc ca bhaktitaḥ
तदक्षयं फलं तत्र कृतस्य सुकृतो ऽथवा । गयाक्षेत्रे यथापुण्यं सर्वकार्येषु चैव हि
tadakṣayaṃ phalaṃ tatra kṛtasya sukṛto 'thavā / gayākṣetre yathāpuṇyaṃ sarvakāryeṣu caiva hi
शूलभेदे तथा पुण्यं स्नानदानादितर्पणैः । भक्त्या च यो ददात् यत्र कांचनं गां महीं जलम्
śūlabhede tathā puṇyaṃ snānadānāditarpaṇaiḥ / bhaktyā ca yo dadāt yatra kāṃcanaṃ gāṃ mahīṃ jalam
अन्नं कृषीभवं शय्यां वासांसि भूषणानि च । अन्नादिभिर् धनैश् चैव गृहं पूर्णं च सर्वतः
annaṃ kṛṣībhavaṃ śayyāṃ vāsāṃsi bhūṣaṇāni ca / annādibhir dhanaiś caiva gṛhaṃ pūrṇaṃ ca sarvataḥ
युग्ययुग्लाङ्गलं मुख्यं नवं चैव धुरन्धरौ । दानान्य् एतानि यो दद्याद् ब्राह्मणे वेदपारगे
yugyayuglāṅgalaṃ mukhyaṃ navaṃ caiva dhurandharau / dānāny etāni yo dadyād brāhmaṇe vedapārage
श्रोत्रियं च कुलीनं च शुचिं च विजितेन्द्रियम् । ज्ञात्वा दानं च यो दद्यात् तस्यान्तो नैव विद्यते
śrotriyaṃ ca kulīnaṃ ca śuciṃ ca vijitendriyam / jñātvā dānaṃ ca yo dadyāt tasyānto naiva vidyate
त्रयोदशदिनेष्व् एकं त्रयोदशगुणं भवेत्
trayodaśadineṣv ekaṃ trayodaśaguṇaṃ bhavet