इति श्रीवामनपुराणे चतुर्दशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः । यच्च जर्ज्यं महाबाहो सदाधर्मस्थितैर्नरैः । यद्भोज्यं च समुद्दिष्टं कथयिष्यामहे वयम्
iti śrīvāmanapurāṇe caturdaśo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ / yacca jarjyaṃ mahābāho sadādharmasthitairnaraiḥ / yadbhojyaṃ ca samuddiṣṭaṃ kathayiṣyāmahe vayam
भोज्यमन्नं पर्युषितं स्नेहाक्तां चिरसंभृतम् । अस्नेहा व्रीहयः श्लक्ष्णा विकाराः पयसस्तथा
bhojyamannaṃ paryuṣitaṃ snehāktāṃ cirasaṃbhṛtam / asnehā vrīhayaḥ ślakṣṇā vikārāḥ payasastathā
शशकः शल्यको गोधा श्वाविधो मत्स्यकच्छपौ । तद्वद् द्विदलकादीनि भोज्यानि मनुरब्रवीत्
śaśakaḥ śalyako godhā śvāvidho matsyakacchapau / tadvad dvidalakādīni bhojyāni manurabravīt
मणिरत्नप्रवालानां तद्वन्मुक्ताफलस्य च । शैलदारुमयानां च तृणमूलौषधान्यपि
maṇiratnapravālānāṃ tadvanmuktāphalasya ca / śailadārumayānāṃ ca tṛṇamūlauṣadhānyapi
शूर्पधान्याजिनानां च संहतानां च वाससाम् । वल्कलानामशेषाणामम्बुना शुद्धिरिष्यते
śūrpadhānyājinānāṃ ca saṃhatānāṃ ca vāsasām / valkalānāmaśeṣāṇāmambunā śuddhiriṣyate
सस्नेहानामथोष्णेन तिलकल्केन वारिणा । कार्पासिकानां वस्त्राणां सुद्धिः स्यात्सह भस्मना
sasnehānāmathoṣṇena tilakalkena vāriṇā / kārpāsikānāṃ vastrāṇāṃ suddhiḥ syātsaha bhasmanā
नागदन्तास्थिशृङ्गाणां तक्षणाच्छुद्धिरिष्यते । पुनः पाकेन भाण्डानां मृन्मयानां च मेध्यता
nāgadantāsthiśṛṅgāṇāṃ takṣaṇācchuddhiriṣyate / punaḥ pākena bhāṇḍānāṃ mṛnmayānāṃ ca medhyatā
शुचि भैक्षं कारुहस्तः पण्यं योषिन्मुखं तथा । रथ्यागतमविज्ञातं दासवर्गेण यत्कृतम्
śuci bhaikṣaṃ kāruhastaḥ paṇyaṃ yoṣinmukhaṃ tathā / rathyāgatamavijñātaṃ dāsavargeṇa yatkṛtam
वाक्प्रशस्तं चिरातीतमनेकान्तरितं लघु । चेष्टितं बालवृद्धानां बालस्य च मुखं शुचि
vākpraśastaṃ cirātītamanekāntaritaṃ laghu / ceṣṭitaṃ bālavṛddhānāṃ bālasya ca mukhaṃ śuci
कर्मान्ताङ्गारशालासु स्तनन्धयसुताः स्त्रियः । वाग्विप्रुषो द्विजेन्द्राणां संतप्ताश्चाम्बुबिन्दवः
karmāntāṅgāraśālāsu stanandhayasutāḥ striyaḥ / vāgvipruṣo dvijendrāṇāṃ saṃtaptāścāmbubindavaḥ
भूमिर्विशुध्यते खातदाहमार्जनगोक्रमैः । लेपादुल्लेखनात् सेकाद् वेश्म संमार्जनार्जनात्
bhūmirviśudhyate khātadāhamārjanagokramaiḥ / lepādullekhanāt sekād veśma saṃmārjanārjanāt
केशकीटावपन्ने ऽन्ने गोघ्राते मक्षिकान्विते । मृदम्बुभस्मक्षाराणि प्रक्षेप्तव्यानि शुद्धये
keśakīṭāvapanne 'nne goghrāte makṣikānvite / mṛdambubhasmakṣārāṇi prakṣeptavyāni śuddhaye
औदुम्बराणां चाम्लेन क्षारेण त्रपुसीसयोः । भस्माम्बिभिश्च कांस्यानां शुद्धिः प्लावोद्रवस्य च
audumbarāṇāṃ cāmlena kṣāreṇa trapusīsayoḥ / bhasmāmbibhiśca kāṃsyānāṃ śuddhiḥ plāvodravasya ca
अमेध्याक्तस्य मृत्तोयैर्गन्धापहरणेन च । अन्येषामपि द्रव्याणां शुद्धिर्गन्धापहारतः
amedhyāktasya mṛttoyairgandhāpaharaṇena ca / anyeṣāmapi dravyāṇāṃ śuddhirgandhāpahārataḥ
मातुः प्रस्रवणे वत्सः शकुनिः फलपातने । गर्दभो भारवाहित्वे श्वा मृगग्रहणे शुचिः
mātuḥ prasravaṇe vatsaḥ śakuniḥ phalapātane / gardabho bhāravāhitve śvā mṛgagrahaṇe śuciḥ
रथ्याकर्दमतोयानि नावः पथि तृणानि च । मारुतेनैव सुद्ध्यन्ति पक्वेष्टकचितानि च
rathyākardamatoyāni nāvaḥ pathi tṛṇāni ca / mārutenaiva suddhyanti pakveṣṭakacitāni ca
शृतं द्रोणाढकस्यान्नममेध्याभिप्लुतं भवेत् । अग्रमुद्धृत्य संत्याज्यं शेषस्य प्रोक्षणं स्मृतम्
śṛtaṃ droṇāḍhakasyānnamamedhyābhiplutaṃ bhavet / agramuddhṛtya saṃtyājyaṃ śeṣasya prokṣaṇaṃ smṛtam
उपवासं त्रिरात्रं वा दूषितान्नस्य भोजने । अज्ञाते ज्ञातपूर्वे च नैव शुद्धिर्विधीयते
upavāsaṃ trirātraṃ vā dūṣitānnasya bhojane / ajñāte jñātapūrve ca naiva śuddhirvidhīyate
उदक्याश्वाननग्नांश्च सूतिकान्त्यावसायिनः । स्पृष्ट्वा स्नायीत शौचार्थं तथैव मृतहारिणः
udakyāśvānanagnāṃśca sūtikāntyāvasāyinaḥ / spṛṣṭvā snāyīta śaucārthaṃ tathaiva mṛtahāriṇaḥ
सस्नेहमस्थि संस्पृस्य सवासाः स्नानमाचरेत् । आचम्यैव तु निःस्नेहं गामालभ्यार्कमीक्ष्य च
sasnehamasthi saṃspṛsya savāsāḥ snānamācaret / ācamyaiva tu niḥsnehaṃ gāmālabhyārkamīkṣya ca
न लङ्घयेत्पुरीषासृक्ष्ठीवनोद्वर्त्तनानि च । गृहादुच्छिष्टविण्मूत्रे पादाम्भांसि क्षिपेद् बहिः
na laṅghayetpurīṣāsṛkṣṭhīvanodvarttanāni ca / gṛhāducchiṣṭaviṇmūtre pādāmbhāṃsi kṣiped bahiḥ
पञ्चपिण्डाननुद्धत्य न स्नायात् परवारिणि । स्नायीत देवखातेषु सरोहदसरित्सु च
pañcapiṇḍānanuddhatya na snāyāt paravāriṇi / snāyīta devakhāteṣu sarohadasaritsu ca
नोद्यानादौ विकालेषु प्राज्ञस्तिष्ठेत् कदाचन । नालपेद् जनविद्विष्टं वीरहीनां तथा स्त्रियम्
nodyānādau vikāleṣu prājñastiṣṭhet kadācana / nālaped janavidviṣṭaṃ vīrahīnāṃ tathā striyam
देवतापितृसच्छास्त्रयज्ञवेदादिनिन्दकैः । कृत्वा तु स्पर्शमालापं शुद्ध्यतेर्ऽकावलोकनात्
devatāpitṛsacchāstrayajñavedādinindakaiḥ / kṛtvā tu sparśamālāpaṃ śuddhyater'kāvalokanāt
अभोज्याः सूतिकाषण्ढमार्जाराखुश्वकुक्कुटाः । पतितापविद्धनग्नाश्चाण्डालाद्यधमाश्च ये
abhojyāḥ sūtikāṣaṇḍhamārjārākhuśvakukkuṭāḥ / patitāpaviddhanagnāścāṇḍālādyadhamāśca ye
सुकेशिरुवाच । भवद्भिः कीर्तिताभोज्या य एते सूतिकादयः । अमीषां श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतो लक्षणानि हि
sukeśiruvāca / bhavadbhiḥ kīrtitābhojyā ya ete sūtikādayaḥ / amīṣāṃ śrotumicchāmi tattvato lakṣaṇāni hi
ऋषय ऊचुः । ब्राह्मणी ब्राह्मणस्यैव यावरोधत्वमागता । तावुभौ सूतिकेत्युक्तौ तयोरन्नं विगर्हितम्
ṛṣaya ūcuḥ / brāhmaṇī brāhmaṇasyaiva yāvarodhatvamāgatā / tāvubhau sūtiketyuktau tayorannaṃ vigarhitam
न जुहोत्युचिते काले न स्नाति न ददाति च । पितृदेवार्चनाद्धीनः स षण्ढः परिगीयते
na juhotyucite kāle na snāti na dadāti ca / pitṛdevārcanāddhīnaḥ sa ṣaṇḍhaḥ parigīyate
दम्भार्थं जपते यश्च तप्यते यजते तथा । न परत्रार्थमुद्यक्तो स मार्जारः प्रकीर्तितिः
dambhārthaṃ japate yaśca tapyate yajate tathā / na paratrārthamudyakto sa mārjāraḥ prakīrtitiḥ
विभवे सति नैवात्ति न ददाति जुहोति च । तमाहुराखुं तस्यान्नं भुक्त्वा कृच्छ्रेण सुद्ध्यति
vibhave sati naivātti na dadāti juhoti ca / tamāhurākhuṃ tasyānnaṃ bhuktvā kṛcchreṇa suddhyati
यः परेषां हि मर्माणि निकृन्तन्निव भाषते । नित्यं परगुणद्वेषी स श्वान इति कथ्यते
yaḥ pareṣāṃ hi marmāṇi nikṛntanniva bhāṣate / nityaṃ paraguṇadveṣī sa śvāna iti kathyate
सभागतानां यः सभ्यः पक्षपातं समाश्रयेत् । तमाहुः कुक्कुटं देवास्तस्याप्यन्नं विगर्हितम्
sabhāgatānāṃ yaḥ sabhyaḥ pakṣapātaṃ samāśrayet / tamāhuḥ kukkuṭaṃ devāstasyāpyannaṃ vigarhitam
स्वघर्मं यः सुत्सृज्य परधर्मं समाश्रयेत् । अनापदि स विद्वद्भिः पतितः परिकीर्त्यते
svagharmaṃ yaḥ sutsṛjya paradharmaṃ samāśrayet / anāpadi sa vidvadbhiḥ patitaḥ parikīrtyate
देवत्यागी पितृत्यागी गुरुभक्त्यरतस्तथा । गोब्राह्मणस्त्रीवधकृदपविद्धः स कीर्त्यते
devatyāgī pitṛtyāgī gurubhaktyaratastathā / gobrāhmaṇastrīvadhakṛdapaviddhaḥ sa kīrtyate
येषां कुले न वेदो ऽस्ति न सास्त्रं नैव च व्रतम् । ते नग्नाः कीर्तिताः सद्भिस् तेषामन्नं विगर्हितम्
yeṣāṃ kule na vedo 'sti na sāstraṃ naiva ca vratam / te nagnāḥ kīrtitāḥ sadbhis teṣāmannaṃ vigarhitam
आशार्तानामदाता च दातुश्च प्रतिषेधकः । शरणागतं यस्त्यजति स चाण्डालो ऽधमो नरः
āśārtānāmadātā ca dātuśca pratiṣedhakaḥ / śaraṇāgataṃ yastyajati sa cāṇḍālo 'dhamo naraḥ
यो बान्धवैः परित्यक्तः साधुभिर्ब्राह्मणैरपि । कुण्डाशी यश्च तस्यान्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्
yo bāndhavaiḥ parityaktaḥ sādhubhirbrāhmaṇairapi / kuṇḍāśī yaśca tasyānnaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret
यो नित्यकर्मणो हानिं कुर्यान्नैमित्तिकस्य च । भुक्त्वान्नं तस्य शुद्ध्येत त्रिरात्रोपोषितो नरः
yo nityakarmaṇo hāniṃ kuryānnaimittikasya ca / bhuktvānnaṃ tasya śuddhyeta trirātropoṣito naraḥ
गणकस्य निषादस्य गणिकाभिषजोस्तथा । कदर्यस्यापि शुद्ध्येत त्रिरात्रोपोषितो नरः
gaṇakasya niṣādasya gaṇikābhiṣajostathā / kadaryasyāpi śuddhyeta trirātropoṣito naraḥ
नित्यस्य कर्मणो हानिः केवलं मृतजन्मसु । न तु नैमित्तिकोच्छेदः कर्त्तव्यो हि कथञ्चन
nityasya karmaṇo hāniḥ kevalaṃ mṛtajanmasu / na tu naimittikocchedaḥ karttavyo hi kathañcana
जाते पुत्रे पितुः स्नानं सचैलस्य विधीयते । मृते च सर्वबन्धूनामित्याह भगवान् भृगुः
jāte putre pituḥ snānaṃ sacailasya vidhīyate / mṛte ca sarvabandhūnāmityāha bhagavān bhṛguḥ
प्रेताय सलिलं देयं बहिर्दग्ध्वा तु गोत्रजैः । प्रमे ऽह्नि चतुर्थे वा सप्तमे वास्थिसंचयम्
pretāya salilaṃ deyaṃ bahirdagdhvā tu gotrajaiḥ / prame 'hni caturthe vā saptame vāsthisaṃcayam
ऊर्द्ध्वं संचयनात्तेषामङ्गस्पर्शो विधीयते । सोदकैस्तु क्रिया कार्या संशुद्धैस्तु सपिण्डजैः
ūrddhvaṃ saṃcayanātteṣāmaṅgasparśo vidhīyate / sodakaistu kriyā kāryā saṃśuddhaistu sapiṇḍajaiḥ
विषोद्बन्धनशस्त्राम्बुवह्निपातमृतेषु च । बाले प्रव्राजि संन्यासे देशान्तरमृते तथा
viṣodbandhanaśastrāmbuvahnipātamṛteṣu ca / bāle pravrāji saṃnyāse deśāntaramṛte tathā
सद्यः शौचं भवेद्वीर तच्चाप्युक्तं चतुर्विधम् । गर्भस्रावे तदेवोक्तं पूर्णकालेन चेतरे
sadyaḥ śaucaṃ bhavedvīra taccāpyuktaṃ caturvidham / garbhasrāve tadevoktaṃ pūrṇakālena cetare
ब्रह्मणानामहोरात्रं क्षत्रियाणां दिनत्रयम । षड्रात्रं चैव वैश्यानां शूद्राणां द्वादशाह्निकम्
brahmaṇānāmahorātraṃ kṣatriyāṇāṃ dinatrayama / ṣaḍrātraṃ caiva vaiśyānāṃ śūdrāṇāṃ dvādaśāhnikam
दशद्वादशमासार्द्धमाससंख्यैर्दिंश्च तैः । स्वाः स्वाः कर्मक्रियाः कुर्युः सर्वे वर्णा यथाक्रामम्
daśadvādaśamāsārddhamāsasaṃkhyairdiṃśca taiḥ / svāḥ svāḥ karmakriyāḥ kuryuḥ sarve varṇā yathākrāmam
प्रेतमुद्दिस्य कर्त्तव्यमेकोद्दिष्टं विधानतः । सपिण्डीकरणं कार्यं प्रेते आवत्सरान्नरैः
pretamuddisya karttavyamekoddiṣṭaṃ vidhānataḥ / sapiṇḍīkaraṇaṃ kāryaṃ prete āvatsarānnaraiḥ
ततः पितृत्वमापन्ने दर्शपूर्णादिभिः सुभैः । प्रीणनं तस्य कर्त्तव्यं यथा श्रुतिनिदर्शनात्
tataḥ pitṛtvamāpanne darśapūrṇādibhiḥ subhaiḥ / prīṇanaṃ tasya karttavyaṃ yathā śrutinidarśanāt
पितुरर्थं समुद्दिश्य भूमिदानादिकं स्वयम् । कुर्याद्येनास्य सुप्रीताः पितरो यान्ति राक्षस
piturarthaṃ samuddiśya bhūmidānādikaṃ svayam / kuryādyenāsya suprītāḥ pitaro yānti rākṣasa
यद् यदिष्टतमं किञ्चिद् यच्चास्य दयितं गृहे । तत्तद् गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता
yad yadiṣṭatamaṃ kiñcid yaccāsya dayitaṃ gṛhe / tattad guṇavate deyaṃ tadevākṣayamicchatā
अध्येतव्या त्रयी नित्यं भाव्यं च विदुषा सदा । धर्मतो धनमाहार्यं यष्टव्यं चापि शक्तितः
adhyetavyā trayī nityaṃ bhāvyaṃ ca viduṣā sadā / dharmato dhanamāhāryaṃ yaṣṭavyaṃ cāpi śaktitaḥ
यच्चापि कुर्वतो नात्मा जुगुप्सामेति राक्षस । तत् कर्त्तव्यमशङ्केन यन्न गोप्यं महाजने
yaccāpi kurvato nātmā jugupsāmeti rākṣasa / tat karttavyamaśaṅkena yanna gopyaṃ mahājane
एवमाचरतो लोके पुरुषस्य गृहे सतः । धर्मार्थकामसंप्राप्तिः परत्रेह च शोभनम्
evamācarato loke puruṣasya gṛhe sataḥ / dharmārthakāmasaṃprāptiḥ paratreha ca śobhanam
एष दूद्देशतः प्रोक्तो गृस्थाश्रम उत्तमः । वानप्रस्थाश्रमं धर्मं प्रवक्ष्यामो ऽवधार्यताम्
eṣa dūddeśataḥ prokto gṛsthāśrama uttamaḥ / vānaprasthāśramaṃ dharmaṃ pravakṣyāmo 'vadhāryatām
अपत्यसंततिं दृष्ट्वा प्राज्ञो देहस्य चानतिम् । वानप्रस्थाश्रमं धर्मं प्रवक्ष्यामो ऽवधार्यताम्
apatyasaṃtatiṃ dṛṣṭvā prājño dehasya cānatim / vānaprasthāśramaṃ dharmaṃ pravakṣyāmo 'vadhāryatām
तत्रारण्योपभोगैश्च तपोभिश्चात्मकर्षणम् । भूमौ शय्या ब्रह्मचर्यं पितृदेवातिथिक्रिया
tatrāraṇyopabhogaiśca tapobhiścātmakarṣaṇam / bhūmau śayyā brahmacaryaṃ pitṛdevātithikriyā
होमस्त्रिषवणं स्नानं जटावल्कलधारणम् । वन्यस्नेहनिषेवित्वं वानप्रस्थविधिस्त्वयम्
homastriṣavaṇaṃ snānaṃ jaṭāvalkaladhāraṇam / vanyasnehaniṣevitvaṃ vānaprasthavidhistvayam
सर्वसङ्गपरित्यागो ब्रह्मचर्यममानिता । जितेन्द्रियत्वमावासे नैकस्मिन् वसतिश्चिरम्
sarvasaṅgaparityāgo brahmacaryamamānitā / jitendriyatvamāvāse naikasmin vasatiściram
अननारम्भस्तथाहारो भैक्षान्नं नातिकोपिता । आत्मज्ञानावबोधेच्छा तथा चात्मावबोधनम्
ananārambhastathāhāro bhaikṣānnaṃ nātikopitā / ātmajñānāvabodhecchā tathā cātmāvabodhanam
चतुर्थे त्वाश्रमे धर्मा अस्माभिस्ते प्रकीर्तिताः । वर्णधर्माणि चान्यानि निशामय निशाचर
caturthe tvāśrame dharmā asmābhiste prakīrtitāḥ / varṇadharmāṇi cānyāni niśāmaya niśācara
गार्हस्थ्यं ब्रह्मचर्यं च वानप्रस्थं त्रयाश्रमाः । क्षत्रियस्यापि कथिता ये चाचारा द्विजस्य हि
gārhasthyaṃ brahmacaryaṃ ca vānaprasthaṃ trayāśramāḥ / kṣatriyasyāpi kathitā ye cācārā dvijasya hi
वैखानसत्वं गार्हस्थ्यमाश्रमद्वितयं विशः । गार्हस्थ्ययमुत्तमं त्वेकं शूद्रस्य क्षणदाचर
vaikhānasatvaṃ gārhasthyamāśramadvitayaṃ viśaḥ / gārhasthyayamuttamaṃ tvekaṃ śūdrasya kṣaṇadācara
स्वानि वर्णाश्रमोक्तानि धर्माणीह न हापयेत् । यो हापयति तस्यासौ परिकुप्यति भास्करः
svāni varṇāśramoktāni dharmāṇīha na hāpayet / yo hāpayati tasyāsau parikupyati bhāskaraḥ
कुपितः कुलनाशाय ईश्वरो रोगवृद्धये । भानुर्वै यतते तस्य नरस्य क्षणदाचर
kupitaḥ kulanāśāya īśvaro rogavṛddhaye / bhānurvai yatate tasya narasya kṣaṇadācara
तस्मात् स्वरधर्मं न हि संत्यजेत न हापयेच्चापि हि नात्मवंशम् । यः संत्यजेच्चापि निजं हि धर्मं तस्मै प्रकुप्येत दिवाकरस्तु
tasmāt svaradharmaṃ na hi saṃtyajeta na hāpayeccāpi hi nātmavaṃśam / yaḥ saṃtyajeccāpi nijaṃ hi dharmaṃ tasmai prakupyeta divākarastu
पुलस्त्य उवाच । इत्येवमुक्तो मुनिभिः सुकेशी प्रणम्य तान् ब्रह्मनिधीन् महर्षीन् । जगाम चोत्पत्य पुरं स्वकीयं मुहुर्मुहुर्धर्ममवेक्षमाणः
pulastya uvāca / ityevamukto munibhiḥ sukeśī praṇamya tān brahmanidhīn maharṣīn / jagāma cotpatya puraṃ svakīyaṃ muhurmuhurdharmamavekṣamāṇaḥ