Chapter 9

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे त्रिपुरीवर्णनो नामाष्टमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 9 नर्मदोवाच: त्रेतायां प्रथमे पादे तव वंशे नृपोत्तम । भगीरथ इति ख्यातः स गङ्गा मानयिष्यति

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe tripurīvarṇano nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 9 narmadovāca: tretāyāṃ prathame pāde tava vaṃśe nṛpottama / bhagīratha iti khyātaḥ sa gaṅgā mānayiṣyati

सगराः षष्टिसाहस्रा अलाबुजसमुद्भवाः । कपिलस्य तु मार्गेण हये पातालगामिनि

sagarāḥ ṣaṣṭisāhasrā alābujasamudbhavāḥ / kapilasya tu mārgeṇa haye pātālagāmini

पितुराज्ञा ऽवसाने तु विदार्य धरणीं ततः । हयं तु वासुदेवेन सागरास् ते विदुर्बुधाः

piturājñā 'vasāne tu vidārya dharaṇīṃ tataḥ / hayaṃ tu vāsudevena sāgarās te vidurbudhāḥ

प्रविष्टाः सागरास् ते तु रसातलतलं गताः । तान् अहं पूरयिष्यामि आत्मतोयेन सुव्रत

praviṣṭāḥ sāgarās te tu rasātalatalaṃ gatāḥ / tān ahaṃ pūrayiṣyāmi ātmatoyena suvrata

एवं वृतो वरस् तावच् छेषं वृणु नरेश्वर । पादे द्वितीये त्रेतायाः कालिन्दी च सरस्वती

evaṃ vṛto varas tāvac cheṣaṃ vṛṇu nareśvara / pāde dvitīye tretāyāḥ kālindī ca sarasvatī

सरयूर् गण्डकी नाम महाभागा विनिःसृताः । भगीरथ इति ख्यातस् तव वंशे भविष्यति

sarayūr gaṇḍakī nāma mahābhāgā viniḥsṛtāḥ / bhagīratha iti khyātas tava vaṃśe bhaviṣyati

भागीरथी च विख्याता भविष्यति सरिद्वरा । गङ्गा च जाह्नवी चैव समभागा प्रकीर्तिता

bhāgīrathī ca vikhyātā bhaviṣyati saridvarā / gaṅgā ca jāhnavī caiva samabhāgā prakīrtitā

ख्यातिं यास्यन्ति तास् सर्वाः कन्याद्वीपे न संशयः । आगच्छन्ती तु सा गङ्गा जह्नुना च महर्षिणा

khyātiṃ yāsyanti tās sarvāḥ kanyādvīpe na saṃśayaḥ / āgacchantī tu sā gaṅgā jahnunā ca maharṣiṇā

हस्तेनाकृष्य सा पीता यथान्यत् प्राकृतं जलम् । दिव्यं वर्षसहस्रं तु उदरे च विसर्पिता

hastenākṛṣya sā pītā yathānyat prākṛtaṃ jalam / divyaṃ varṣasahasraṃ tu udare ca visarpitā

विषण्णवदनो राजा तदासीत् स भगीरथः । निष्कलं मे तपस् तप्तं शिवसेवा च निष्कला

viṣaṇṇavadano rājā tadāsīt sa bhagīrathaḥ / niṣkalaṃ me tapas taptaṃ śivasevā ca niṣkalā

मया तु सेवितं ह्येतज् जगत् सर्वं चराचरम् । किं करोमीति निश्चित्य महेशं शरणं गतः

mayā tu sevitaṃ hyetaj jagat sarvaṃ carācaram / kiṃ karomīti niścitya maheśaṃ śaraṇaṃ gataḥ

शिवाज्ञा सयुतो भूत्वा लोकानां हितकामया । आगतश्च पुनर्मोहात् तां गङ्गां स महायशाः

śivājñā sayuto bhūtvā lokānāṃ hitakāmayā / āgataśca punarmohāt tāṃ gaṅgāṃ sa mahāyaśāḥ

उवाच वचनं राजन् ऋषिः क्रोधसमन्वितः । गङ्गाया मोक्षणं कर्तुं यो माम् आराधयिष्यति

uvāca vacanaṃ rājan ṛṣiḥ krodhasamanvitaḥ / gaṅgāyā mokṣaṇaṃ kartuṃ yo mām ārādhayiṣyati

