इती श्रीवामनपुराणे नवमो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच । ततः प्रवृत्ते संग्रामे भीरूणां भयवर्धने । सहस्रक्षो महाचापमादाय व्यसृजच्छरान्
itī śrīvāmanapurāṇe navamo 'dhyāyaḥ pulastya uvāca / tataḥ pravṛtte saṃgrāme bhīrūṇāṃ bhayavardhane / sahasrakṣo mahācāpamādāya vyasṛjaccharān
अन्धको ऽपि महावेगं धनुराकृष्य भास्वरम् । पुरन्दराय चिक्षेप शरान् बर्हिणवाससः
andhako 'pi mahāvegaṃ dhanurākṛṣya bhāsvaram / purandarāya cikṣepa śarān barhiṇavāsasaḥ
तावन्योन्यं सुतीक्ष्णाग्रैः शरैः संनतपर्वभिः । रुक्मपुङ्खैर्महावेगैराजघ्नतुरुभावपि
tāvanyonyaṃ sutīkṣṇāgraiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ / rukmapuṅkhairmahāvegairājaghnaturubhāvapi
चचः क्रुद्धूः शतमखः कुलिशं भ्राम्य पाणिना । चिक्षेप दैत्यराजाय तं ददर्श तथान्धकः
cacaḥ kruddhūḥ śatamakhaḥ kuliśaṃ bhrāmya pāṇinā / cikṣepa daityarājāya taṃ dadarśa tathāndhakaḥ
आजघान च बाणौघैरस्त्रैः स नारद । तान् भस्मसात्तदा चक्रे नगानिव हुताशनः
ājaghāna ca bāṇaughairastraiḥ sa nārada / tān bhasmasāttadā cakre nagāniva hutāśanaḥ
ततो ऽतिवेगिनं वज्रं दृष्ट्वा बलवतां वरः । समाप्लुत्य रथात्तस्थौ भुवि बाहु सहायवान्
tato 'tiveginaṃ vajraṃ dṛṣṭvā balavatāṃ varaḥ / samāplutya rathāttasthau bhuvi bāhu sahāyavān
रथं सारथिना सार्धं साश्वध्वजसकूबम् । भस्म कृत्वाथ कुलिशमन्धकं समुपाययौ
rathaṃ sārathinā sārdhaṃ sāśvadhvajasakūbam / bhasma kṛtvātha kuliśamandhakaṃ samupāyayau
तमापतन्तं वेगेन मुष्टिनाहत्य भूतले । पातयामास बलवान् जगर्ज च तदान्धकः
tamāpatantaṃ vegena muṣṭināhatya bhūtale / pātayāmāsa balavān jagarja ca tadāndhakaḥ
तं गर्जमानं वीक्ष्याथ वासवः सायकैर्दृढम् । ववर्ष तान् वारयन् स समभ्यायाच्छतक्रतुम्
taṃ garjamānaṃ vīkṣyātha vāsavaḥ sāyakairdṛḍham / vavarṣa tān vārayan sa samabhyāyācchatakratum
आजघान तलेनेभं कुम्भमध्ये पदा करे । जानुना च समाहत्य विषाणं प्रबभञ्ज च । । 10.10 वाममुष्ट्या तथा पार्श्वं समाहत्यान्धकस्त्वरन् । गजेन्द्रं पातयामास प्रहारैर्जर्जरीकृतम्
ājaghāna talenebhaṃ kumbhamadhye padā kare / jānunā ca samāhatya viṣāṇaṃ prababhañja ca / / 10.10 vāmamuṣṭyā tathā pārśvaṃ samāhatyāndhakastvaran / gajendraṃ pātayāmāsa prahārairjarjarīkṛtam
गजेन्द्रात् पतमानाच्च अवप्लुत्य शतक्रतुः । पाणिना वज्रमादाय प्रविवेशामरावतीम्
gajendrāt patamānācca avaplutya śatakratuḥ / pāṇinā vajramādāya praviveśāmarāvatīm
परङ्मुखे सहस्राक्षे तदा दैवतबलं महत् । पातयामा द्रत्येन्द्रः पादमुष्टितलादिभिः
paraṅmukhe sahasrākṣe tadā daivatabalaṃ mahat / pātayāmā dratyendraḥ pādamuṣṭitalādibhiḥ
ततो वैवस्वतो दण्डं परिभ्राम्य द्विजोत्तम । समभ्यधावत् प्रह्लादं हन्तुकामः सुरोत्तमः
tato vaivasvato daṇḍaṃ paribhrāmya dvijottama / samabhyadhāvat prahlādaṃ hantukāmaḥ surottamaḥ
तमापतन्तं बाणैघैर्ववर्षं रविनन्दनम् । हिरण्यकशिपोः पुत्रश् चापमानम्य वेगवान्
tamāpatantaṃ bāṇaighairvavarṣaṃ ravinandanam / hiraṇyakaśipoḥ putraś cāpamānamya vegavān
तां बाणवृष्टिमतुलां दण्डेनाहत्य भास्करिः । शातयित्वा प्रचिक्षेप दण्डं लोकभयङ्करम्
tāṃ bāṇavṛṣṭimatulāṃ daṇḍenāhatya bhāskariḥ / śātayitvā pracikṣepa daṇḍaṃ lokabhayaṅkaram
स वायुपथमास्थाय धर्मराजकरे स्थितः । जज्वाल कालग्निनिभो यद्वद् दग्धुं जगत्त्रयम्
sa vāyupathamāsthāya dharmarājakare sthitaḥ / jajvāla kālagninibho yadvad dagdhuṃ jagattrayam
जाज्वल्यमानामायान्तं दण्डं दृष्ट्वा दितेः सुताः । प्राक्रोशन्ति हतः कष्टं प्रह्लादो ऽयं यमेन हि
jājvalyamānāmāyāntaṃ daṇḍaṃ dṛṣṭvā diteḥ sutāḥ / prākrośanti hataḥ kaṣṭaṃ prahlādo 'yaṃ yamena hi
तमाक्रन्दितमाकर्ण्य हिरण्याक्षसुतो ऽन्धकः । प्रोवाच मा भैष्टच मयि स्थिते को ऽयं सुराधमः
tamākranditamākarṇya hiraṇyākṣasuto 'ndhakaḥ / provāca mā bhaiṣṭaca mayi sthite ko 'yaṃ surādhamaḥ
इत्येवसुक्त्वा वचनं वेगेनाबिससार च। जग्राह पाणिना दणेडं हसन् सव्येन नारद
ityevasuktvā vacanaṃ vegenābisasāra ca/ jagrāha pāṇinā daṇeḍaṃ hasan savyena nārada
तमादाय ततो वेगाद् भ्रामयामास चान्धकः । जगर्ज च महानादं यथा प्रावृषि तोयदः
tamādāya tato vegād bhrāmayāmāsa cāndhakaḥ / jagarja ca mahānādaṃ yathā prāvṛṣi toyadaḥ
प्रह्लादं रक्षितं दृष्ट्वा दण्डाद् दैत्येश्वरेण हि । साधुवादं ददुर्हृष्टा दैत्यदानवयूथपाः
prahlādaṃ rakṣitaṃ dṛṣṭvā daṇḍād daityeśvareṇa hi / sādhuvādaṃ dadurhṛṣṭā daityadānavayūthapāḥ
भ्रामयन्तं महादण्डं दृष्ट्वा भानुसुतो मुने । दुःसहं दुर्धरं मत्वा अन्तर्धानमगाद् यमः
bhrāmayantaṃ mahādaṇḍaṃ dṛṣṭvā bhānusuto mune / duḥsahaṃ durdharaṃ matvā antardhānamagād yamaḥ
अन्तर्हिते धर्मराजे प्रह्लादो ऽपि महामुने । दारयामास बलवान् देवसैन्यं समन्ततः
antarhite dharmarāje prahlādo 'pi mahāmune / dārayāmāsa balavān devasainyaṃ samantataḥ
वरुणः शिशुमारस्थो बद्ध्वा पाशैर्महासुरान् । गदया दारयामास तमभ्यागाद् विरोचनः
varuṇaḥ śiśumārastho baddhvā pāśairmahāsurān / gadayā dārayāmāsa tamabhyāgād virocanaḥ
तोमरैर्वज्रसंस्पर्शैः शक्तिभिर्मार्गणैरपि । जलेशं ताडयामास मुद्गरैः कणपैरपि
tomarairvajrasaṃsparśaiḥ śaktibhirmārgaṇairapi / jaleśaṃ tāḍayāmāsa mudgaraiḥ kaṇapairapi
ततस्तं गदयाभ्येत्य पातयित्वा धरातले । अभिद्रुत्य बबन्धाथ पाशैर्मत्तगजं बली
tatastaṃ gadayābhyetya pātayitvā dharātale / abhidrutya babandhātha pāśairmattagajaṃ balī
तान् पाशाञ्शतधा चक्रे वेगाच्च दनुजेश्वरः । वरुणं च समभ्येत्य मध्ये जग्राह नारद
tān pāśāñśatadhā cakre vegācca danujeśvaraḥ / varuṇaṃ ca samabhyetya madhye jagrāha nārada
ततो दन्ती च शृङ्गाभ्यां प्रचिक्षेप तदाव्ययः । ममर्द च तथा पद्भ्यां सवाहं सलिलेश्वराम्
tato dantī ca śṛṅgābhyāṃ pracikṣepa tadāvyayaḥ / mamarda ca tathā padbhyāṃ savāhaṃ salileśvarām
तं मर्द्यमानं वीक्ष्याथ शशाङ्कः शिशिराशुमान् । अभ्येत्य ताडयामास मार्गणैः कायदारणैः
taṃ mardyamānaṃ vīkṣyātha śaśāṅkaḥ śiśirāśumān / abhyetya tāḍayāmāsa mārgaṇaiḥ kāyadāraṇaiḥ
स ताड्यमानः शिशिरांशुबाणैरवाप पीडां परमां गजेन्द्रः । दुष्टश्च वेगात् पयसामधीशं मुहुर्मुहुः पादतलैर्ममर्द
sa tāḍyamānaḥ śiśirāṃśubāṇairavāpa pīḍāṃ paramāṃ gajendraḥ / duṣṭaśca vegāt payasāmadhīśaṃ muhurmuhuḥ pādatalairmamarda
स मृद्यमानो वरुणो गजेन्द्रं पद्भ्यां सुगाढं जगृहे महर्षे । पादेषु भूमिं करयोः स्पृशंश्च मूर्द्धानमुल्लाल्य बलान्महात्मा
sa mṛdyamāno varuṇo gajendraṃ padbhyāṃ sugāḍhaṃ jagṛhe maharṣe / pādeṣu bhūmiṃ karayoḥ spṛśaṃśca mūrddhānamullālya balānmahātmā
गृह्याङ्गुलीभिश्च गजस्य पुच्छं कृत्वेह बन्धं भुजगेश्वरेण । उत्पाट्य चिक्षेप विरोचनं हि सकुञ्जरं खे सनियन्तृवाहम्
gṛhyāṅgulībhiśca gajasya pucchaṃ kṛtveha bandhaṃ bhujageśvareṇa / utpāṭya cikṣepa virocanaṃ hi sakuñjaraṃ khe saniyantṛvāham
क्षिप्तो जलेशेन विरोचनस्तु सकुञ्जरो भूमितले पपात । साट्टं सन्यत्रार्गलहर्म्यभूमि पुरं सुकेशेरिव भस्करेण
kṣipto jaleśena virocanastu sakuñjaro bhūmitale papāta / sāṭṭaṃ sanyatrārgalaharmyabhūmi puraṃ sukeśeriva bhaskareṇa
ततो जलेशः सगदः सपाशः सम्भ्यधावद् दितिजं निहन्तुम् । ततः समाक्रन्दमनुत्तमं हि मुक्तं तु दैत्यैर्घनरावतुल्यम्
tato jaleśaḥ sagadaḥ sapāśaḥ sambhyadhāvad ditijaṃ nihantum / tataḥ samākrandamanuttamaṃ hi muktaṃ tu daityairghanarāvatulyam
हा हा हतो ऽसौ वरुणेन वीरो विरोचनो दानवसैन्यपालः । प्रह्लाद हे जम्भकुजम्भकाद्या रक्षध्वमभ्येत्य सहान्धकेन
hā hā hato 'sau varuṇena vīro virocano dānavasainyapālaḥ / prahlāda he jambhakujambhakādyā rakṣadhvamabhyetya sahāndhakena
अहो महात्मा बलवाञ्जलेशः संचूर्णयन् दैत्यभटं सवाहम् । पाशेन बद्ध्वा गदया निहन्ति यथा पशुं वाजिमखे महेन्द्रः
aho mahātmā balavāñjaleśaḥ saṃcūrṇayan daityabhaṭaṃ savāham / pāśena baddhvā gadayā nihanti yathā paśuṃ vājimakhe mahendraḥ
श्रुतत्वाथ शब्दं दितिजैः समीरितं जम्भप्रधाना दितिजेश्वरास्ततः । समभ्यधावंस्त्वरिता जलेश्वरं यथा पतङ्गा ज्वलितं हुताशनम्
śrutatvātha śabdaṃ ditijaiḥ samīritaṃ jambhapradhānā ditijeśvarāstataḥ / samabhyadhāvaṃstvaritā jaleśvaraṃ yathā pataṅgā jvalitaṃ hutāśanam
तानागतान् वै प्रसमीक्ष्य देवः प्राह्लादिसुत्सृज्य वितत्य पाशम् । गदां समुद्भ्राम्य जलेश्वरस्तु दुद्राव तान् जम्भमुखानरातीन्
tānāgatān vai prasamīkṣya devaḥ prāhlādisutsṛjya vitatya pāśam / gadāṃ samudbhrāmya jaleśvarastu dudrāva tān jambhamukhānarātīn
जम्भं च पाशेन तथा निहत्य तारं तलेनाशनिसंनिभेन । पादेन वृत्रं तरसा कुजम्भं निपातयामास बलं च मुष्ट्या
jambhaṃ ca pāśena tathā nihatya tāraṃ talenāśanisaṃnibhena / pādena vṛtraṃ tarasā kujambhaṃ nipātayāmāsa balaṃ ca muṣṭyā
तेनार्दिता देववरेण दैत्याः संप्राद्रवन् दिक्षु विमुक्तशस्त्राः । ततो ऽन्धकः सत्वरितो ऽभ्युपेयाद् रणाय योद्धुं जलनायकेन
tenārditā devavareṇa daityāḥ saṃprādravan dikṣu vimuktaśastrāḥ / tato 'ndhakaḥ satvarito 'bhyupeyād raṇāya yoddhuṃ jalanāyakena
तमापतन्तं गदया जघान पाशेन बद्ध्वा परुणो ऽसुरेशम् । तं पाशमाविध्य गदां प्रगृह्य चिक्षेप दैत्यः स च जलेश्वराय
tamāpatantaṃ gadayā jaghāna pāśena baddhvā paruṇo 'sureśam / taṃ pāśamāvidhya gadāṃ pragṛhya cikṣepa daityaḥ sa ca jaleśvarāya
तमापतन्तं प्रसमीक्ष्य पाशं गदां च दाक्षायणिनन्दनस्तु । विवेश वेगात् पयसां निधानं ततो ऽन्धको देवबलं ममर्द
tamāpatantaṃ prasamīkṣya pāśaṃ gadāṃ ca dākṣāyaṇinandanastu / viveśa vegāt payasāṃ nidhānaṃ tato 'ndhako devabalaṃ mamarda
ततो हुताशः सुरशत्रुसैन्यं ददाह रोषात् पवनावधूतः । तमभ्ययाद् दानवविश्वकर्मा मयो महाबाहुरुदग्रवीर्यः
tato hutāśaḥ suraśatrusainyaṃ dadāha roṣāt pavanāvadhūtaḥ / tamabhyayād dānavaviśvakarmā mayo mahābāhurudagravīryaḥ
तमापतन्तं सह शम्बरेण समीक्ष्य वह्निः पवनेन सार्धम् । शक्त्या मयं शम्बरमेत्य कण्ठे संताड्य जग्राह बलान्महर्षे
tamāpatantaṃ saha śambareṇa samīkṣya vahniḥ pavanena sārdham / śaktyā mayaṃ śambarametya kaṇṭhe saṃtāḍya jagrāha balānmaharṣe
शक्त्या स कायावरणे विदारिते संभिन्नदेहो न्यपतत् पृथिव्याम् । मयः प्रजज्वाल च शम्वरो ऽपि कण्ठावलग्ने ज्वलने प्रदीप्ते
śaktyā sa kāyāvaraṇe vidārite saṃbhinnadeho nyapatat pṛthivyām / mayaḥ prajajvāla ca śamvaro 'pi kaṇṭhāvalagne jvalane pradīpte
स दह्यमानो दितिजो ऽग्निनाथ सुविस्वरं घोरतरं रुराव । सिंहाभिपन्नो विपिने यथैव मत्तो गजः क्रन्दति वेदनार्त्तः
sa dahyamāno ditijo 'gninātha suvisvaraṃ ghorataraṃ rurāva / siṃhābhipanno vipine yathaiva matto gajaḥ krandati vedanārttaḥ
तं शब्दमाकर्ण्य च शम्बरस्य दैत्येश्वरः क्रोधविरक्तदृष्टिः । आः किं किमेतन्ननु केन युद्धे जितो मयः शम्बरदानवश्च
taṃ śabdamākarṇya ca śambarasya daityeśvaraḥ krodhaviraktadṛṣṭiḥ / āḥ kiṃ kimetannanu kena yuddhe jito mayaḥ śambaradānavaśca
ततो ऽब्रुवन् दैत्यभटा दितीशं प्रदह्यते ह्येष हुताशनेन । रक्षस्व चाभ्येत्य न शक्यते ऽन्यैर्हुताशनो वारयितुं रणाग्रे
tato 'bruvan daityabhaṭā ditīśaṃ pradahyate hyeṣa hutāśanena / rakṣasva cābhyetya na śakyate 'nyairhutāśano vārayituṃ raṇāgre
इत्थं स दैत्यैरभिनोदितस्तु हिरण्यचक्षुस्तनयो महर्षे । उद्यम्य वेगात् परिघं हुताशं समाद्रवत् तिष्ठ तिष्ठ ब्रुवन् हि
itthaṃ sa daityairabhinoditastu hiraṇyacakṣustanayo maharṣe / udyamya vegāt parighaṃ hutāśaṃ samādravat tiṣṭha tiṣṭha bruvan hi
श्रुत्वान्धकस्यापि वचो ऽव्ययात्मा संक्रुद्धचित्तस्त्वरितो हि दैत्यम् । उत्पाट्य भूम्यां च विनिष्पिपेष ततो ऽन्धकः पावकमाससाद
śrutvāndhakasyāpi vaco 'vyayātmā saṃkruddhacittastvarito hi daityam / utpāṭya bhūmyāṃ ca viniṣpipeṣa tato 'ndhakaḥ pāvakamāsasāda
समाजघानाथ हुताशनं हि वरयुधेनाथ वराङ्गमध्ये । समाहतो ऽग्निः परिमुच्य शम्बरं तथान्धकं स त्वरितो ऽभ्यधावत्
samājaghānātha hutāśanaṃ hi varayudhenātha varāṅgamadhye / samāhato 'gniḥ parimucya śambaraṃ tathāndhakaṃ sa tvarito 'bhyadhāvat
तमापतन्तं परिघेण भूयः समाहनन्मूर्ध्नि तदान्धको ऽपि । स ताडितो ऽग्निर्दितिजेश्वरेण भयात् प्रदुद्राव रणाजिराद्वि
tamāpatantaṃ parigheṇa bhūyaḥ samāhananmūrdhni tadāndhako 'pi / sa tāḍito 'gnirditijeśvareṇa bhayāt pradudrāva raṇājirādvi
ततो ऽन्धको मारुतचन्द्रभास्करान् साध्यान् सरुद्राश्विवसून् महोरगान् । यान् याञ्शरेण स्पृशते पराक्रमी पराङ्मुखांस्तान्कृतवान् रणाजिरात्
tato 'ndhako mārutacandrabhāskarān sādhyān sarudrāśvivasūn mahoragān / yān yāñśareṇa spṛśate parākramī parāṅmukhāṃstānkṛtavān raṇājirāt
ततो विजित्यामरसैन्यसुग्रं सेन्द्रं सरुद्रं सयमं ससोमम् । संपूज्यमानो दनुपुङ्गवैस्तु तदान्धको भूमिमुपाजगाम
tato vijityāmarasainyasugraṃ sendraṃ sarudraṃ sayamaṃ sasomam / saṃpūjyamāno danupuṅgavaistu tadāndhako bhūmimupājagāma
आसाद्य भूमिं करदान् नरेन्द्रान् कृत्वा वशे स्थाप्य चराचरं च। जगत्समग्रं प्रविवेश धीमान् पातालमग्र्यं पुरमश्मकाह्वम्
āsādya bhūmiṃ karadān narendrān kṛtvā vaśe sthāpya carācaraṃ ca/ jagatsamagraṃ praviveśa dhīmān pātālamagryaṃ puramaśmakāhvam
तत्र स्थितस्यापि महासुरस्य गन्धर्वविद्याधरसिद्धसंघाः । सहाप्सरोभिः परिचारणाय पातालमभ्येत्य समावसन्त
tatra sthitasyāpi mahāsurasya gandharvavidyādharasiddhasaṃghāḥ / sahāpsarobhiḥ paricāraṇāya pātālamabhyetya samāvasanta