इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे आदित्येश्वरतीर्थकीर्तनो नाम चतुर्नवतितमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 95 मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र करञ्जेश्वरम् उत्तमम् । यत्र ते निहतास् तात दानवास् तत्पदानुगैः
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe ādityeśvaratīrthakīrtano nāma caturnavatitamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 95 mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchet tu rājendra karañjeśvaram uttamam / yatra te nihatās tāta dānavās tatpadānugaiḥ
इन्द्राद्यैश् चैव संहृष्टैः स्तुतो यज्ञः सुबुद्धिभिः । तेषां ये पुत्रपौत्राश् च पूर्ववैरमनुस्मरन्
indrādyaiś caiva saṃhṛṣṭaiḥ stuto yajñaḥ subuddhibhiḥ / teṣāṃ ye putrapautrāś ca pūrvavairamanusmaran
तत्र स्थास् तु सुराः सर्वे स्थापयित्वा ह्य् उमापतिम् । इन्द्रचन्द्रयमाः सूर्यः स्थापयित्वेष्टसिद्धये
tatra sthās tu surāḥ sarve sthāpayitvā hy umāpatim / indracandrayamāḥ sūryaḥ sthāpayitveṣṭasiddhaye
हृष्टपुष्टाः सुराः सर्वे जग्मुर् आकाशसस्थिताः । दानवानां महाभाग करोट्यः पतिता यतः
hṛṣṭapuṣṭāḥ surāḥ sarve jagmur ākāśasasthitāḥ / dānavānāṃ mahābhāga karoṭyaḥ patitā yataḥ
तदा प्रभृति तत् तीर्थं करोटीति महीपते । विख्यातं भारते लोके भूपृष्ठे पाण्डुनन्दन
tadā prabhṛti tat tīrthaṃ karoṭīti mahīpate / vikhyātaṃ bhārate loke bhūpṛṣṭhe pāṇḍunandana
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां शुभे पक्षे तु भक्तितः । उपोष्य शूलिनश् चाग्रे रात्रौ कुर्वीत जागरम्
aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ śubhe pakṣe tu bhaktitaḥ / upoṣya śūlinaś cāgre rātrau kurvīta jāgaram
तत्कथालापसंयुक्तं वेदोद्गीतं तथैव च । प्रभाते विमले प्राप्ते स्थाणुं सम्पूज्य यत्नतः
tatkathālāpasaṃyuktaṃ vedodgītaṃ tathaiva ca / prabhāte vimale prāpte sthāṇuṃ sampūjya yatnataḥ
पञ्चामृतेन संस्नाप्य श्रीखण्डेनैव चार्चयेत् । शतपल्लवपुष्पैश् च पूजयेच् च प्रयत्नतः
pañcāmṛtena saṃsnāpya śrīkhaṇḍenaiva cārcayet / śatapallavapuṣpaiś ca pūjayec ca prayatnataḥ
बहुरूपं जपेन्मन्त्रं दक्षिणां तु प्रदाय च । तत्फलं समवाप्नोति आदित्येश्वर नार्मदे
bahurūpaṃ japenmantraṃ dakṣiṇāṃ tu pradāya ca / tatphalaṃ samavāpnoti ādityeśvara nārmade
श्रुततीर्थप्रभावं वै यः पठेच् च नराधिप । तत्सर्वं कथयिष्यामि भक्त्या तव महीपते
śrutatīrthaprabhāvaṃ vai yaḥ paṭhec ca narādhipa / tatsarvaṃ kathayiṣyāmi bhaktyā tava mahīpate
यथोक्तेन विधानेन नाभिमात्रे जले स्थितः । श्राद्धं तत्रैव प्रेताय कारयेत जितेन्द्रियः
yathoktena vidhānena nābhimātre jale sthitaḥ / śrāddhaṃ tatraiva pretāya kārayeta jitendriyaḥ
विविधैरग्रपाठैश् च वेदाध्ययनतत्परैः । गोहिरण्येन सम्पूज्य वस्त्रताम्बूलभोजनैः
vividhairagrapāṭhaiś ca vedādhyayanatatparaiḥ / gohiraṇyena sampūjya vastratāmbūlabhojanaiḥ
भूषणैः पट्टदानैश् च ब्राह्मणं पाण्डुनन्दन । तस्मिंस् तीर्थे तु सम्पूज्य कामिकं भोजनं ददेत्
bhūṣaṇaiḥ paṭṭadānaiś ca brāhmaṇaṃ pāṇḍunandana / tasmiṃs tīrthe tu sampūjya kāmikaṃ bhojanaṃ dadet
भवेत् कोटिगणं तस्य नात्र कार्या विचारणा । तत्र तीर्थे यथा भक्त्या त्यजेद् देहं च मानद
bhavet koṭigaṇaṃ tasya nātra kāryā vicāraṇā / tatra tīrthe yathā bhaktyā tyajed dehaṃ ca mānada
तस्य तीर्थे भवेत् पुण्यं तच् छृणुष्व नराधिप । यावद् अस्थिमनुष्यस्य तिष्ठते नर्मदाम्भसि
tasya tīrthe bhavet puṇyaṃ tac chṛṇuṣva narādhipa / yāvad asthimanuṣyasya tiṣṭhate narmadāmbhasi
तावद् वसति धर्मात्मा शिवलोके सुदुर्लभे । ततः कालात् प्रच्युतश् च देवो मानुष्यतां गतः
tāvad vasati dharmātmā śivaloke sudurlabhe / tataḥ kālāt pracyutaś ca devo mānuṣyatāṃ gataḥ
कोटिध्वजपतिः श्रीमान् जायते नात्र संशयः । सर्वधर्मसमायुक्तो मेधावी जीवपुत्रकः
koṭidhvajapatiḥ śrīmān jāyate nātra saṃśayaḥ / sarvadharmasamāyukto medhāvī jīvaputrakaḥ
विख्यातश् च धरापृष्ठे दीर्घायुर् मानवो भवेत् । इन्द्रचन्द्रयमैः रुद्रैर् आदित्यैर् वसुभिस् तथा
vikhyātaś ca dharāpṛṣṭhe dīrghāyur mānavo bhavet / indracandrayamaiḥ rudrair ādityair vasubhis tathā
विश्वेदेवैस् तथा सर्वैः स्थापितास् त्रिदशेश्वरः । नर्मदोत्तरकूले तु लोकानां हितकाम्यया
viśvedevais tathā sarvaiḥ sthāpitās tridaśeśvaraḥ / narmadottarakūle tu lokānāṃ hitakāmyayā
मानवः प्रेतम् उद्दिश्य प्रासादं कारयेत् तु यः । तस्मिन् नरवरश्रेष्ठः स सद्गतिम् अवाप्नुयात्
mānavaḥ pretam uddiśya prāsādaṃ kārayet tu yaḥ / tasmin naravaraśreṣṭhaḥ sa sadgatim avāpnuyāt
न्यायोपार्जितद्रव्येण यः श्राद्धं कुरुते ऽत्र वै । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः स्त्रियः शूद्राश् च सत्कृताः
nyāyopārjitadravyeṇa yaḥ śrāddhaṃ kurute 'tra vai / brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ striyaḥ śūdrāś ca satkṛtāḥ
ते ऽपि यान्ति परे लोके शाङ्करे सुरपूजिते । यः शृणोति नरो भक्त्या माहात्म्यं तीर्थजं नृप
te 'pi yānti pare loke śāṅkare surapūjite / yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā māhātmyaṃ tīrthajaṃ nṛpa
तस्य पापं प्रणश्येत षण्मासेन तु यत्कृतम् । मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र कुमारेश्वरम् उत्तमम्
tasya pāpaṃ praṇaśyeta ṣaṇmāsena tu yatkṛtam / mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchet tu rājendra kumāreśvaram uttamam
प्रसिद्धं सर्वतीर्थानाम् अगस्त्येश्वरम् उत्तमम् । षण्मुखेन तपस्तप्तं सर्वपातकनाशनम्
prasiddhaṃ sarvatīrthānām agastyeśvaram uttamam / ṣaṇmukhena tapastaptaṃ sarvapātakanāśanam
स्नानं च परया भुक्त्या सिद्धिः प्राप्ता नराधिप । देवसैन्याधिपो राजन् सर्वशत्रुविमर्दनः
snānaṃ ca parayā bhuktyā siddhiḥ prāptā narādhipa / devasainyādhipo rājan sarvaśatruvimardanaḥ
उग्रतेजा महात्मा च संजातस् तीर्थसेवनात् । तदा प्रभृति तत्तीर्थं विख्यातं नर्मदातटे
ugratejā mahātmā ca saṃjātas tīrthasevanāt / tadā prabhṛti tattīrthaṃ vikhyātaṃ narmadātaṭe
तस्मिंस् तीर्थे तु यो भक्त्या एकचित्तो जितेन्द्रियः । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां कार्त्तिकस्य विशेषतः
tasmiṃs tīrthe tu yo bhaktyā ekacitto jitendriyaḥ / aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ kārttikasya viśeṣataḥ
स्नापयेद् गिरिजानाथं दधिदुग्धेन सर्पिषा । गीतं तत्र प्रकर्तव्यं पिण्डदानं यथाविधि
snāpayed girijānāthaṃ dadhidugdhena sarpiṣā / gītaṃ tatra prakartavyaṃ piṇḍadānaṃ yathāvidhi
ब्राह्मणैः श्रोत्रियैः पार्थ षट्कर्मनिरतैः सदा । यत्किंचिद् दीयते तत्र अक्षयं पाण्डुनन्दन
brāhmaṇaiḥ śrotriyaiḥ pārtha ṣaṭkarmanirataiḥ sadā / yatkiṃcid dīyate tatra akṣayaṃ pāṇḍunandana
सर्वतीर्थात् परं तीर्थं निर्मितं शशिना नृप । एतत् ते सर्वम् आख्यातं कुमारेश्वरजं फलम्
sarvatīrthāt paraṃ tīrthaṃ nirmitaṃ śaśinā nṛpa / etat te sarvam ākhyātaṃ kumāreśvarajaṃ phalam
कुमारदर्शनात् पुण्यं प्राप्यते पाण्डुनन्दन । मृतः स्वर्गम् अवाप्नोति सत्यम् ईश्वरभाषितम्
kumāradarśanāt puṇyaṃ prāpyate pāṇḍunandana / mṛtaḥ svargam avāpnoti satyam īśvarabhāṣitam
ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र अगस्त्येश्वरम् उत्तमम् । तत्र सिद्धो महाभाग अगस्त्यो मुनिपुङ्गवः
tato gacchet tu rājendra agastyeśvaram uttamam / tatra siddho mahābhāga agastyo munipuṅgavaḥ
युधिष्ठिर उवाच: कथं सिद्धो महाभाग अगस्त्यो मुनिपुङ्गवः । कुम्भोद्भवो महाभाग मित्रावरुणसम्भवः
yudhiṣṭhira uvāca: kathaṃ siddho mahābhāga agastyo munipuṅgavaḥ / kumbhodbhavo mahābhāga mitrāvaruṇasambhavaḥ
नर्मदातटम् आश्रित्य तत्सर्वं कथयस्व मे । मार्कण्डेय उवाच: महाप्रश्नो महाराज परिपृष्टश् च यस् त्वया
narmadātaṭam āśritya tatsarvaṃ kathayasva me / mārkaṇḍeya uvāca: mahāpraśno mahārāja paripṛṣṭaś ca yas tvayā
तत् ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमनाः सदा । पुराकृतयुगे तात भारार्ता जगती स्थिता
tat te 'haṃ sampravakṣyāmi śṛṇuṣvaikamanāḥ sadā / purākṛtayuge tāta bhārārtā jagatī sthitā
विज्ञप्तुकामा देवेशं नाकपृष्ठं गता नृप । इन्द्राय कथयामास दैत्यभारार्दितं जगत्
vijñaptukāmā deveśaṃ nākapṛṣṭhaṃ gatā nṛpa / indrāya kathayāmāsa daityabhārārditaṃ jagat
इन्द्र उवाच: ब्रह्मा च जगतः कर्ता तवैव मम सुन्दरि । ब्रह्मलोकं गमिष्यामि मन्त्रिभिर्दैवतैः सह
indra uvāca: brahmā ca jagataḥ kartā tavaiva mama sundari / brahmalokaṃ gamiṣyāmi mantribhirdaivataiḥ saha
ततः सर्वे गतास् तत्र यत्रासौ कमलासनः । बृहस्पतिर् उवाच: ब्रह्मन् निर्लम्बना जाता दैत्यभाराद् वसुन्धरा
tataḥ sarve gatās tatra yatrāsau kamalāsanaḥ / bṛhaspatir uvāca: brahman nirlambanā jātā daityabhārād vasundharā
असहन्ती तु तं भारं याति देवी रसातलम् । प्रतीकारं पृथिव्याश् च कुरुष्व जगतीपते
asahantī tu taṃ bhāraṃ yāti devī rasātalam / pratīkāraṃ pṛthivyāś ca kuruṣva jagatīpate
सर्वसत्त्वोपकाराय सृष्टिस् त्वयि जगत्पते । पितामह उवाच: कर्ता ऽस्मि सर्वजगताम् अयोनिकलशोद्भवः
sarvasattvopakārāya sṛṣṭis tvayi jagatpate / pitāmaha uvāca: kartā 'smi sarvajagatām ayonikalaśodbhavaḥ
अगस्त्यस् तपसां राशिः शक्तो दैत्यनिवारणे । एकतः सर्वदेवानां बलं तेजश् च जायते
agastyas tapasāṃ rāśiḥ śakto daityanivāraṇe / ekataḥ sarvadevānāṃ balaṃ tejaś ca jāyate
एकतो ऋषिमुख्यस्य जायते नात्र संशयः । ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा सर्वे देवाः सवासवाः
ekato ṛṣimukhyasya jāyate nātra saṃśayaḥ / brahmaṇo vacanaṃ śrutvā sarve devāḥ savāsavāḥ
तथैव कारणं चान्यत् कथयन्ति स्म भारत । विज्ञातं देवदेवेश विश्वामित्रचिकीर्षितम्
tathaiva kāraṇaṃ cānyat kathayanti sma bhārata / vijñātaṃ devadeveśa viśvāmitracikīrṣitam
त्रिशङ्क्वर्थे च यज्ञो ऽयं विश्वामित्रेण साधितः । स्पर्धया च वशिष्ठस्य यज्ञाङ्गानि समासृजत्
triśaṅkvarthe ca yajño 'yaṃ viśvāmitreṇa sādhitaḥ / spardhayā ca vaśiṣṭhasya yajñāṅgāni samāsṛjat
स्पर्धया सृजताकाशं भूमिं चान्यां समासृजत् । यथा तु हिमवच् छैलः पूर्वापरमहोदधिम्
spardhayā sṛjatākāśaṃ bhūmiṃ cānyāṃ samāsṛjat / yathā tu himavac chailaḥ pūrvāparamahodadhim
व्याप्यैव संस्थितो भूम्यां देवकार्यार्थसाधकः । तथासौ स्पर्धते विन्ध्यः स्पर्धया कौशिकस्य च
vyāpyaiva saṃsthito bhūmyāṃ devakāryārthasādhakaḥ / tathāsau spardhate vindhyaḥ spardhayā kauśikasya ca
तिष्ठन्ति देवकार्याणि कौशिकेन सुरेश्वर । कार्यद्वयप्रतीकारं चिन्तय स्वजगद्गुरो
tiṣṭhanti devakāryāṇi kauśikena sureśvara / kāryadvayapratīkāraṃ cintaya svajagadguro
ब्रह्मोवाच: एकस् त्व् अस्य गुरुर् विप्रो ह्य् अगस्त्यो मुनिपुङ्गवः । उत्पथे वर्तमानस्य कौशिकस्य दुरासदः
brahmovāca: ekas tv asya gurur vipro hy agastyo munipuṅgavaḥ / utpathe vartamānasya kauśikasya durāsadaḥ
अगस्त्यो मार्गभेत्ता वै भविष्यति न संशयः । गुरुर् आत्मवतां शास्ता सर्वेषां वै न संशयः
agastyo mārgabhettā vai bhaviṣyati na saṃśayaḥ / gurur ātmavatāṃ śāstā sarveṣāṃ vai na saṃśayaḥ
वर्धनं पर्वतस्यास्य देवमार्गप्रवर्तनम् । शासः कौशिकविप्रस्य वसुधायां समन्ततः
vardhanaṃ parvatasyāsya devamārgapravartanam / śāsaḥ kauśikaviprasya vasudhāyāṃ samantataḥ
क्षमः समस्तकार्याणां मित्रावरुणनन्दनः । एवं तु निश्चयं कृत्वा देवाः सेन्द्रपितामहाः
kṣamaḥ samastakāryāṇāṃ mitrāvaruṇanandanaḥ / evaṃ tu niścayaṃ kṛtvā devāḥ sendrapitāmahāḥ
ययुर्वसुन्धरासार्धं हिमवन्तं नगेश्वरम् । ददृशुस् ते स्थितं विप्रं ध्यायमानं च योगिनम्
yayurvasundharāsārdhaṃ himavantaṃ nageśvaram / dadṛśus te sthitaṃ vipraṃ dhyāyamānaṃ ca yoginam
सुदृढं निश्चलध्यानं मोक्षमार्गनियामकम् । तंदृष्ट्वा स्तोतुम् आरब्धाः सेन्द्रचन्द्राः सवारुणाः
sudṛḍhaṃ niścaladhyānaṃ mokṣamārganiyāmakam / taṃdṛṣṭvā stotum ārabdhāḥ sendracandrāḥ savāruṇāḥ
देवा ऊचुः: जयम् इच्छस्व देवानां भगवन् कलशोद्भव । प्रसादसुमुखो भूत्वा देवानां भयमागतम्
devā ūcuḥ: jayam icchasva devānāṃ bhagavan kalaśodbhava / prasādasumukho bhūtvā devānāṃ bhayamāgatam
अगस्त्य उवाच: किं कार्यं तु समुत्पन्नं येन दूरं समागताः । एकान्तवासिनं नित्यं तं मां यूयं सुराश् च भोः
agastya uvāca: kiṃ kāryaṃ tu samutpannaṃ yena dūraṃ samāgatāḥ / ekāntavāsinaṃ nityaṃ taṃ māṃ yūyaṃ surāś ca bhoḥ
उच्यतां यन् मया कार्यं तत्सर्वं करवाण्य् अहम् । ततो मन्दानिलोद्धूतकमलाकरशोभिना
ucyatāṃ yan mayā kāryaṃ tatsarvaṃ karavāṇy aham / tato mandāniloddhūtakamalākaraśobhinā
गुरुं नेत्रसहस्रेण प्रेरयामास वृत्रहा । वाक्पतिर् उवाच: त्वया पूर्वं महाभाग देवकार्यार्थसिद्धये
guruṃ netrasahasreṇa prerayāmāsa vṛtrahā / vākpatir uvāca: tvayā pūrvaṃ mahābhāga devakāryārthasiddhaye
समुद्राः कर्षिताः सर्वे ईश्वरेण यथा जगत् । विध्वस्तास्त्रिदशाः सर्वे दानवैर् बलदर्पितैः
samudrāḥ karṣitāḥ sarve īśvareṇa yathā jagat / vidhvastāstridaśāḥ sarve dānavair baladarpitaiḥ
जिता देवास् तु ते सर्वे दानवेभ्यः पराङ्मुखाः । तेषां वरापहाराय समुद्राः शोषिताः पुरा
jitā devās tu te sarve dānavebhyaḥ parāṅmukhāḥ / teṣāṃ varāpahārāya samudrāḥ śoṣitāḥ purā
साम्प्रतं दुःखिता धात्री पश्येमां भूतधारिणीम् । दैत्यभारेण दुःखार्ता भूमिर्जाता रसातलम्
sāmprataṃ duḥkhitā dhātrī paśyemāṃ bhūtadhāriṇīm / daityabhāreṇa duḥkhārtā bhūmirjātā rasātalam
गन्तव्यं दक्षिणामाशां तपोराशे द्विजोत्तम । नर्मदोदधिमर्यादां कुरु पुण्यां महाद्विज
gantavyaṃ dakṣiṇāmāśāṃ taporāśe dvijottama / narmadodadhimaryādāṃ kuru puṇyāṃ mahādvija
वृद्धिं विन्ध्यनगस्यापि देवकार्यं समुद्धर । कौशिको ऽथ कनीयांस् ते य उन्मार्गप्रवर्तकः
vṛddhiṃ vindhyanagasyāpi devakāryaṃ samuddhara / kauśiko 'tha kanīyāṃs te ya unmārgapravartakaḥ
अगस्त्य उवाच: देवकार्यं करिष्यामि सुखं तिष्ठ वसुन्धरे । गच्छामि दक्षिणाम् आशां शक्तः शिष्यस्य वारणे
agastya uvāca: devakāryaṃ kariṣyāmi sukhaṃ tiṣṭha vasundhare / gacchāmi dakṣiṇām āśāṃ śaktaḥ śiṣyasya vāraṇe
वर्धनं पर्वतस्यास्य वारयामि न संशयः । देवा ऊचुः: याम्यां गत्वा सुरैः सार्धं द्रष्टव्यो यं न संशयः
vardhanaṃ parvatasyāsya vārayāmi na saṃśayaḥ / devā ūcuḥ: yāmyāṃ gatvā suraiḥ sārdhaṃ draṣṭavyo yaṃ na saṃśayaḥ
सिंहस्थे भास्करे विप्र येन यास्यन्ति भक्तितः । नश्यते च धनं धान्यं तेषां सौख्यं न संशयः
siṃhasthe bhāskare vipra yena yāsyanti bhaktitaḥ / naśyate ca dhanaṃ dhānyaṃ teṣāṃ saukhyaṃ na saṃśayaḥ
अधिकाराय देवानां स च दृष्टो भविष्यति । तत्प्रतिज्ञाय गीर्वाणाः समं वसुधया गताः
adhikārāya devānāṃ sa ca dṛṣṭo bhaviṣyati / tatpratijñāya gīrvāṇāḥ samaṃ vasudhayā gatāḥ
अगस्त्यं तपसां राशिं निर्गच्छन्तः समन्ततः । अगस्त्यपदविक्षेपाच् चलिता च वसुन्धरा
agastyaṃ tapasāṃ rāśiṃ nirgacchantaḥ samantataḥ / agastyapadavikṣepāc calitā ca vasundharā
मनोवेगेन सम्प्राप्तः कौशिको यत्र तापसः । कौशिको ऽपि गुरुं दृष्ट्वा साष्टाङ्गं प्रणिपत्य च
manovegena samprāptaḥ kauśiko yatra tāpasaḥ / kauśiko 'pi guruṃ dṛṣṭvā sāṣṭāṅgaṃ praṇipatya ca
धन्ये ऽहं मुनिशार्दूलप्रीतो ऽहं तव दर्शनात् । अर्घपात्रं समादाय दध्यक्षतसमन्वितम्
dhanye 'haṃ muniśārdūlaprīto 'haṃ tava darśanāt / arghapātraṃ samādāya dadhyakṣatasamanvitam
दूर्वा च चन्दनं पूज्यभक्त्या पात्रे समाहितम् । गुरुपादपरिक्षिप्त उवाच मधुरं तदा
dūrvā ca candanaṃ pūjyabhaktyā pātre samāhitam / gurupādaparikṣipta uvāca madhuraṃ tadā
आदेशो दीयतां तात तव प्रेष्यो द्विजोत्तम । अगस्त्य उवाच: देवकार्यविघातं च कौशिक त्वं विसर्जय
ādeśo dīyatāṃ tāta tava preṣyo dvijottama / agastya uvāca: devakāryavighātaṃ ca kauśika tvaṃ visarjaya
देवकार्यविसृष्टेन कर्मणा न प्रवर्तसे । यदि ते निश्चला भक्तिर् विश्वामित्र ममोपरि
devakāryavisṛṣṭena karmaṇā na pravartase / yadi te niścalā bhaktir viśvāmitra mamopari
तदा त्वं वर्जयेः सर्वम् उन्मार्गस्य प्रवर्तनम् । विश्वामित्र उवाच: गुरुर् आत्मवतां शास्ता राजा शास्ता दुरात्मनाम्
tadā tvaṃ varjayeḥ sarvam unmārgasya pravartanam / viśvāmitra uvāca: gurur ātmavatāṃ śāstā rājā śāstā durātmanām
इह प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः । स्पर्धया च वशिष्ठस्य त्रिशङ्कुर्मे सुयाचितः
iha pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ / spardhayā ca vaśiṣṭhasya triśaṅkurme suyācitaḥ
अद्य प्रभृति तत् सर्वं त्यक्तम् एव द्विजोत्तम । इत्युक्तः प्रययौ शीघ्रं रेवातीरं सुदुर्लभम्
adya prabhṛti tat sarvaṃ tyaktam eva dvijottama / ityuktaḥ prayayau śīghraṃ revātīraṃ sudurlabham
उत्तरं तटम् आसाद्य तपस् तत्र समारभत् । नर्मदा त्रिषु लोकेषु पवित्रा पापनाशिनी
uttaraṃ taṭam āsādya tapas tatra samārabhat / narmadā triṣu lokeṣu pavitrā pāpanāśinī
निश्चयं परमं कृत्वा मित्रावरुणनन्दनः । शिलातले निविष्टस् तु चचार विपुलं तपः
niścayaṃ paramaṃ kṛtvā mitrāvaruṇanandanaḥ / śilātale niviṣṭas tu cacāra vipulaṃ tapaḥ
वायुभक्षः सदा कालं कुम्भयोनिर् महातपाः । ज्ञातो भक्तियुतः श्रेष्ठ ईश्वरेण युधिष्ठिर
vāyubhakṣaḥ sadā kālaṃ kumbhayonir mahātapāḥ / jñāto bhaktiyutaḥ śreṣṭha īśvareṇa yudhiṣṭhira
प्रत्यक्षो द्वादशे वर्षे सङ्गतः पार्वतीपतिः । ईश्वर उवाच: साधु साधु मुनिश्रेष्ठ तपसा द्योतितं नभः
pratyakṣo dvādaśe varṣe saṅgataḥ pārvatīpatiḥ / īśvara uvāca: sādhu sādhu muniśreṣṭha tapasā dyotitaṃ nabhaḥ
निश्चयं तव तुष्टो ऽस्मि मित्रावरुणनन्दन । वर्षायुतसहस्रेण नान्येषां वरदो ह्य् अहम्
niścayaṃ tava tuṣṭo 'smi mitrāvaruṇanandana / varṣāyutasahasreṇa nānyeṣāṃ varado hy aham
अगस्त्य उवाच: संसारपल्वलातीतसृष्टिजन्मविवर्जित । दुर्लक्ष्यासुरसङ्घानां प्रमथेश नमो ऽस्तु ते
agastya uvāca: saṃsārapalvalātītasṛṣṭijanmavivarjita / durlakṣyāsurasaṅghānāṃ pramatheśa namo 'stu te
नन्दिस्कन्दगणा देवा वृथा क्लिश्यन्ति मोहिताः । सनत्कुमारमुख्याश् च ऋषयः शंसितव्रताः
nandiskandagaṇā devā vṛthā kliśyanti mohitāḥ / sanatkumāramukhyāś ca ṛṣayaḥ śaṃsitavratāḥ
त्वद् रूपं ते न जानन्ति शम्भो नाथ नमो ऽस्तु ते । ब्रह्माद्या देवताः सर्वे ध्यायन्ति त्वाम् अहर्निशम्
tvad rūpaṃ te na jānanti śambho nātha namo 'stu te / brahmādyā devatāḥ sarve dhyāyanti tvām aharniśam
नैते पश्यन्ति त्वद् रूपं धातर्देव नमो ऽस्तु ते । ईश्वर उवाच: प्रसन्नस् तव विप्रेन्द्र ऊर्ध्वरेतस् त्व् अयोनिज
naite paśyanti tvad rūpaṃ dhātardeva namo 'stu te / īśvara uvāca: prasannas tava viprendra ūrdhvaretas tv ayonija
तव भक्तिगृहीतो ऽहं प्रसन्न उमया सह । अगस्त्य उवाच: यदि तुष्टो ऽसि देवेश यदि देयो वरो मम
tava bhaktigṛhīto 'haṃ prasanna umayā saha / agastya uvāca: yadi tuṣṭo 'si deveśa yadi deyo varo mama
प्रत्यक्षो भव तीर्थे ऽस्मिन् यदि सत्यं वरप्रदः । अन्तर्जले सदाकालं धर्माध्यक्षो महेश्वर
pratyakṣo bhava tīrthe 'smin yadi satyaṃ varapradaḥ / antarjale sadākālaṃ dharmādhyakṣo maheśvara
शिलायां भव नित्यं च नर्मदायोत्तरे तटे । देवकार्यस्य कर्ताहं त्वत्प्रसादाज् जगत्पते
śilāyāṃ bhava nityaṃ ca narmadāyottare taṭe / devakāryasya kartāhaṃ tvatprasādāj jagatpate
तथेति चोक्त्वा वृषवाहनो ऽपि जगाम कैलासनगं नगेशः । अयोनिजो योगबलेन युक्तः प्रविद्यया लिङ्गबलाच् छिवस्य
tatheti coktvā vṛṣavāhano 'pi jagāma kailāsanagaṃ nageśaḥ / ayonijo yogabalena yuktaḥ pravidyayā liṅgabalāc chivasya
जगाम दक्षिणाम् आशां सुरसङ्घैर् अभिष्टुतः । तपोवनं यथापुण्यं देवदानवसेवितम्
jagāma dakṣiṇām āśāṃ surasaṅghair abhiṣṭutaḥ / tapovanaṃ yathāpuṇyaṃ devadānavasevitam
प्रविष्टो मुनिशार्दूलः पवित्रं देवकम्बलम् । निश्चला सुषमादेवी संस्थिता धरणी तथा
praviṣṭo muniśārdūlaḥ pavitraṃ devakambalam / niścalā suṣamādevī saṃsthitā dharaṇī tathā
पुष्पाणि ववृषुर्देवा जयशब्दं पुनः पुनः । युधिष्ठिर उवाच: तस्य तीर्थस्य यत्पुण्यं कथ्यतां मुनिसुव्रत
puṣpāṇi vavṛṣurdevā jayaśabdaṃ punaḥ punaḥ / yudhiṣṭhira uvāca: tasya tīrthasya yatpuṇyaṃ kathyatāṃ munisuvrata
आदिमध्यावसाने च ब्राह्मणैः सह बान्धवैः । पितॄणां सर्वतीर्थानां सर्वसत्त्वोपकारकम्
ādimadhyāvasāne ca brāhmaṇaiḥ saha bāndhavaiḥ / pitṝṇāṃ sarvatīrthānāṃ sarvasattvopakārakam
मार्कण्डेय उवाच: पितॄन् मोक्षदं प्रोक्तं सर्वकाले जनाधिप । शिवाख्यां कार्त्तिके मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम्
mārkaṇḍeya uvāca: pitṝn mokṣadaṃ proktaṃ sarvakāle janādhipa / śivākhyāṃ kārttike māsi kṛṣṇapakṣe caturdaśīm
उपोष्य यो नरो भक्त्या कामक्रोधविवर्जितः । शमीतरुं समास्थाय रात्रौ कुर्वीत जागरम्
upoṣya yo naro bhaktyā kāmakrodhavivarjitaḥ / śamītaruṃ samāsthāya rātrau kurvīta jāgaram
तत्कथालापसंयुक्तो धर्माख्यानैर् द्विजैः सह । गवां घृतेन देवेशं रात्रौ च स्नापयेत् पुनः
tatkathālāpasaṃyukto dharmākhyānair dvijaiḥ saha / gavāṃ ghṛtena deveśaṃ rātrau ca snāpayet punaḥ
घटेनैव घटार्धेन तदर्धेन स्वशक्तितः । घृतेन बोधयेद् दीपं घृतं विप्राय दापयेत्
ghaṭenaiva ghaṭārdhena tadardhena svaśaktitaḥ / ghṛtena bodhayed dīpaṃ ghṛtaṃ viprāya dāpayet
पञ्चामृतेन गव्येन स्नापयेत् परमेश्वरम् । प्रभाते पूजयेद् विप्रान् स्वदारनिरतान् सदा
pañcāmṛtena gavyena snāpayet parameśvaram / prabhāte pūjayed viprān svadāraniratān sadā
वेदाभ्यसनशीलांश् च परदारविवर्जितान् । शूद्रसेवारता नित्यं धूर्तकर्मरता जनाः
vedābhyasanaśīlāṃś ca paradāravivarjitān / śūdrasevāratā nityaṃ dhūrtakarmaratā janāḥ
पतिताः कूटसाक्ष्येण प्रतिग्रहरताः सदा । वेदद्वेषणशीलाश् च कुब्जाश् च विकलाः सदा
patitāḥ kūṭasākṣyeṇa pratigraharatāḥ sadā / vedadveṣaṇaśīlāś ca kubjāś ca vikalāḥ sadā
हीनातिरिक्तगात्रा ये द्विजाः श्राद्धे विवर्जिताः । वेदोक्तेन विशुद्धाङ्गाः पूज्या नित्यं युधिष्ठिर
hīnātiriktagātrā ye dvijāḥ śrāddhe vivarjitāḥ / vedoktena viśuddhāṅgāḥ pūjyā nityaṃ yudhiṣṭhira
भूमिदानेन वस्त्रेण कन्यादानैर् विशेषतः । श्राद्धकालेषु योगेषु भर्तव्या भक्तितत्परैः
bhūmidānena vastreṇa kanyādānair viśeṣataḥ / śrāddhakāleṣu yogeṣu bhartavyā bhaktitatparaiḥ
गोदानं तत्र कर्तव्यं श्रेयो ऽर्थम् आत्मनस् तथा । सवत्सां क्षीरिणीं शुभ्रां पुष्टां वै शीलसंयुताम्
godānaṃ tatra kartavyaṃ śreyo 'rtham ātmanas tathā / savatsāṃ kṣīriṇīṃ śubhrāṃ puṣṭāṃ vai śīlasaṃyutām
कम्बलं परया भक्त्या पादुकोपानहौ तथा । हिरण्यरुक्मिणीं कन्थां ताम्बूलं भोजनं तथा
kambalaṃ parayā bhaktyā pādukopānahau tathā / hiraṇyarukmiṇīṃ kanthāṃ tāmbūlaṃ bhojanaṃ tathā
घण्टाभरणशोभाढ्यां वस्त्रयुग्मावगुण्ठिताम् । स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरीं कांस्यदोहेन संयुताम्
ghaṇṭābharaṇaśobhāḍhyāṃ vastrayugmāvaguṇṭhitām / svarṇaśṛṅgīṃ raupyakhurīṃ kāṃsyadohena saṃyutām
उच्चार्य परया भक्त्या यावद् आहूतसंप्लवम् । सर्व कोटिगुणं पार्थ शुभं वा यदि वाशुभम्
uccārya parayā bhaktyā yāvad āhūtasaṃplavam / sarva koṭiguṇaṃ pārtha śubhaṃ vā yadi vāśubham
तीर्थाख्यानं च यो भक्त्या पठते शृणुते ऽथवा । मुच्यते सर्वपापेभ्यः शिवलोके वसत्य् अपि
tīrthākhyānaṃ ca yo bhaktyā paṭhate śṛṇute 'thavā / mucyate sarvapāpebhyaḥ śivaloke vasaty api