इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे शूलभेदोत्पत्तिर्नाम षडशीतितमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 87 मार्कण्डेय उवाच: उत्तानपादो राजेन्द्र पृच्छति स्म महेश्वरम् । सिद्धाश् च कीदृशा देव अपूज्याश् चैव कीदृशाः
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe śūlabhedotpattirnāma ṣaḍaśītitamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 87 mārkaṇḍeya uvāca: uttānapādo rājendra pṛcchati sma maheśvaram / siddhāś ca kīdṛśā deva apūjyāś caiva kīdṛśāḥ
श्राद्धे चैवाह्निके यज्ञे दाने चैव विशेषतः । एतद् आख्याहि मे देव कस्य दानं न दीयते
śrāddhe caivāhnike yajñe dāne caiva viśeṣataḥ / etad ākhyāhi me deva kasya dānaṃ na dīyate
ईश्वर उवाच: यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । ब्राह्मणश् चानधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः
īśvara uvāca: yathā kāṣṭhamayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ / brāhmaṇaś cānadhīyānastrayaste nāmadhārakāḥ
रोगी हीनातिरिक्ताङ्गः काणः पौनर्भवस् तथा । अवकीर्णः कुण्डगोलौ श्राद्धे दाने न शुद्ध्यति
rogī hīnātiriktāṅgaḥ kāṇaḥ paunarbhavas tathā / avakīrṇaḥ kuṇḍagolau śrāddhe dāne na śuddhyati
माहिष्यो वृषलः स्तेनो वार्धक्यो ऽथ विशेषतः । एते विप्राः सदा त्याज्याः पश्चान् मानं प्रशंसति
māhiṣyo vṛṣalaḥ steno vārdhakyo 'tha viśeṣataḥ / ete viprāḥ sadā tyājyāḥ paścān mānaṃ praśaṃsati
प्रतिग्रहं तु गृह्णाति कालज्ञानं विना द्विजः । तस्य दानं न दातव्यं वृथा भवति निष्फलम्
pratigrahaṃ tu gṛhṇāti kālajñānaṃ vinā dvijaḥ / tasya dānaṃ na dātavyaṃ vṛthā bhavati niṣphalam
दरिद्रान् देहि राजंस् त्वं मा समृद्धान् कदाचन । व्याधितस्यौषधं पथ्यं नीरुजस्य किमौषधम्
daridrān dehi rājaṃs tvaṃ mā samṛddhān kadācana / vyādhitasyauṣadhaṃ pathyaṃ nīrujasya kimauṣadham
उत्तानपाद उवाच: विधिश् च कीदृशी देव कथं श्राद्धस्य च क्रिया । दानं च दीयते येन तन् ममाख्यातुम् अर्हसि
uttānapāda uvāca: vidhiś ca kīdṛśī deva kathaṃ śrāddhasya ca kriyā / dānaṃ ca dīyate yena tan mamākhyātum arhasi
देव उवाच: श्राद्धं कृत्वा गृहे भक्त्या सुस्नातो विजितेन्द्रियः । वाग्यतस् तर्पयेत् तावद् यावत् संख्यामलङ्घयन्
deva uvāca: śrāddhaṃ kṛtvā gṛhe bhaktyā susnāto vijitendriyaḥ / vāgyatas tarpayet tāvad yāvat saṃkhyāmalaṅghayan
शूलभेदं ततो गत्वा स्नानं कृत्वा यथाविधि । पञ्चस्थानेषु यः श्राद्धं हव्यकव्यादिभिश् चरेत्
śūlabhedaṃ tato gatvā snānaṃ kṛtvā yathāvidhi / pañcasthāneṣu yaḥ śrāddhaṃ havyakavyādibhiś caret
पिण्डदानं च य कुर्यात् पायसैर् मधुसर्पिषा । तस्य तत्फलम् आप्नोति तस्मिंस् तीर्थे न संशयः
piṇḍadānaṃ ca ya kuryāt pāyasair madhusarpiṣā / tasya tatphalam āpnoti tasmiṃs tīrthe na saṃśayaḥ
उपानहौ च यो दद्याद् ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः । गच्छेद् विमानमारूढस् त्व् अमरैः परिवारितः
upānahau ca yo dadyād brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ / gacched vimānamārūḍhas tv amaraiḥ parivāritaḥ
उत्तमं च गृहं दद्यात् सप्तधान्यैश् च पूरितम् । स स्वर्गलोके वसति काञ्चने भवनोत्तमे
uttamaṃ ca gṛhaṃ dadyāt saptadhānyaiś ca pūritam / sa svargaloke vasati kāñcane bhavanottame
तिलधेनुं च यो दद्यात् सवत्सां विधिपूर्वकम् । नाकपृष्ठे वसेत् तावद् यावद् आहूतसंप्लवम्
tiladhenuṃ ca yo dadyāt savatsāṃ vidhipūrvakam / nākapṛṣṭhe vaset tāvad yāvad āhūtasaṃplavam
गृहे वा यदि वारण्ये तीर्थे वा कुपथेषु च । तोयम् अन्नं च यो दद्याद् यमलोकं न पश्यति
gṛhe vā yadi vāraṇye tīrthe vā kupatheṣu ca / toyam annaṃ ca yo dadyād yamalokaṃ na paśyati
अक्षयं चान्नदानं च तोयभूमिस् तथैव च । अन्नदानात् परं दानं न भूतो न भविष्यति
akṣayaṃ cānnadānaṃ ca toyabhūmis tathaiva ca / annadānāt paraṃ dānaṃ na bhūto na bhaviṣyati
उत्तानपाद उवाच: कन्यादानं कथं देव कर्तव्यं कथयस्व तत् । प्रतिग्रहं तथा तोष्यं कन्योद्वाहम् उपस्करम्
uttānapāda uvāca: kanyādānaṃ kathaṃ deva kartavyaṃ kathayasva tat / pratigrahaṃ tathā toṣyaṃ kanyodvāham upaskaram
दातव्यं कस्य वै दानं दत्तं भवति चाक्षयम् । उत्तमं मध्यमं वापि कनीयांसं कथंचन
dātavyaṃ kasya vai dānaṃ dattaṃ bhavati cākṣayam / uttamaṃ madhyamaṃ vāpi kanīyāṃsaṃ kathaṃcana
राजसं तामसं वापि निःश्रेयसम् अथापि वा । ईश्वर उवाच: सर्वेषाम् एव दानानां कन्यादानं विशिष्यते
rājasaṃ tāmasaṃ vāpi niḥśreyasam athāpi vā / īśvara uvāca: sarveṣām eva dānānāṃ kanyādānaṃ viśiṣyate
यो दद्यात् परया भक्त्या अभिगम्य च यत्नतः । कुलीनस्य स्वरूपस्य गुणज्ञस्य विशेषतः
yo dadyāt parayā bhaktyā abhigamya ca yatnataḥ / kulīnasya svarūpasya guṇajñasya viśeṣataḥ
सुलग्ने च मुहूर्ते च दद्यात् कन्याम् अलंकृताम् । अश्वान् नागांश् च वासांसि यो दद्याच् चैव भक्तितः
sulagne ca muhūrte ca dadyāt kanyām alaṃkṛtām / aśvān nāgāṃś ca vāsāṃsi yo dadyāc caiva bhaktitaḥ
तस्य वासो भवेत् तत्र पदं यत्र निरामयम् । येन सा दुहिता दत्ता प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसी
tasya vāso bhavet tatra padaṃ yatra nirāmayam / yena sā duhitā dattā prāṇebhyo 'pi garīyasī
तेन सर्वम् इदं दत्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । धनं कन्यार्थतः कल्प्यो न रोचयति दुर्मतिः
tena sarvam idaṃ dattaṃ trailokyaṃ sacarācaram / dhanaṃ kanyārthataḥ kalpyo na rocayati durmatiḥ
स भवेत् कर्मचाण्डालः कोशकारो भवेन् मृतः । कन्यार्थं याचते यस् तु स धनी निर्धनो ऽपि वा
sa bhavet karmacāṇḍālaḥ kośakāro bhaven mṛtaḥ / kanyārthaṃ yācate yas tu sa dhanī nirdhano 'pi vā
अभोज्यो भवते मर्त्यः सर्ववस्तुषु वर्जितः । गृहे तस्य च यो ऽश्नीयाज् जिह्वालम्पटको नृप
abhojyo bhavate martyaḥ sarvavastuṣu varjitaḥ / gṛhe tasya ca yo 'śnīyāj jihvālampaṭako nṛpa
चान्द्रायणेन शुद्धः स्यात् तप्तकृच्छ्रम् अथापि वा । राजोवाच: वित्तं न विद्यते यस्य कन्योद्वाहे ऽवतिष्ठति
cāndrāyaṇena śuddhaḥ syāt taptakṛcchram athāpi vā / rājovāca: vittaṃ na vidyate yasya kanyodvāhe 'vatiṣṭhati
कथं चोद्वाहनं कुर्याद् एतद् आचक्ष्व मे प्रभो । देव उवाच: स्ववित्तेनानुकर्तव्यं कन्योद्वाहनम् एव च
kathaṃ codvāhanaṃ kuryād etad ācakṣva me prabho / deva uvāca: svavittenānukartavyaṃ kanyodvāhanam eva ca
कन्या नाम समुच्चार्य न दोषो याचकस्य च । अभिगम्योत्तमं दानम् आहूतं चैव मध्यमम्
kanyā nāma samuccārya na doṣo yācakasya ca / abhigamyottamaṃ dānam āhūtaṃ caiva madhyamam
अधमं प्रोच्यमानं तु सेवादानं च निष्फलम् । असमर्थे न दातव्यं कन्यादानं तथैव च
adhamaṃ procyamānaṃ tu sevādānaṃ ca niṣphalam / asamarthe na dātavyaṃ kanyādānaṃ tathaiva ca
समर्थस् तारयेद् विद्वान् काष्ठं क्षिप्तं यथा जले । यथा नौका तथा विद्वांस् तारयेत् परमं तटम्
samarthas tārayed vidvān kāṣṭhaṃ kṣiptaṃ yathā jale / yathā naukā tathā vidvāṃs tārayet paramaṃ taṭam
आहिताग्निस् तु यो भूत्वा गृह्नञ् शूद्रप्रतिग्रहम् । इह जन्मनि शूद्रत्वं मृतः श्वा चोपजायते
āhitāgnis tu yo bhūtvā gṛhnañ śūdrapratigraham / iha janmani śūdratvaṃ mṛtaḥ śvā copajāyate
वृथा क्लेशाश् च जायन्ते ब्राह्मणस्याग्निहोत्रिणः । असत् प्रतिग्रहं गृह्णन् नापदं च विना द्विजः
vṛthā kleśāś ca jāyante brāhmaṇasyāgnihotriṇaḥ / asat pratigrahaṃ gṛhṇan nāpadaṃ ca vinā dvijaḥ
तत्सर्वं नाशयेत् तस्य भिन्ना नौका यथाम्भसि । अतिक्लेशवशार्जितं विनाशयति तत्क्षणात्
tatsarvaṃ nāśayet tasya bhinnā naukā yathāmbhasi / atikleśavaśārjitaṃ vināśayati tatkṣaṇāt
एवं दुःखार्जितं पुण्यं शूद्रे गच्छति नान्यथा । लक्षदाक्षिण्यलाभाय प्रदानं चापराधकम्
evaṃ duḥkhārjitaṃ puṇyaṃ śūdre gacchati nānyathā / lakṣadākṣiṇyalābhāya pradānaṃ cāparādhakam
कीर्तिपात्रेषु यद् दत्तं वृथा भवति पार्थिव
kīrtipātreṣu yad dattaṃ vṛthā bhavati pārthiva