गङ्गाया मोक्षणं तत्र कर्तव्य ना ऽत्र संशयः । तस्य तद् वचनं श्रुत्वा जह्नोरमिततेजसः

gaṅgāyā mokṣaṇaṃ tatra kartavya nā 'tra saṃśayaḥ / tasya tad vacanaṃ śrutvā jahnoramitatejasaḥ

तम् एवाराथयामास तपसोग्रेण भारत । ततस् तुष्टस् तु भगवान् मुमोचोत्तरवाहिनीम्

tam evārāthayāmāsa tapasogreṇa bhārata / tatas tuṣṭas tu bhagavān mumocottaravāhinīm

ततः प्रभृति लोके ऽस्मिञ् जाह्नवीति प्रकीर्तिता । एतत् ते कथितं राजंस् त्रेतायां यद् भविष्यति

tataḥ prabhṛti loke 'smiñ jāhnavīti prakīrtitā / etat te kathitaṃ rājaṃs tretāyāṃ yad bhaviṣyati

तत्रैवा ऽन्यं प्रवक्ष्यामि मर्कटीतीर्थमुत्तमम् । यत्र स्नात्वा महाराज कामतो ऽकामतो ऽपि वा

tatraivā 'nyaṃ pravakṣyāmi markaṭītīrthamuttamam / yatra snātvā mahārāja kāmato 'kāmato 'pi vā

चान्द्रायणशतस्योक्तं यत् पुण्यं तद् अवाप्नुयात् । युधिष्ठिर उवाच: संक्षेपाच्छ्रुतम् एतद्धि विस्तरेण तपोधन

cāndrāyaṇaśatasyoktaṃ yat puṇyaṃ tad avāpnuyāt / yudhiṣṭhira uvāca: saṃkṣepācchrutam etaddhi vistareṇa tapodhana

कथं तु मर्कटीतीर्थं तन् मे कथय सुव्रत । मार्कण्डेय उवाच: आसीत् त्रेतायुगे राजा सत्यसेनो महातपाः

kathaṃ tu markaṭītīrthaṃ tan me kathaya suvrata / mārkaṇḍeya uvāca: āsīt tretāyuge rājā satyaseno mahātapāḥ

राज्ञी तस्य प्रिया चासीन् नाम्ना शृङ्गारवल्लरी । जातिस्मरा तु सुभगा केवलं मर्कटानना

rājñī tasya priyā cāsīn nāmnā śṛṅgāravallarī / jātismarā tu subhagā kevalaṃ markaṭānanā

कदाचित् स महीपालो मृगया प्रियया सह । जगाम नर्मदातीरं नानाद्रुमलतायुतम्

kadācit sa mahīpālo mṛgayā priyayā saha / jagāma narmadātīraṃ nānādrumalatāyutam

स्थापयित्वा तु तां देवीं वनान्तरम् अगात् ततः । क्रीडमाना च सा तत्र वंशगुल्मे स्वकं शिरः

sthāpayitvā tu tāṃ devīṃ vanāntaram agāt tataḥ / krīḍamānā ca sā tatra vaṃśagulme svakaṃ śiraḥ

वृष्ट्वा विस्मयमापन्ना पार्श्वस्थं कंचिद् अब्रवीत् । गृहीत्वैतच्छिरः शीघ्रं नर्मदाया जले क्षिप

vṛṣṭvā vismayamāpannā pārśvasthaṃ kaṃcid abravīt / gṛhītvaitacchiraḥ śīghraṃ narmadāyā jale kṣipa

निक्षिप्तमात्रे शिरसि राज्ञी चन्द्रानना ऽभवत् । एतस्मिन्न् अन्तरे राजा प्राप्तस् तत्र प्रिया ऽन्तिकम्

nikṣiptamātre śirasi rājñī candrānanā 'bhavat / etasminn antare rājā prāptas tatra priyā 'ntikam

स दृष्ट्वा तादृशं तस्या मुखं पूर्णशशिप्रभम् । पृच्छति स्म प्रियां राजा विस्मयाविष्टचेतनः

sa dṛṣṭvā tādṛśaṃ tasyā mukhaṃ pūrṇaśaśiprabham / pṛcchati sma priyāṃ rājā vismayāviṣṭacetanaḥ

कथयामास वृत्तान्तं पूर्वजन्मसमुद्भवम् । अत्राहं मर्कटीवासं तीरे वै नार्मदे शूभे

kathayāmāsa vṛttāntaṃ pūrvajanmasamudbhavam / atrāhaṃ markaṭīvāsaṃ tīre vai nārmade śūbhe

कदाचित् क्रीडमाना ऽहं वंशं भित्त्वा ह्यकामतः । ततः कालवशाज् जीर्णं शरीरं पतितं जले

kadācit krīḍamānā 'haṃ vaṃśaṃ bhittvā hyakāmataḥ / tataḥ kālavaśāj jīrṇaṃ śarīraṃ patitaṃ jale

शिरस् तत्रैव संलग्नं कपिवक्त्रा ऽस्मि तेन वै । इदानीं नर्मदातोये निक्षिप्ते शिरसि प्रिय

śiras tatraiva saṃlagnaṃ kapivaktrā 'smi tena vai / idānīṃ narmadātoye nikṣipte śirasi priya

मुखं मे तीर्थमाहात्म्याच् चन्द्रबिम्बसमप्रभम् । श्रुत्वा स तीर्थमाहात्म्यं विस्मयोत्फुल्ललोचनः

mukhaṃ me tīrthamāhātmyāc candrabimbasamaprabham / śrutvā sa tīrthamāhātmyaṃ vismayotphullalocanaḥ

पुरोहितं समाहूय स्नातुं तत्र प्रचक्रमे । स्नात्वा तत्र विधानेन हेमकोटिशतं ददौ

purohitaṃ samāhūya snātuṃ tatra pracakrame / snātvā tatra vidhānena hemakoṭiśataṃ dadau

तदा प्रभृति राजेन्द्र मर्कटीतीर्थमुच्यते । पूर्वभागस्थितं तस्य भृगुतीर्थमनुत्तमम्

tadā prabhṛti rājendra markaṭītīrthamucyate / pūrvabhāgasthitaṃ tasya bhṛgutīrthamanuttamam

तत्र स्नात्वा तु कार्तिक्यां नर पापात् प्रमुच्यते । स्वर्गदो मोक्षदश् चैव देवस् तु नरकेश्वरः

tatra snātvā tu kārtikyāṃ nara pāpāt pramucyate / svargado mokṣadaś caiva devas tu narakeśvaraḥ

देवस्य चाग्रे वंशो वै सम्मुखो यत्र दृश्यते । पूर्वभागे स्थितं तत्र तस्मिन् वंशे तु निर्मले

devasya cāgre vaṃśo vai sammukho yatra dṛśyate / pūrvabhāge sthitaṃ tatra tasmin vaṃśe tu nirmale

त्रिलोचन इति ख्यातं तथैव भ्रुकुटिस्थितम् । तृतीयं लोचनं दृष्ट्वा भृगुस् तु मुनिसत्तम

trilocana iti khyātaṃ tathaiva bhrukuṭisthitam / tṛtīyaṃ locanaṃ dṛṣṭvā bhṛgus tu munisattama

प्रणम्य दण्डवद्भूमौ स्तोतुं समुपचक्रमे । भृगुर् उवाच: प्रणमामि जने संस्थं भूतेशं भूतिदं हरम्

praṇamya daṇḍavadbhūmau stotuṃ samupacakrame / bhṛgur uvāca: praṇamāmi jane saṃsthaṃ bhūteśaṃ bhūtidaṃ haram

भाव्यं भर्गं पशुपतिं भुवनेश्वरम् एव च । दोषमात्रविहीनं च नित्यविज्ञानविग्रहम्

bhāvyaṃ bhargaṃ paśupatiṃ bhuvaneśvaram eva ca / doṣamātravihīnaṃ ca nityavijñānavigraham

परद्रव्यापहरणात् परदारनिषेवणात् । पराभवात् पराभूतं रक्ष मां कल्मषात् प्रभो

paradravyāpaharaṇāt paradāraniṣevaṇāt / parābhavāt parābhūtaṃ rakṣa māṃ kalmaṣāt prabho

आत्माभिमानम् उदितं क्षणभङ्गुरके तथा । कुपथाभिमुखं दीनं त्राहि मां परमेश्वर

ātmābhimānam uditaṃ kṣaṇabhaṅgurake tathā / kupathābhimukhaṃ dīnaṃ trāhi māṃ parameśvara

दीनद्विजवरस्यार्थे प्रज्ञाने परितो भव । वृष्ट्वा सदा शङ्करस्त्वं मूढं मां किं विलम्बसे

dīnadvijavarasyārthe prajñāne parito bhava / vṛṣṭvā sadā śaṅkarastvaṃ mūḍhaṃ māṃ kiṃ vilambase

तृष्णां हर हरात्यर्थं लक्ष्मीं मे देहि निश्चलाम्

tṛṣṇāṃ hara harātyarthaṃ lakṣmīṃ me dehi niścalām

नित्यं छिनत्ति मोहं पापं हन्ति तारणं विदधाति । तव तीर्थमात्रगमनं तद् अपि न संचितं महेशान

nityaṃ chinatti mohaṃ pāpaṃ hanti tāraṇaṃ vidadhāti / tava tīrthamātragamanaṃ tad api na saṃcitaṃ maheśāna

भूतिमूलविभूढस्य विभागं तन् निरर्थकम् । करुणाहृदयं नाम स्तोत्रम् एतद् भृगूदितम्

bhūtimūlavibhūḍhasya vibhāgaṃ tan nirarthakam / karuṇāhṛdayaṃ nāma stotram etad bhṛgūditam

यः पठेत् प्रातरुत्थाय स याति परमां गतिम् । स्तोत्रेणानेन सन्तुष्टः शिवः प्रोवाच तं भृगुम्

yaḥ paṭhet prātarutthāya sa yāti paramāṃ gatim / stotreṇānena santuṣṭaḥ śivaḥ provāca taṃ bhṛgum

सर्वं दास्यामि ते विप्रवरं यन् मनसीप्सितम् । सिद्धिं चैव पुनः श्लाघ्यां यत् सुरैर् अपि दुर्लभाम्

sarvaṃ dāsyāmi te vipravaraṃ yan manasīpsitam / siddhiṃ caiva punaḥ ślāghyāṃ yat surair api durlabhām

भृगुरुवाच: यदि तुष्टो ऽसि देवेश वरं दातुम् इहेच्छसि । मम नाम्ना ऽस्य तीर्थस्य ख्यातिर् भवति भूतले

bhṛguruvāca: yadi tuṣṭo 'si deveśa varaṃ dātum ihecchasi / mama nāmnā 'sya tīrthasya khyātir bhavati bhūtale

अवतारय चात्मानं भृगुक्षेत्रे महेश्वर । शङ्कर उवाच: एवं भवतु विप्रेन्द्र तव नाम्ना भविष्यति

avatāraya cātmānaṃ bhṛgukṣetre maheśvara / śaṅkara uvāca: evaṃ bhavatu viprendra tava nāmnā bhaviṣyati

क्षेत्रं पापहरं पुण्यं देवानाम् अपि दुर्लभम् । पितृपुत्रविसंवादः क्रोधाज्जातः कथञ्चन

kṣetraṃ pāpaharaṃ puṇyaṃ devānām api durlabham / pitṛputravisaṃvādaḥ krodhājjātaḥ kathañcana

अस्य तीर्थस्य माहात्म्यात् स तु शान्तिं गमिष्यति । ततः प्रभृति ये देवा ब्रह्माद्याः किन्नरा नराः

asya tīrthasya māhātmyāt sa tu śāntiṃ gamiṣyati / tataḥ prabhṛti ye devā brahmādyāḥ kinnarā narāḥ

उपासते भृगुक्षेत्रं यत्र तुष्टो महेश्वरः । दर्शनात् स्पर्शनात् तस्य मुच्यते ब्रह्महत्यया

upāsate bhṛgukṣetraṃ yatra tuṣṭo maheśvaraḥ / darśanāt sparśanāt tasya mucyate brahmahatyayā

स्नानं यः कुरुते तत्र मुच्यते स ऋणत्रयात् । अवतारः कृतो राजन् युगे तत्र स्वयम्भुवा

snānaṃ yaḥ kurute tatra mucyate sa ṛṇatrayāt / avatāraḥ kṛto rājan yuge tatra svayambhuvā

तत्र क्षेत्रे नरश्रेष्ठ अष्टौ रुद्राः प्रकीर्तिताः । भृगुश् चैव तथा शूली वेदश्चन्द्रमुखस् तथा

tatra kṣetre naraśreṣṭha aṣṭau rudrāḥ prakīrtitāḥ / bhṛguś caiva tathā śūlī vedaścandramukhas tathā

अट्टहासस् तथा कालः कराली चाष्टमस् तथा । अष्टौ रुद्रास् समुत्पन्नास् तस्मिन् क्षेत्रे युधिष्ठिर

aṭṭahāsas tathā kālaḥ karālī cāṣṭamas tathā / aṣṭau rudrās samutpannās tasmin kṣetre yudhiṣṭhira

तेन रम्यं च धन्यं च भृगुक्षेत्रम् उदाहृतम् । अयने विषुवे चैव संक्रान्तौ ग्रहणेषु च

tena ramyaṃ ca dhanyaṃ ca bhṛgukṣetram udāhṛtam / ayane viṣuve caiva saṃkrāntau grahaṇeṣu ca

व्यतीपाते दिनच्छेदे छायायां तु गजस्य च । स्नानं दानं तथा होमं तर्पणं देवतार्चनम्

vyatīpāte dinacchede chāyāyāṃ tu gajasya ca / snānaṃ dānaṃ tathā homaṃ tarpaṇaṃ devatārcanam

सर्वं तद् अक्षयं राजंस् तस्मिन् क्षेत्रे न संशयः । स्नातस्य च भृगुक्षेत्रे एकरात्रोषितस्य च

sarvaṃ tad akṣayaṃ rājaṃs tasmin kṣetre na saṃśayaḥ / snātasya ca bhṛgukṣetre ekarātroṣitasya ca

यत् पुण्यं जायते पुंसो न तत्क्रतुशतैर् अपि । दर्शे भाद्रपदे मासे शुक्लपक्षे विशेषतः

yat puṇyaṃ jāyate puṃso na tatkratuśatair api / darśe bhādrapade māse śuklapakṣe viśeṣataḥ

नरः प्रदक्षिणां कृत्वा भृगुतीर्थस्य संयतः । तत्क्षणाद् विरजो भूत्वा शिवलोके महीयते

naraḥ pradakṣiṇāṃ kṛtvā bhṛgutīrthasya saṃyataḥ / tatkṣaṇād virajo bhūtvā śivaloke mahīyate

अस्य तीर्थस्य माहात्म्यान् मुच्यते सर्वपातकैः । मर्कट्याः पश्चिमे भागे ह्य् अर्कतीर्थम् उदाहृतम्

asya tīrthasya māhātmyān mucyate sarvapātakaiḥ / markaṭyāḥ paścime bhāge hy arkatīrtham udāhṛtam

तत्र नित्यं स्थितो भानुः सर्वदेवनमस्कृतः । नरः प्रदक्षिणां कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

tatra nityaṃ sthito bhānuḥ sarvadevanamaskṛtaḥ / naraḥ pradakṣiṇāṃ kṛtvā sarvapāpaiḥ pramucyate

माहात्म्यं तस्य देवस्य शृणु राजन् समासतः । पुरा गन्धर्वराजस् तु मोहनो नाम नामतः

māhātmyaṃ tasya devasya śṛṇu rājan samāsataḥ / purā gandharvarājas tu mohano nāma nāmataḥ

ब्रह्मणस् तु सभां प्राप्तस् तदाराधनतत्परः । तत्र दुर्वाससं दृष्ट्वा रूपेणानेन गर्वितः

brahmaṇas tu sabhāṃ prāptas tadārādhanatatparaḥ / tatra durvāsasaṃ dṛṣṭvā rūpeṇānena garvitaḥ

