इति श्रीवामनपुराणे षोडशो ऽध्यायः नारद उवाच । यानेतान् भगवान् प्राह कामिभिः शशिनं प्रति । आराधनाय देवाभ्यां हरीशाभ्यां वदस्व तान्
iti śrīvāmanapurāṇe ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ nārada uvāca / yānetān bhagavān prāha kāmibhiḥ śaśinaṃ prati / ārādhanāya devābhyāṃ harīśābhyāṃ vadasva tān
पुलस्त्य उवाच। । शृणुष्व कामिभिः प्रोक्तान् व्रतान् पुण्यान् कलिप्रिय । आराधनाय शर्वस्य केशवस्य च धीमतः
pulastya uvāca/ / śṛṇuṣva kāmibhiḥ proktān vratān puṇyān kalipriya / ārādhanāya śarvasya keśavasya ca dhīmataḥ
यदा त्वाषाढी संयाति व्रजते चोत्तरायणम् । तदा स्वपिति देवेशो भोगिभोगे श्रियः पतिः
yadā tvāṣāḍhī saṃyāti vrajate cottarāyaṇam / tadā svapiti deveśo bhogibhoge śriyaḥ patiḥ
प्रतिसुप्ते विभौ तस्मिन् देवगन्धर्वगुह्यकाः । देवानां मातरश्चापि प्रसुप्ताश्चाप्यनुक्रमात्
pratisupte vibhau tasmin devagandharvaguhyakāḥ / devānāṃ mātaraścāpi prasuptāścāpyanukramāt
नारद उवाच। । कथयस्व कुरादीनां शयने विधिमुत्तमम् । सर्वमनुक्रमेणैव पुरस्कृत्य जनार्दनम्
nārada uvāca/ / kathayasva kurādīnāṃ śayane vidhimuttamam / sarvamanukrameṇaiva puraskṛtya janārdanam
पुलस्त्य उवाच । मिथुनाभिगते सूर्ये शुक्लपक्षे तपोधन । एकादश्यां जगत्स्वामी शयनं परिकल्पयेत्
pulastya uvāca / mithunābhigate sūrye śuklapakṣe tapodhana / ekādaśyāṃ jagatsvāmī śayanaṃ parikalpayet
शेषाहिभोगपर्यङ्कं कृत्वा संपूज्य केशवम् । कृत्वोपवीतकं चैव सम्यक्संपूज्य वै द्विजान्
śeṣāhibhogaparyaṅkaṃ kṛtvā saṃpūjya keśavam / kṛtvopavītakaṃ caiva samyaksaṃpūjya vai dvijān
अनुज्ञानं ब्राह्मणेभ्यश्च द्वादश्यां प्रयतः शुचिः । लब्ध्वा पीताम्बरधरः स्वस्ति निद्रां समानयेत्
anujñānaṃ brāhmaṇebhyaśca dvādaśyāṃ prayataḥ śuciḥ / labdhvā pītāmbaradharaḥ svasti nidrāṃ samānayet
त्रयोदश्यां ततः कामः स्वपते शयने शुभे । कदम्बानां सुगन्धानां कुसुमैः परिकल्पिते
trayodaśyāṃ tataḥ kāmaḥ svapate śayane śubhe / kadambānāṃ sugandhānāṃ kusumaiḥ parikalpite
चतुर्दश्यां ततो यक्षाः स्वपन्ति सुखशीतले । सौवर्णपङ्कजकृते सुखास्तीर्णोपधानके
caturdaśyāṃ tato yakṣāḥ svapanti sukhaśītale / sauvarṇapaṅkajakṛte sukhāstīrṇopadhānake
पौर्ममास्यामुमानाथः स्वपते चर्मसंस्तरे । वैयाघ्रे च जटाभारं समुद्ग्रन्थ्यान्यचर्मणा
paurmamāsyāmumānāthaḥ svapate carmasaṃstare / vaiyāghre ca jaṭābhāraṃ samudgranthyānyacarmaṇā
ततो दिवाकरो राशिं संप्रयाति च कर्कटम् । ततो ऽमराणां रजनी भवते दक्षिणायनम्
tato divākaro rāśiṃ saṃprayāti ca karkaṭam / tato 'marāṇāṃ rajanī bhavate dakṣiṇāyanam
ब्रह्मा प्रतिपदि तथा नीलोत्पलमये ऽनघ । तल्पे स्वपिति लोकानां दर्शयन् मार्गमुत्तमम्
brahmā pratipadi tathā nīlotpalamaye 'nagha / talpe svapiti lokānāṃ darśayan mārgamuttamam
विश्वकर्मा द्वितीयायां तृतीयायां गिरेः सुता । विनायकश्चुर्थ्या तु पञ्चम्यामपि धर्मराट्
viśvakarmā dvitīyāyāṃ tṛtīyāyāṃ gireḥ sutā / vināyakaścurthyā tu pañcamyāmapi dharmarāṭ
षष्ठ्यां स्कन्दः प्रस्वपिति सप्तम्यांभगवान् रविः । कात्यायनी तथाष्टम्यां नवम्यां कमलालया
ṣaṣṭhyāṃ skandaḥ prasvapiti saptamyāṃbhagavān raviḥ / kātyāyanī tathāṣṭamyāṃ navamyāṃ kamalālayā
दशम्यां भुजगेन्द्राश्च स्वपन्ते वायुभोजनाः । एकादश्यां तु कृष्णायां साध्या ब्रह्मन् स्वपन्ति च
daśamyāṃ bhujagendrāśca svapante vāyubhojanāḥ / ekādaśyāṃ tu kṛṣṇāyāṃ sādhyā brahman svapanti ca
एष क्रमस्ते गदितो नभादौ स्वपने मुने । स्वपत्सु तत्र देवेषु प्रावृट्कालः समाययौ
eṣa kramaste gadito nabhādau svapane mune / svapatsu tatra deveṣu prāvṛṭkālaḥ samāyayau
कङ्काः समं बलाकाभिरारोहन्ति नगोत्तमान् । वायसाश्चापि सुर्वन्ति नीडानि ऋषिपुङ्गव । वायसाश्च स्वपन्त्येते ऋतौ गर्भभरालसाः
kaṅkāḥ samaṃ balākābhirārohanti nagottamān / vāyasāścāpi survanti nīḍāni ṛṣipuṅgava / vāyasāśca svapantyete ṛtau garbhabharālasāḥ
यस्यां तिथ्यां प्रस्वपिति विश्वकर्मा प्रजापतिः । द्वितीया सा शुभा पुण्या अशून्यशयनोदिता
yasyāṃ tithyāṃ prasvapiti viśvakarmā prajāpatiḥ / dvitīyā sā śubhā puṇyā aśūnyaśayanoditā
तस्यां तिथावर्च्य हरिं श्रीवत्साङ्कं चतुर्भुजम् । पर्यङ्कस्थं समं लक्ष्म्या गन्धपुष्पादिभिर्मुने
tasyāṃ tithāvarcya hariṃ śrīvatsāṅkaṃ caturbhujam / paryaṅkasthaṃ samaṃ lakṣmyā gandhapuṣpādibhirmune
ततो देवाय शय्यायां फलानि प्रक्षिपेत् क्रमात् । सुरभीणी निवेद्येत्थं विज्ञाप्यो मधुसूदनः
tato devāya śayyāyāṃ phalāni prakṣipet kramāt / surabhīṇī nivedyetthaṃ vijñāpyo madhusūdanaḥ
यथा हि लक्ष्म्या न वियुज्यसे त्वं त्रिविक्रमानन्त जगन्निवास । तथास्त्वशून्यं शयनं सदैव अस्माकमेवेह तव प्रसादात्
yathā hi lakṣmyā na viyujyase tvaṃ trivikramānanta jagannivāsa / tathāstvaśūnyaṃ śayanaṃ sadaiva asmākameveha tava prasādāt
यथा त्वशून्यं तव देव तल्पं समं हि लक्ष्म्या वरदाच्युतेश । सत्येन तेनामितवीर्य विष्णो गार्हस्थ्यनाशो मम नास्तु देव
yathā tvaśūnyaṃ tava deva talpaṃ samaṃ hi lakṣmyā varadācyuteśa / satyena tenāmitavīrya viṣṇo gārhasthyanāśo mama nāstu deva
इत्युच्चार्य प्रणम्येशं प्रसाद्य च पुनः पुनः । नक्तां भुञ्जीत देवर्षे तैलक्षारविवर्जितमट्
ityuccārya praṇamyeśaṃ prasādya ca punaḥ punaḥ / naktāṃ bhuñjīta devarṣe tailakṣāravivarjitamaṭ
द्वितीये ऽह्नि द्विजाग्र्याय फलान् दद्याद् विचक्षणः । लक्ष्मीधरः प्रीयतां मे इत्युच्चार्य निवेदयेत्
dvitīye 'hni dvijāgryāya phalān dadyād vicakṣaṇaḥ / lakṣmīdharaḥ prīyatāṃ me ityuccārya nivedayet
अनेन तु विधानेन चातुर्मास्यव्रतं चरेत् । यावद् चवृश्चिकराशिस्थः प्रतिभाति दिवाकरः
anena tu vidhānena cāturmāsyavrataṃ caret / yāvad cavṛścikarāśisthaḥ pratibhāti divākaraḥ
ततो विबुध्यन्ति सुराः क्रमशः क्रमशो मुने । तुलास्थेर्ऽके हरिः कामः शिवः पश्चाद्विबुध्यते
tato vibudhyanti surāḥ kramaśaḥ kramaśo mune / tulāsther'ke hariḥ kāmaḥ śivaḥ paścādvibudhyate
तत्र दानं द्वितीयायां मूर्त्तिर्लक्ष्मीधरस्य तु । सशय्यास्तरणोपेता यथा विभवमात्मनः
tatra dānaṃ dvitīyāyāṃ mūrttirlakṣmīdharasya tu / saśayyāstaraṇopetā yathā vibhavamātmanaḥ
एष व्रतस्तु प्रथमः प्रोक्तस्तव महामुने । यस्मिंश् चीर्णे वियोगस्तु न भवेदिह कस्यचित्
eṣa vratastu prathamaḥ proktastava mahāmune / yasmiṃś cīrṇe viyogastu na bhavediha kasyacit
नभस्ये मासि च तथा या स्यात्कृष्णाष्टमी शुभा । युक्ता मृगशिरेणैव सा तु कालाष्टमी स्मृता
nabhasye māsi ca tathā yā syātkṛṣṇāṣṭamī śubhā / yuktā mṛgaśireṇaiva sā tu kālāṣṭamī smṛtā
तस्यां सर्वेषु लिङ्गेषु तिथौ स्वपिति शङ्करः । वसते संनिधाने तु तत्र पूजाक्षया स्मृता
tasyāṃ sarveṣu liṅgeṣu tithau svapiti śaṅkaraḥ / vasate saṃnidhāne tu tatra pūjākṣayā smṛtā
तत्र स्नायीन वै विद्वान् गोमूत्रेण जलेन च । स्नातः संपूजयेत् पुष्पैर्धत्तूरस्य त्रिलोचनम्
tatra snāyīna vai vidvān gomūtreṇa jalena ca / snātaḥ saṃpūjayet puṣpairdhattūrasya trilocanam
धूपं केसरनिर्यासं नैवेद्यं मधुसर्पिषी । प्रीयतां मे विरूपाक्षस्त्वित्युच्चार्य च दक्षिणाम् । विप्राय दद्यान्नैवेद्यं सहिरण्यं द्विजोत्तम
dhūpaṃ kesaraniryāsaṃ naivedyaṃ madhusarpiṣī / prīyatāṃ me virūpākṣastvityuccārya ca dakṣiṇām / viprāya dadyānnaivedyaṃ sahiraṇyaṃ dvijottama
तद्वदाश्वयुजे मासि उपवासी जितेन्द्रियः । नवम्यां गोमयस्नानं कुर्यात्पूजां तु पङ्कजैः । धूपयेत् सर्जनिर्यासं नैवेद्यं मधुमोदकैः
tadvadāśvayuje māsi upavāsī jitendriyaḥ / navamyāṃ gomayasnānaṃ kuryātpūjāṃ tu paṅkajaiḥ / dhūpayet sarjaniryāsaṃ naivedyaṃ madhumodakaiḥ
कृतोपवासस्तवष्टम्यां नवम्यां स्नानमाचरेत् । प्रीयतां मे हिरण्याक्षो दक्षिणा सतिला स्मृता
kṛtopavāsastavaṣṭamyāṃ navamyāṃ snānamācaret / prīyatāṃ me hiraṇyākṣo dakṣiṇā satilā smṛtā
कार्त्तिके पयसा स्नानं करवीरेण चार्चनम् । धुपं श्रीवासनिर्यासं नैवेद्यं मधुपायसम्
kārttike payasā snānaṃ karavīreṇa cārcanam / dhupaṃ śrīvāsaniryāsaṃ naivedyaṃ madhupāyasam
सनैवेद्यं च रजतं दातव्यं दानमग्रजे । प्रीयतां गवान् स्थासुरिति वाच्यमनिष्ठुरम्
sanaivedyaṃ ca rajataṃ dātavyaṃ dānamagraje / prīyatāṃ gavān sthāsuriti vācyamaniṣṭhuram
कृत्वोपवासमष्टम्यां नवम्यां स्नानमाचरेत् । मासि मार्गशिरे स्नानं दध्नार्चा भद्रया स्मृता
kṛtvopavāsamaṣṭamyāṃ navamyāṃ snānamācaret / māsi mārgaśire snānaṃ dadhnārcā bhadrayā smṛtā
धूपं श्रीवृक्षनिर्यासं नैवेद्यं मधुनोदनम् । संनिवेद्या रक्तशालिर्दक्षिणा परिकीर्त्तिता । नमो ऽस्तु प्रीयतां शर्वस्त्विति वाच्यं च पण्डितैः
dhūpaṃ śrīvṛkṣaniryāsaṃ naivedyaṃ madhunodanam / saṃnivedyā raktaśālirdakṣiṇā parikīrttitā / namo 'stu prīyatāṃ śarvastviti vācyaṃ ca paṇḍitaiḥ
पौषे स्नानं च हविषा पूजा स्यात्तगरैः सुभैः । धूपो मधुकनिर्यासो नैवेद्यं मधु शष्कुली
pauṣe snānaṃ ca haviṣā pūjā syāttagaraiḥ subhaiḥ / dhūpo madhukaniryāso naivedyaṃ madhu śaṣkulī
समुद्गा दक्षिणा प्रोक्ता प्रीमनाय जगद्गुरोः । वाच्यं नमस्ते देवेश त्र्यम्बकेति प्रकीर्तयेत्
samudgā dakṣiṇā proktā prīmanāya jagadguroḥ / vācyaṃ namaste deveśa tryambaketi prakīrtayet
माघे कुशोदकस्नानं मृगमदेन चार्च्यनम् । धूपः पदम्बनिर्यासो नैवेद्यं सतिलोदनम्
māghe kuśodakasnānaṃ mṛgamadena cārcyanam / dhūpaḥ padambaniryāso naivedyaṃ satilodanam
पयोभक्तं सनैवेद्यं सरुक्मं प्रतिपादयेत् । प्रीयतां मे महादेव उमापतिरितीरयेत्
