इति श्रीवामनपुराणे सप्तदशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच । मासि चाश्वयुजे ब्रह्मन् यदा पद्मं जगत्पतेः । नाभ्या निर्याति हि तदा देवेष्वेतान्यथो ऽभवन्
iti śrīvāmanapurāṇe saptadaśo 'dhyāyaḥ pulastya uvāca / māsi cāśvayuje brahman yadā padmaṃ jagatpateḥ / nābhyā niryāti hi tadā deveṣvetānyatho 'bhavan
कन्दर्पस्य कराग्रे तु कदम्बश्चारुदर्शनः । तेन तस्य परा प्रीतिः कदम्बेन विवर्द्धते
kandarpasya karāgre tu kadambaścārudarśanaḥ / tena tasya parā prītiḥ kadambena vivarddhate
यक्षाणामधिपस्यापि मणिभद्रस्य नारद । वटवृक्षः समभवत् तस्मिस्तस्य यतिः सदा
yakṣāṇāmadhipasyāpi maṇibhadrasya nārada / vaṭavṛkṣaḥ samabhavat tasmistasya yatiḥ sadā
महेश्वरस्य हृदये धत्तूरविटपः शुभः । संजातः स च शर्वस्य पतिकृत् तस्य नित्यशः
maheśvarasya hṛdaye dhattūraviṭapaḥ śubhaḥ / saṃjātaḥ sa ca śarvasya patikṛt tasya nityaśaḥ
ब्रह्मणो मध्यतो देहाञ्जातो मरकतप्रभः । ख दरः कण्टकी श्रेयानभवद्विश्वकर्मणः
brahmaṇo madhyato dehāñjāto marakataprabhaḥ / kha daraḥ kaṇṭakī śreyānabhavadviśvakarmaṇaḥ
गिरिजायाः करतले कुन्दसुल्मस्त्वजायत । गणाधिपस्य कुम्भस्थो राजते सिन्धुवारकः
girijāyāḥ karatale kundasulmastvajāyata / gaṇādhipasya kumbhastho rājate sindhuvārakaḥ
यमस्य क्षिणे पार्श्वे पालाशो दक्षिणोत्तरे । कृष्णोदुम्बरको रुद्राज्जातः क्षोमकरो वृषः
yamasya kṣiṇe pārśve pālāśo dakṣiṇottare / kṛṣṇodumbarako rudrājjātaḥ kṣomakaro vṛṣaḥ
स्कन्दस्य बन्धुजीवस्तु रवेरश्वत्थ एव च । कात्यायनयाः शमीजाताबिल्वो लक्ष्मायाः करे ऽभवत्
skandasya bandhujīvastu raveraśvattha eva ca / kātyāyanayāḥ śamījātābilvo lakṣmāyāḥ kare 'bhavat
नागानां पतये ब्रह्मञ्छरस्तम्बो व्यजायत । वासुकेर्विस्तृते पुच्छे पृष्ठे दूर्वा सितासिता
nāgānāṃ pataye brahmañcharastambo vyajāyata / vāsukervistṛte pucche pṛṣṭhe dūrvā sitāsitā
साध्यानां हृदये जातो वृक्षो हरितचन्दनः । एवं जातेषु सर्वेषु तेन तत् रतिर्भवेत्
sādhyānāṃ hṛdaye jāto vṛkṣo haritacandanaḥ / evaṃ jāteṣu sarveṣu tena tat ratirbhavet
तत्र रम्ये शुभे काले या शुक्लैकादशी भवेत् । तस्यां संपूजयेद् विष्णुं तेन खण्डो ऽस्य पूर्यते
tatra ramye śubhe kāle yā śuklaikādaśī bhavet / tasyāṃ saṃpūjayed viṣṇuṃ tena khaṇḍo 'sya pūryate
पुष्षैः पुत्रैः फलैर्वापि गन्धवर्णरस्न्वितैः । ओषधीभिश्च मुख्याभिर्यावत्स्याच्छरदागमः
puṣṣaiḥ putraiḥ phalairvāpi gandhavarṇarasnvitaiḥ / oṣadhībhiśca mukhyābhiryāvatsyāccharadāgamaḥ
घृतं तिला ब्रीहियवा हिरण्यकन्कादि यत् । मणिमुक्ताप्रवालानि वस्त्राणि विविधानि च
ghṛtaṃ tilā brīhiyavā hiraṇyakankādi yat / maṇimuktāpravālāni vastrāṇi vividhāni ca
रसानि स्वादुकट्वम्लकषायलवणानि च । तिक्तानि च निवेद्यानि तान्यखण्डानि यानि हि
rasāni svādukaṭvamlakaṣāyalavaṇāni ca / tiktāni ca nivedyāni tānyakhaṇḍāni yāni hi
तत्पूजार्थं प्रदातव्यं केशवाय महात्मने । यदा संवत्सरं पूर्णमखण्डं भवते गृहे
tatpūjārthaṃ pradātavyaṃ keśavāya mahātmane / yadā saṃvatsaraṃ pūrṇamakhaṇḍaṃ bhavate gṛhe
कृतोपवासो देवर्षे द्वितीये ऽहनि संयतः । स्नानेन तेन स्नायीत येनाखण्डं हि वत्सरम्
kṛtopavāso devarṣe dvitīye 'hani saṃyataḥ / snānena tena snāyīta yenākhaṇḍaṃ hi vatsaram
सिद्धार्तकैस्तिलैर्वापि तेनैवोद्वर्तनं स्मृतम् । हविषा पद्मनाभस्य स्नानमेव समाचरेत् । होमे तदेव गदितं दाने शक्तिर्निजा द्विज
siddhārtakaistilairvāpi tenaivodvartanaṃ smṛtam / haviṣā padmanābhasya snānameva samācaret / home tadeva gaditaṃ dāne śaktirnijā dvija
पूजयेताथ कुसुमैः पादादारभ्य केशवम् । धूपयेद् विविधं धूपं येन स्याद् वत्सरं परम्
pūjayetātha kusumaiḥ pādādārabhya keśavam / dhūpayed vividhaṃ dhūpaṃ yena syād vatsaraṃ param
हिरण्यरत्नवासोभिः पूजयेत जगद् गुरुम् । रागखाण्डवचोष्याणि हविष्याणि निवेदयेत्
hiraṇyaratnavāsobhiḥ pūjayeta jagad gurum / rāgakhāṇḍavacoṣyāṇi haviṣyāṇi nivedayet
ततः संपूज्य देवेशं पद्मनाभं जगद् गुरुम् । विज्ञापयेन्मुनिश्रेष्ठ मन्त्रेणानेन सुव्रत
tataḥ saṃpūjya deveśaṃ padmanābhaṃ jagad gurum / vijñāpayenmuniśreṣṭha mantreṇānena suvrata
नमो ऽस्तु ते पद्मनाभ पद्माधव महाद्युते । धर्मार्थकाममोक्षणि त्वखण्डानि भवन्तु मे
namo 'stu te padmanābha padmādhava mahādyute / dharmārthakāmamokṣaṇi tvakhaṇḍāni bhavantu me
विकासिपद्मपत्राक्ष यथाखण्डोसि सर्वतः । तेन सत्येन धर्माद्य अखण्डाः सन्तु केशव
vikāsipadmapatrākṣa yathākhaṇḍosi sarvataḥ / tena satyena dharmādya akhaṇḍāḥ santu keśava
एवं संवत्सरं पूर्णं सोपवासो जितेन्द्रियः । अघण्डं पारयेद् ब्रह्मन् व्रतं वै सर्ववस्तुषु
evaṃ saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ sopavāso jitendriyaḥ / aghaṇḍaṃ pārayed brahman vrataṃ vai sarvavastuṣu
अस्मिंश्चीर्णे व्रतं व्यक्तं परितुष्यन्ति देवताः । धर्मार्थकाममोक्षाद्यास्त्वक्षयाः संभवन्ति हि
asmiṃścīrṇe vrataṃ vyaktaṃ parituṣyanti devatāḥ / dharmārthakāmamokṣādyāstvakṣayāḥ saṃbhavanti hi
एतानि ते मयोक्तानि व्रतान्युक्तानि कामिभिः । प्रक्ष्याम्यधुना त्वेतद्वैष्णवं पञ्जरं शुभम्
etāni te mayoktāni vratānyuktāni kāmibhiḥ / prakṣyāmyadhunā tvetadvaiṣṇavaṃ pañjaraṃ śubham
नमो नमस्ते गोविन्द चक्रं गृह्य सुदर्शनम् । प्राच्यां रक्षस्व मां विष्णो त्वामाहं शरणं गतः
namo namaste govinda cakraṃ gṛhya sudarśanam / prācyāṃ rakṣasva māṃ viṣṇo tvāmāhaṃ śaraṇaṃ gataḥ
गदां कौमोदकीं गृह्य पद्मनाभामितद्युते । याम्यां रक्षस्व मां विष्णो त्वमाहं शरणं गतः
gadāṃ kaumodakīṃ gṛhya padmanābhāmitadyute / yāmyāṃ rakṣasva māṃ viṣṇo tvamāhaṃ śaraṇaṃ gataḥ
हलमादाय सौनन्दं नमस्ते पुरषोत्तम । प्रतीच्यां रक्ष मे विष्णो भवन्तं शरणं गतः
halamādāya saunandaṃ namaste puraṣottama / pratīcyāṃ rakṣa me viṣṇo bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ
मुसलं शातनं गृह्य पुण्डरीकाक्ष रक्ष माम । उत्तरस्यां जगन्नाथ भवन्तं शरणं गतः
musalaṃ śātanaṃ gṛhya puṇḍarīkākṣa rakṣa māma / uttarasyāṃ jagannātha bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ
शार्ङ्गमादाय च धनुरस्त्रं नारायणं हरे । नमस्ते रक्ष रक्षघ्न ऐशान्यां शरणं गतः
śārṅgamādāya ca dhanurastraṃ nārāyaṇaