इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे ऽगस्त्यतीर्थवर्णनो नाम पञ्चनवतितमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 96 मार्कण्डेय उवाच: अथानन्देश्वरं गच्छेत् सर्वदेवनमस्कृतम् । रुद्रस्य परमानन्दो यत्र जातो युधिष्ठिर
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe 'gastyatīrthavarṇano nāma pañcanavatitamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 96 mārkaṇḍeya uvāca: athānandeśvaraṃ gacchet sarvadevanamaskṛtam / rudrasya paramānando yatra jāto yudhiṣṭhira
तत्तीर्थं कथयिष्यामि सूर्यपापक्षयं करम् । युधिष्ठिर उवाच: आनन्दश् चैव संजातो रुद्रस्य द्विजसत्तम
tattīrthaṃ kathayiṣyāmi sūryapāpakṣayaṃ karam / yudhiṣṭhira uvāca: ānandaś caiva saṃjāto rudrasya dvijasattama
कथयस्व महाभाग संक्षेपान् मुनिसत्तम । मार्कण्डेय उवाच: कथयामि नृपश्रेष्ठ आनन्देश्वरम् उत्तमम्
kathayasva mahābhāga saṃkṣepān munisattama / mārkaṇḍeya uvāca: kathayāmi nṛpaśreṣṭha ānandeśvaram uttamam
दानवानां वधं कृत्वा देवदेवश् च शङ्करः । पूजितो दैवतैः सर्वैः किन्नरैर् यक्षपन्नगैः
dānavānāṃ vadhaṃ kṛtvā devadevaś ca śaṅkaraḥ / pūjito daivataiḥ sarvaiḥ kinnarair yakṣapannagaiḥ
आनन्दं परमं प्राप्य ननर्त वृषवाहनः । भैरवं रूपम् आसाद्य गौरी चार्द्धाङ्गधारिता
ānandaṃ paramaṃ prāpya nanarta vṛṣavāhanaḥ / bhairavaṃ rūpam āsādya gaurī cārddhāṅgadhāritā
भूतवेतालकङ्कालैर् भैरवैर् भैरवो वृतः । नर्मदायोत्तरे तीरे दक्षिणे पाण्डुनन्दन
bhūtavetālakaṅkālair bhairavair bhairavo vṛtaḥ / narmadāyottare tīre dakṣiṇe pāṇḍunandana
तुष्टैर् मरुद्गणैस् तत्र स्थापितः कमलासनः । तदा प्रभृति वै देव आनन्देश्वर उच्यते
tuṣṭair marudgaṇais tatra sthāpitaḥ kamalāsanaḥ / tadā prabhṛti vai deva ānandeśvara ucyate
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां नराधिप । विधिं स्नात्वार्चयेद् देवां सुगन्धेन विलेपयेत्
aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ paurṇamāsyāṃ narādhipa / vidhiṃ snātvārcayed devāṃ sugandhena vilepayet
ब्राह्मणान् पूजयेत् तत्र यथाशक्त्या युधिष्ठिर । गोदानं तत्र कर्तव्यं वस्त्रदानं तथैव च
brāhmaṇān pūjayet tatra yathāśaktyā yudhiṣṭhira / godānaṃ tatra kartavyaṃ vastradānaṃ tathaiva ca
वसन्तस्य त्रयोदश्यां श्राद्धं तत्रैव कारयेत् । इङ्गुदैर् बदरैर् बिल्वैर् अक्षतेन जलेन वा
vasantasya trayodaśyāṃ śrāddhaṃ tatraiva kārayet / iṅgudair badarair bilvair akṣatena jalena vā
प्रेतानां कारयेच् छ्राद्धम् आनन्देश्वरतीर्थके । प्रेता आनन्दिताः स्युस् ते यावद् आहूत सम्प्लवम्
pretānāṃ kārayec chrāddham ānandeśvaratīrthake / pretā ānanditāḥ syus te yāvad āhūta samplavam
सन्ततिर्धनसौख्यं च सप्तजन्मनि जायते । आनन्दश् च भवेत् तेषां जन्म जन्म युधिष्ठिर
santatirdhanasaukhyaṃ ca saptajanmani jāyate / ānandaś ca bhavet teṣāṃ janma janma yudhiṣṭhira
मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र मातृतीर्थम् अनुत्तमम् । सङ्गमस्य समीपस्थं नर्मदादक्षिणे तटे
mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchet tu rājendra mātṛtīrtham anuttamam / saṅgamasya samīpasthaṃ narmadādakṣiṇe taṭe
मातरस् तत्र राजेन्द्र संजाता नर्मदातटे । उमया याचितस् तत्र व्यालयज्ञोपवीतकः
mātaras tatra rājendra saṃjātā narmadātaṭe / umayā yācitas tatra vyālayajñopavītakaḥ
उवाच योगिनीवृन्दं कष्टं कष्टं न शोभनम् । उवाच वरदश् चास्मि योगिवृन्दवरप्रदः
uvāca yoginīvṛndaṃ kaṣṭaṃ kaṣṭaṃ na śobhanam / uvāca varadaś cāsmi yogivṛndavarapradaḥ
योगिन्य ऊचुः: अजेयाः सर्वदेवानां त्वत् प्रसादान् महेश्वर । तीर्थानामभिसंख्याने प्रख्याता वसुधातले
yoginya ūcuḥ: ajeyāḥ sarvadevānāṃ tvat prasādān maheśvara / tīrthānāmabhisaṃkhyāne prakhyātā vasudhātale
एवं भवतु योगिन्यस् तत्रैवान्तरधीयत
evaṃ bhavatu yoginyas tatraivāntaradhīyata
मार्कण्डेय उवाच: तस्मिंस् तीर्थे तु यो मर्त्यो नवम्यां विजितेन्द्रियः । उपोष्य परया भक्त्या पूजयेन् मातृमण्डलम्
mārkaṇḍeya uvāca: tasmiṃs tīrthe tu yo martyo navamyāṃ vijitendriyaḥ / upoṣya parayā bhaktyā pūjayen mātṛmaṇḍalam
तस्य ता मातरः प्रीताः प्रीतो ऽयं वृषवाहनः । बन्ध्याया मृतवत्साया अपुत्राया युधिष्ठिर
tasya tā mātaraḥ prītāḥ prīto 'yaṃ vṛṣavāhanaḥ / bandhyāyā mṛtavatsāyā aputrāyā yudhiṣṭhira
स्नपनं चारभेत् तत्र मन्त्रज्ञैर् ब्राह्मणोत्तमैः । सहिरण्येन कुम्भेन पञ्चरत्नफलान्वितम्
snapanaṃ cārabhet tatra mantrajñair brāhmaṇottamaiḥ / sahiraṇyena kumbhena pañcaratnaphalānvitam
स्नापयेत् पुत्रकामा च कांस्यपात्रेण मन्त्रतः । पुत्रान् सा लभते नारी वीर्ययुक्तान् गुणान्वितान्
snāpayet putrakāmā ca kāṃsyapātreṇa mantrataḥ / putrān sā labhate nārī vīryayuktān guṇānvitān
यं यं कामम् अभिध्यायेत् तं तं सा लभते नृप । मातृतीर्थात् परं तीर्थं नास्त्य् अन्यत् पाण्डुनन्दन
yaṃ yaṃ kāmam abhidhyāyet taṃ taṃ sā labhate nṛpa / mātṛtīrthāt paraṃ tīrthaṃ nāsty anyat pāṇḍunandana
तस्यैवानन्तरं तात जलमध्येश्वरं परम् । लिङ्गेश्वरमिति ख्यातं सुरासुरनमस्कृतम्
tasyaivānantaraṃ tāta jalamadhyeśvaraṃ param / liṅgeśvaramiti khyātaṃ surāsuranamaskṛtam
युधिष्ठिर उवाच: अत्यक्ता सा तु रेवा या कथं त्यक्ता च शम्भुना । जलमध्ये हि तिष्ठेत शूलपाणिः पिनाकधृक्
yudhiṣṭhira uvāca: atyaktā sā tu revā yā kathaṃ tyaktā ca śambhunā / jalamadhye hi tiṣṭheta śūlapāṇiḥ pinākadhṛk
तदहं श्रोतुम् इच्छामि तव वाक्याद् द्विजोत्तम । मार्कण्डेय उवाच: आश्चर्यभूता लोके ऽस्मिन् प्रतिष्ठा पाण्डुनन्दन
tadahaṃ śrotum icchāmi tava vākyād dvijottama / mārkaṇḍeya uvāca: āścaryabhūtā loke 'smin pratiṣṭhā pāṇḍunandana
पण्डितो वृद्धभावेन कथयामि नृपोत्तम । आदौ कृतयुगे तात दानवो बलदर्पितः
paṇḍito vṛddhabhāvena kathayāmi nṛpottama / ādau kṛtayuge tāta dānavo baladarpitaḥ
कालबाष्प इति प्रोक्तो दुर्जयो देवदानवैः । तपश् चचार विपुलं नर्मदाया जले शुभे
kālabāṣpa iti prokto durjayo devadānavaiḥ / tapaś cacāra vipulaṃ narmadāyā jale śubhe
आराधयन् महादेवम् उग्रेण तपसा भृशम् । ततस् तुतोष भगवान् सपत्नीको महेश्वरः
ārādhayan mahādevam ugreṇa tapasā bhṛśam / tatas tutoṣa bhagavān sapatnīko maheśvaraḥ
ईश्वर उवाच: भो भो वत्स वरं ब्रूहि तुष्टो ऽहं तव भक्तितः । देवस्य वचनं श्रुत्वा कालबाष्पो ऽब्रवीद् वचः
īśvara uvāca: bho bho vatsa varaṃ brūhi tuṣṭo 'haṃ tava bhaktitaḥ / devasya vacanaṃ śrutvā kālabāṣpo 'bravīd vacaḥ
देवाश् चैव मया भग्नाः प्रसादात् तव शूलिनः । संग्रामे च विषण्णो ऽहं तस्माद् आराधनं कृतम्
devāś caiva mayā bhagnāḥ prasādāt tava śūlinaḥ / saṃgrāme ca viṣaṇṇo 'haṃ tasmād ārādhanaṃ kṛtam
हस्तं शिरसि यस्यैव दास्यामि च महेश्वर । न स जीवेत् पुमांल् लोके वरम् एतं ददस्व मे
hastaṃ śirasi yasyaiva dāsyāmi ca maheśvara / na sa jīvet pumāṃl loke varam etaṃ dadasva me
ईश्वर उवाच: यत् ते ऽभिलषितं दैत्य तत् तथैव भविष्यति । इति श्रुत्वा वचो दैत्यः शम्भुम् एवाभिदुद्रुवे
īśvara uvāca: yat te 'bhilaṣitaṃ daitya tat tathaiva bhaviṣyati / iti śrutvā vaco daityaḥ śambhum evābhidudruve
हस्तं ते मूर्ध्नि दास्यामि न तत्सत्यं वचस् तव । रुद्रः पलायितस् तेन केशवं शरणं गतः
hastaṃ te mūrdhni dāsyāmi na tatsatyaṃ vacas tava / rudraḥ palāyitas tena keśavaṃ śaraṇaṃ gataḥ
निवेद्य केशवं सर्वं तस्मिन्न् एव न्यलीयत । केशव उवाच: हन्म्य् अहं तं महादेव दुष्टं दैत्यजनेश्वरम्
nivedya keśavaṃ sarvaṃ tasminn eva nyalīyata / keśava uvāca: hanmy ahaṃ taṃ mahādeva duṣṭaṃ daityajaneśvaram
हस्तं शिरसि तस्यैव दापयामि महेश्वर । ततस् त्वरितमापन्नः प्रविष्टो नमदातटे
hastaṃ śirasi tasyaiva dāpayāmi maheśvara / tatas tvaritamāpannaḥ praviṣṭo namadātaṭe
कृष्णः स्त्रीवेषधारी च दैत्यसंमुखम् आगतः । द्वात्रिंशल्लक्षणोपेता नियुक्ता कामसायकैः
kṛṣṇaḥ strīveṣadhārī ca daityasaṃmukham āgataḥ / dvātriṃśallakṣaṇopetā niyuktā kāmasāyakaiḥ
मधुमाथवके शम्भुं ध्यात्वा सर्वत्र कैशवी । वनं बभ्राम सर्वत्र सुशीला वटपादपम्
madhumāthavake śambhuṃ dhyātvā sarvatra kaiśavī / vanaṃ babhrāma sarvatra suśīlā vaṭapādapam
क्षोभयन्तीव चित्तानि सा रेमे धर्मनन्दन । रिङ्गमाणश् च दैत्यो ऽसौ कालबाष्पः सुदुर्जनः
kṣobhayantīva cittāni sā reme dharmanandana / riṅgamāṇaś ca daityo 'sau kālabāṣpaḥ sudurjanaḥ
प्रविष्टः स वने रम्ये यत्र सा शुभलोचना । अहं भवामि ते भर्ता दुर्जयो देवदानवैः
praviṣṭaḥ sa vane ramye yatra sā śubhalocanā / ahaṃ bhavāmi te bhartā durjayo devadānavaiḥ
त्रैलोक्यस्वामिनी त्वं च प्रसीद मम सुन्दरि । श्रीकृष्ण उवाच: यदि मां मन्यसे भार्यां प्रत्ययश् च भवेन् मम
trailokyasvāminī tvaṃ ca prasīda mama sundari / śrīkṛṣṇa uvāca: yadi māṃ manyase bhāryāṃ pratyayaś ca bhaven mama
दानव उवाच: स्वयं भवामि तन्वङ्गि शपथं मम साधनम् । तद् अहं च करिष्यामि इति मे सत्यभाषितम्
dānava uvāca: svayaṃ bhavāmi tanvaṅgi śapathaṃ mama sādhanam / tad ahaṃ ca kariṣyāmi iti me satyabhāṣitam
स्त्र्युवाच: कुरुष्व त्वं महाभाग शिरो हस्ते प्रदीयताम् । मार्कण्डेय उवाच: कामान्धेनैव राजेन्द्र निक्षिप्तो मस्तके करः
stryuvāca: kuruṣva tvaṃ mahābhāga śiro haste pradīyatām / mārkaṇḍeya uvāca: kāmāndhenaiva rājendra nikṣipto mastake karaḥ
तत्क्षणाद् अभवद् भस्म दग्धस् तृणचयो यथा । केशवस्योपरि तदा पुष्पवृष्टिः पपात ह
tatkṣaṇād abhavad bhasma dagdhas tṛṇacayo yathā / keśavasyopari tadā puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha
गताः सर्वे दिवं देवाः स्वस्थानं विगतज्वराः । क्षौराब्धिम् अगमद् विष्णुः कालबाष्पे निपातिते
gatāḥ sarve divaṃ devāḥ svasthānaṃ vigatajvarāḥ / kṣaurābdhim agamad viṣṇuḥ kālabāṣpe nipātite
य इदं शृणुयाद् भक्त्या चरितं दानवस्य च । श्राद्धं तत्रैव यः कुर्यात् कामक्रोधविवर्जितः
ya idaṃ śṛṇuyād bhaktyā caritaṃ dānavasya ca / śrāddhaṃ tatraiva yaḥ kuryāt kāmakrodhavivarjitaḥ
उद्धृतास् तेन सर्वे वै नरकाच् च पितामहाः । क्षेत्रे तस्मिंस् तु यो दद्याद् ब्राह्मणे वेदपारगे
uddhṛtās tena sarve vai narakāc ca pitāmahāḥ / kṣetre tasmiṃs tu yo dadyād brāhmaṇe vedapārage
तस्य दानफलं सर्वं कुरुक्षेत्राद् विशिष्यते । स्पर्शते य इदं लिङ्गं शङ्करेण च निर्मितम्
tasya dānaphalaṃ sarvaṃ kurukṣetrād viśiṣyate / sparśate ya idaṃ liṅgaṃ śaṅkareṇa ca nirmitam
स्पर्शमात्रो मनुष्यस् तु रुद्रवासो ऽभिजायते । एतस्मात् कारणाद् राजंल् लोकपालाश्च देवताः
sparśamātro manuṣyas tu rudravāso 'bhijāyate / etasmāt kāraṇād rājaṃl lokapālāśca devatāḥ
दुर्गादेवी तथा चैव मधुहन्ता चतुर्भुजः । दानवाद्याश् च सर्वे ऽपि रक्षणे चेश्वरस्य च
durgādevī tathā caiva madhuhantā caturbhujaḥ / dānavādyāś ca sarve 'pi rakṣaṇe ceśvarasya ca
रक्षन्ते च सदाकालं गृहव्यापाररूपतः । पुत्रभ्रातृसमा भूत्वा स्वामिसम्बन्धरूपिणः
rakṣante ca sadākālaṃ gṛhavyāpārarūpataḥ / putrabhrātṛsamā bhūtvā svāmisambandharūpiṇaḥ
लिङ्गेश्वरं तु राजेन्द्र देवैरद्या ऽपि रक्ष्यते
liṅgeśvaraṃ tu rājendra devairadyā 'pi rakṣyate