अज्ञानेना ऽवमानेन स जहास मुनिं नृप । स्मेराननं समालोक्य तं शशाप मुनिस् तदा

ajñānenā 'vamānena sa jahāsa muniṃ nṛpa / smerānanaṃ samālokya taṃ śaśāpa munis tadā

चित्रकुष्ठी दुराचारो भव त्वं रूपगर्वितः । स तु शापभयात् प्राह मुनिं गन्धर्वराट् ततः

citrakuṣṭhī durācāro bhava tvaṃ rūpagarvitaḥ / sa tu śāpabhayāt prāha muniṃ gandharvarāṭ tataḥ

शापान्तं कुरु मे विप्र बालिशस्य प्रसादतः । दुर्वासा उवाच: गच्छ गन्धर्वराज त्वं त्रिपुर्यां नर्मदातटम्

śāpāntaṃ kuru me vipra bāliśasya prasādataḥ / durvāsā uvāca: gaccha gandharvarāja tvaṃ tripuryāṃ narmadātaṭam

यस्मिन् नास्ते स्वयं देवः समग्रभयनाशनः । भासते भास्करं नाम विख्यातं चोत्तरे तटे

yasmin nāste svayaṃ devaḥ samagrabhayanāśanaḥ / bhāsate bhāskaraṃ nāma vikhyātaṃ cottare taṭe

तत्र स्नानान् महाराज शापान्तस् ते भविष्यति । स जगाम पुनर् नत्वा ततो वै नर्मदातटम्

tatra snānān mahārāja śāpāntas te bhaviṣyati / sa jagāma punar natvā tato vai narmadātaṭam

तत्र स्नात्वा विधानेन पूजयामास भास्करम् । त्रिरात्र्याराधितो भानुः प्रातः प्रोवाच तं नृप

tatra snātvā vidhānena pūjayāmāsa bhāskaram / trirātryārādhito bhānuḥ prātaḥ provāca taṃ nṛpa

वरं वृणु महाभाग यत् ते मनसि वर्तते । गन्धर्व उवाच: यदि तुष्टो ऽसि देवेश वरं दातुमिहेच्छसि

varaṃ vṛṇu mahābhāga yat te manasi vartate / gandharva uvāca: yadi tuṣṭo 'si deveśa varaṃ dātumihecchasi

चित्रकुष्ठं विनश्येत त्वत् प्रसादेन मे प्रभो । एवम् अस्त्विति तं प्राह गन्धर्वाधिपतिं तदा

citrakuṣṭhaṃ vinaśyeta tvat prasādena me prabho / evam astviti taṃ prāha gandharvādhipatiṃ tadā

शापान् मुक्तो जगामाथ स्वपुरम् प्रति भारत । एतत् ते कथितं राजन् छिवेन परिकीर्तितम्

śāpān mukto jagāmātha svapuram prati bhārata / etat te kathitaṃ rājan chivena parikīrtitam

सावित्र्याराधनं तत्र पुत्रार्थं किल भारत । तस्मिंस् तीर्थे नरः स्नात्वा समभ्यर्च्य च भास्करम्

sāvitryārādhanaṃ tatra putrārthaṃ kila bhārata / tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā samabhyarcya ca bhāskaram

पुत्रवान् व्याधिम् उक्तश्च जायते ना ऽत्र संशयः । कोटीश्वरं तु तत्रैव विद्धिदक्षिणभागतः

putravān vyādhim uktaśca jāyate nā 'tra saṃśayaḥ / koṭīśvaraṃ tu tatraiva viddhidakṣiṇabhāgataḥ

तम् अभ्यर्च्य विधानेन कोटिलिङ्गार्चनात् फलम् । नरः प्राप्नोति राजेन्द्र सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

tam abhyarcya vidhānena koṭiliṅgārcanāt phalam / naraḥ prāpnoti rājendra satyaṃ satyaṃ vadāmyaham

कोटितीर्थे नरः स्नात्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः । तत्र यः सन्त्यजेत् प्राणानवशः स्ववशो ऽपिवा

koṭitīrthe naraḥ snātvā mucyate sarvakilbiṣaiḥ / tatra yaḥ santyajet prāṇānavaśaḥ svavaśo 'pivā

सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते

sarvapāpavinirmuktaḥ śivaloke mahīyate