payobhaktaṃ sanaivedyaṃ sarukmaṃ pratipādayet / prīyatāṃ me mahādeva umāpatiritīrayet
एवमेव समुद्दिष्टं षड्भिर्मासैस्तु पारणम् । पारणान्ते त्रिनेत्रस्य स्नपनं कारयेत्क्रमात्
evameva samuddiṣṭaṃ ṣaḍbhirmāsaistu pāraṇam / pāraṇānte trinetrasya snapanaṃ kārayetkramāt
गोरोचनायाः सहिता गुडेन देवं समालभ्य च पूजयेत । प्रीयस्व दीनो ऽस्मि भवन्तमीश मच्छोकनाशं प्रकुरुष्व योग्यम्
gorocanāyāḥ sahitā guḍena devaṃ samālabhya ca pūjayeta / prīyasva dīno 'smi bhavantamīśa macchokanāśaṃ prakuruṣva yogyam
ततस्तु फाल्गुने मासिं कृष्णाष्टम्यां यतव्रत । उपवासं समुदीतं कर्तव्यं द्विजसत्तम
tatastu phālgune māsiṃ kṛṣṇāṣṭamyāṃ yatavrata / upavāsaṃ samudītaṃ kartavyaṃ dvijasattama
द्वितीये ऽह्नि ततः स्नानं पञ्चगव्येन कारयेत् । पूजयेत्कुन्दकुसुमैर्धूपयेत् चन्दनं त्वपि
dvitīye 'hni tataḥ snānaṃ pañcagavyena kārayet / pūjayetkundakusumairdhūpayet candanaṃ tvapi
नैवेद्यं सघृतं दद्यात् ताम्रपात्रे गुडोदनम् । दक्षिणां च द्विजातिभ्यो नैवेद्यसहितां मुने । वासोयुगं प्रीणयेच्च रुद्रमुच्चार्य नामतः
naivedyaṃ saghṛtaṃ dadyāt tāmrapātre guḍodanam / dakṣiṇāṃ ca dvijātibhyo naivedyasahitāṃ mune / vāsoyugaṃ prīṇayecca rudramuccārya nāmataḥ
चैत्रे चोदुम्बरफलैः स्नानं मन्दारकार्चनम् । गुग्गुलुं महिषाख्यं च घृताक्तं धूपयेद् बुधः
caitre codumbaraphalaiḥ snānaṃ mandārakārcanam / gugguluṃ mahiṣākhyaṃ ca ghṛtāktaṃ dhūpayed budhaḥ
समोदकं तथा सर्पिः प्रीणनं विनिवेदयेत् । दक्षिणा च सनैवेद्यं सृगाजिनमुदाहृतम्
samodakaṃ tathā sarpiḥ prīṇanaṃ vinivedayet / dakṣiṇā ca sanaivedyaṃ sṛgājinamudāhṛtam
नाट्येश्वर नमस्ते ऽस्तु इदमुच्चार्य नारद । प्रीणनं देवनाथाय कुर्याच्छ्रद्धासमन्वितः
nāṭyeśvara namaste 'stu idamuccārya nārada / prīṇanaṃ devanāthāya kuryācchraddhāsamanvitaḥ
वैशाखे स्नानमुदितं सुगन्धकुसुमाम्भसा । पूजनं शङ्करस्योक्तं चूतमञ्जरिभिर्विभो
vaiśākhe snānamuditaṃ sugandhakusumāmbhasā / pūjanaṃ śaṅkarasyoktaṃ cūtamañjaribhirvibho
धूपं सर्जाज्ययुक्तं च नैवेद्यं सफलं घृतम् । नामजप्यमपीशस्य कालघ्नेति विपश्चिता
dhūpaṃ sarjājyayuktaṃ ca naivedyaṃ saphalaṃ ghṛtam / nāmajapyamapīśasya kālaghneti vipaścitā
जलकुम्भान् सनैवेद्यान् ब्राह्मणाय निवेदयेत् । सोपवीतान् सहान्नाद्यांस्तच्चित्तैस्तत्परायणैः
jalakumbhān sanaivedyān brāhmaṇāya nivedayet / sopavītān sahānnādyāṃstaccittaistatparāyaṇaiḥ
ज्येष्ठे स्नानं चामलकैः पूजार्ऽककुसुमैस्तथा । धूपयेत्तत्त्रिनेत्रं च आयत्यां पुष्टिकारकम्
jyeṣṭhe snānaṃ cāmalakaiḥ pūjār'kakusumaistathā / dhūpayettattrinetraṃ ca āyatyāṃ puṣṭikārakam
सक्तूंश्च सघृतान् देवे दध्नाक्तान् विनिवेदयेत् । उपानद्यगलं छत्रं दानं दद्याच्च भक्तिमान्
saktūṃśca saghṛtān deve dadhnāktān vinivedayet / upānadyagalaṃ chatraṃ dānaṃ dadyācca bhaktimān
नमस्ते भगनेत्रघ्न पूष्णो दशननाशन । इदमुच्चारयेद्भक्त्या प्रीणनाय जगत्पतेः
namaste bhaganetraghna pūṣṇo daśananāśana / idamuccārayedbhaktyā prīṇanāya jagatpateḥ
आषाढे स्नानमुदितं श्रीफलैरर्चनं तथा । धत्तूरकुसुमैः शुक्लैर्धूपयेत् सिल्हकं तथा
āṣāḍhe snānamuditaṃ śrīphalairarcanaṃ tathā / dhattūrakusumaiḥ śuklairdhūpayet silhakaṃ tathā
नैवेद्याः सघृताः पूपाः दक्षिणा सघृता यवाः । नमस्ते दक्षयज्ञघ्न इदमुच्चैरुदीरयेत्
naivedyāḥ saghṛtāḥ pūpāḥ dakṣiṇā saghṛtā yavāḥ / namaste dakṣayajñaghna idamuccairudīrayet
श्रावणे मृगभोज्येन स्नानं कृत्वार्ऽचयेद्धरम् । श्रीवृक्षपत्रः सफलैर्धूपं दद्यात् तथागुरुम्
śrāvaṇe mṛgabhojyena snānaṃ kṛtvār'cayeddharam / śrīvṛkṣapatraḥ saphalairdhūpaṃ dadyāt tathāgurum
नैवेद्यं सघृतं दद्यात् दधि पूपान् समोदकान् । दध्योदनं सकृसरं माषधानाः सशष्कुलीः
naivedyaṃ saghṛtaṃ dadyāt dadhi pūpān samodakān / dadhyodanaṃ sakṛsaraṃ māṣadhānāḥ saśaṣkulīḥ
दक्षिणां श्वेतवृषभं धेनुं च कपिलां शुभाम् । कनकं रक्कवसनं प्रदद्याद् ब्राह्मणाय हि । गङ्गाधरेति जप्तव्यं नाम शंभोश्च पण्डितैः
dakṣiṇāṃ śvetavṛṣabhaṃ dhenuṃ ca kapilāṃ śubhām / kanakaṃ rakkavasanaṃ pradadyād brāhmaṇāya hi / gaṅgādhareti japtavyaṃ nāma śaṃbhośca paṇḍitaiḥ
अमीभिः षड्भिरपरैर्मासैः पारणमुत्तमम् । एवं संवत्सरं पूर्णं संपूज्य षभध्वजम् । अक्षयान् लभते कामान् महेश्वरवचो यथा
amībhiḥ ṣaḍbhiraparairmāsaiḥ pāraṇamuttamam / evaṃ saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ saṃpūjya ṣabhadhvajam / akṣayān labhate kāmān maheśvaravaco yathā
इदमुक्तं व्रतं पुण्यं सर्वाक्षयकरं शुभम् । स्वयं रुद्रण देवर्षे तत्तथा न तदन्यथा
idamuktaṃ vrataṃ puṇyaṃ sarvākṣayakaraṃ śubham / svayaṃ rudraṇa devarṣe tattathā na tadanyathā