इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे दानमहिमानुवर्णनं नाम सप्ताशीतितमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 88 उत्तानपाद उवाच: कस्मिन् काले च क्रियते श्राद्धं दानं च शङ्कर । तीर्थयात्रा कथं कार्या आतिथ्यं कथयस्व नः
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe dānamahimānuvarṇanaṃ nāma saptāśītitamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 88 uttānapāda uvāca: kasmin kāle ca kriyate śrāddhaṃ dānaṃ ca śaṅkara / tīrthayātrā kathaṃ kāryā ātithyaṃ kathayasva naḥ
शङ्कर उवाच: पितुरर्थं यथा पुण्यं सार्वकालिकम् उत्तमम् । इदं तीर्थं तथा पुण्यं स्नानदानादितर्पणैः
śaṅkara uvāca: piturarthaṃ yathā puṇyaṃ sārvakālikam uttamam / idaṃ tīrthaṃ tathā puṇyaṃ snānadānāditarpaṇaiḥ
विशेषेण च कुर्वन्ति श्राद्धं चतुर्युगादिषु । मन्वन्तरादयो वत्स श्रूयतां च चतुर्दश
viśeṣeṇa ca kurvanti śrāddhaṃ caturyugādiṣu / manvantarādayo vatsa śrūyatāṃ ca caturdaśa
आश्विने नवमी शुक्ला द्वादशी कार्तिकस्य च । तृतीया चैत्रमासे तु तथा भाद्रपदस्य च
āśvine navamī śuklā dvādaśī kārtikasya ca / tṛtīyā caitramāse tu tathā bhādrapadasya ca
आषाढदशमी तथा माघस्यैव चसप्तमी । श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी तु पूर्णिमा
āṣāḍhadaśamī tathā māghasyaiva casaptamī / śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhī tu pūrṇimā
फाल्गुनस्य अमावास्या पौषस्यैकादशी शुभा । कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी सिता
phālgunasya amāvāsyā pauṣasyaikādaśī śubhā / kārttikī phālgunī caitrī jyaiṣṭhī pañcadaśī sitā
मन्वन्तरादयश् चैव ह्यनन्तफलदाः स्मृताः । अयने तूत्तरे चैव दक्षिणे च तथैव हि
manvantarādayaś caiva hyanantaphaladāḥ smṛtāḥ / ayane tūttare caiva dakṣiṇe ca tathaiva hi
कार्त्तिक्यां च तथा माध्यां वैशाख्यां च तृतीयया । चैत्र्यां चैव तथा षष्ठ्यां प्रौष्ठपद्यां तथैव च
kārttikyāṃ ca tathā mādhyāṃ vaiśākhyāṃ ca tṛtīyayā / caitryāṃ caiva tathā ṣaṣṭhyāṃ prauṣṭhapadyāṃ tathaiva ca
श्राद्धकालाश् च ते सर्वे दत्तं भवति चाक्षयम् । मधुमासे सिते पक्ष एकादश्याम् उपोषितः
śrāddhakālāś ca te sarve dattaṃ bhavati cākṣayam / madhumāse site pakṣa ekādaśyām upoṣitaḥ
क्षपाजागरणं कुर्याद् विष्णोः पदसमीपतः । दद्याद् दानं तथा शक्त्या हिरण्यं गो ऽम्बराणि च
kṣapājāgaraṇaṃ kuryād viṣṇoḥ padasamīpataḥ / dadyād dānaṃ tathā śaktyā hiraṇyaṃ go 'mbarāṇi ca
धूपं दीपं च नैवेद्यं स्रक्पुष्पचन्दनानि च । अर्चां करोति यो विष्णोः कथां पौराणकीर्तनम्
dhūpaṃ dīpaṃ ca naivedyaṃ srakpuṣpacandanāni ca / arcāṃ karoti yo viṣṇoḥ kathāṃ paurāṇakīrtanam
ऋग्यजुःसामाथर्वाणां सूक्तं तज् जपति द्विजः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति
ṛgyajuḥsāmātharvāṇāṃ sūktaṃ taj japati dvijaḥ / sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṃ sa gacchati
प्रभाते कुरुते श्राद्धं द्विजान् भोज्य प्रयत्नतः । ददेद् दानं यथा शक्त्या हिरण्यं गो ऽम्बराणि च
prabhāte kurute śrāddhaṃ dvijān bhojya prayatnataḥ / daded dānaṃ yathā śaktyā hiraṇyaṃ go 'mbarāṇi ca
पितरस्तस्य तृप्यन्ति यावद् आहूतसंप्लवम् । श्राद्धदश् च वसेत् तत्र यत्र देवो जनार्दनः
pitarastasya tṛpyanti yāvad āhūtasaṃplavam / śrāddhadaś ca vaset tatra yatra devo janārdanaḥ
त्रयोदश्यां ततो गच्छेद् गुहावासीति तिष्ठति । दृष्ट्वा मार्कण्डमीशानं सर्वपापैः प्रमुच्यते
trayodaśyāṃ tato gacched guhāvāsīti tiṣṭhati / dṛṣṭvā mārkaṇḍamīśānaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate
उत्तानपाद उवाच: गुहामध्ये यथा देव लिङ्गं परमशोभनम् । प्रतिष्ठा येन देवस्य तन् ममाख्यातुम् अर्हसि
uttānapāda uvāca: guhāmadhye yathā deva liṅgaṃ paramaśobhanam / pratiṣṭhā yena devasya tan mamākhyātum arhasi
ईश्वर उवाच: त्रिषु लोकेषु विख्यातं मार्कण्डेश्वरसंज्ञिकम् । बृहद्रथान्तरं यच् च सामवेदं द्विजोत्तमः
īśvara uvāca: triṣu lokeṣu vikhyātaṃ mārkaṇḍeśvarasaṃjñikam / bṛhadrathāntaraṃ yac ca sāmavedaṃ dvijottamaḥ
अथर्वाथर्वशीर्षाणि तथा हृच्च वृषाकपिम् । शिवसंकल्पितं जप्त्वा मुच्यते सर्वपातकैः
atharvātharvaśīrṣāṇi tathā hṛcca vṛṣākapim / śivasaṃkalpitaṃ japtvā mucyate sarvapātakaiḥ
स याति परमं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः । पादशौचं तथा तस्य कुर्वते ये च भक्तितः
sa yāti paramaṃ sthānaṃ yatra devo maheśvaraḥ / pādaśaucaṃ tathā tasya kurvate ye ca bhaktitaḥ
गोदानेनैव यत्पुण्यं लभन्ते ना ऽत्र संशयः । ब्राह्मणान् भोजयेत् तत्र पायसैर् मधुसर्पिषा
godānenaiva yatpuṇyaṃ labhante nā 'tra saṃśayaḥ / brāhmaṇān bhojayet tatra pāyasair madhusarpiṣā
एकेन भोजितेनापि सहस्रं तेन भोजितम् । सुवर्णं रजतं वस्त्रं दद्याद् भक्त्या द्विजातिषु
ekena bhojitenāpi sahasraṃ tena bhojitam / suvarṇaṃ rajataṃ vastraṃ dadyād bhaktyā dvijātiṣu
तेन तृप्यन्ति ते देवा मनुष्याः पितरस् तथा । चन्द्रसूर्यग्रहे भक्त्या स्नानं कुर्वन्ति ये नराः
tena tṛpyanti te devā manuṣyāḥ pitaras tathā / candrasūryagrahe bhaktyā snānaṃ kurvanti ye narāḥ
देवार्चनं च यः कुर्याज् जपं होमं विशेषतः । दह्याद् दानं यथाशक्त्या ब्राह्मणे वेदपारगे
devārcanaṃ ca yaḥ kuryāj japaṃ homaṃ viśeṣataḥ / dahyād dānaṃ yathāśaktyā brāhmaṇe vedapārage
अश्वरत्नं गजरत्नं तूलापुरुषम् एव च । यो दद्याच् छकटं तत्र सप्तधान्यप्रपूरितम्
aśvaratnaṃ gajaratnaṃ tūlāpuruṣam eva ca / yo dadyāc chakaṭaṃ tatra saptadhānyaprapūritam
युक्तं च लाङ्गलं दद्याद् युवानौ तु धुरन्धरौ । गोभूतिलहिरण्यं च पात्रे दातव्यम् ईप्सितम्
yuktaṃ ca lāṅgalaṃ dadyād yuvānau tu dhurandharau / gobhūtilahiraṇyaṃ ca pātre dātavyam īpsitam
अपात्रे विदुषा किंचित् न देयं श्रेय इच्छता । सर्वभूतानि चात्मैव यतो धारयते मही
apātre viduṣā kiṃcit na deyaṃ śreya icchatā / sarvabhūtāni cātmaiva yato dhārayate mahī
ततो विप्राय सा देया सर्वसस्यानुशालिनी । अन्यच् च शृणु राजेन्द्र गोदानस्य च यत्फलम्
tato viprāya sā deyā sarvasasyānuśālinī / anyac ca śṛṇu rājendra godānasya ca yatphalam
यावद् वत्सस्य पादौ द्वौ मुखं योन्यां च दृश्यते । तावद् गौः पृथिवी ज्ञेया यावद् गर्भं न मुञ्चति
yāvad vatsasya pādau dvau mukhaṃ yonyāṃ ca dṛśyate / tāvad gauḥ pṛthivī jñeyā yāvad garbhaṃ na muñcati
येन केनाप्य् उपायेन ब्राह्मणाय समर्पयेत् । पृथ्वी दत्ता भवेत् तेन सशैलवनकानना
yena kenāpy upāyena brāhmaṇāya samarpayet / pṛthvī dattā bhavet tena saśailavanakānanā
तारयन्ती च सा दत्ता कुलानाम् एकविंशतिम् । रौप्यखुरीं कांस्यदोहां सवत्सां च पयस्विनीम्
tārayantī ca sā dattā kulānām ekaviṃśatim / raupyakhurīṃ kāṃsyadohāṃ savatsāṃ ca payasvinīm
प्रयच्छन्ति जनाः पुण्या राहुग्रस्ते निशाकरे । सर्वस्यैव तु दानस्य संख्या चास्ति नराधिप
prayacchanti janāḥ puṇyā rāhugraste niśākare / sarvasyaiva tu dānasya saṃkhyā cāsti narādhipa
चन्द्रसूर्योपरागे च दानसंख्या न विद्यते । यत्र गावः प्रदृश्यन्ते सर्वतीर्थानि तत्र वै
candrasūryoparāge ca dānasaṃkhyā na vidyate / yatra gāvaḥ pradṛśyante sarvatīrthāni tatra vai
तत्र यज्ञं विजानीयात् नात्र कार्या विचारणा । पुनः स्मृत्वा तु तत् तीर्थं गमनं कुरुते नरः
tatra yajñaṃ vijānīyāt nātra kāryā vicāraṇā / punaḥ smṛtvā tu tat tīrthaṃ gamanaṃ kurute naraḥ
अथवा श्रूयते यस् तु रुद्रस्यानुचरो भवेत्
athavā śrūyate yas tu rudrasyānucaro bhavet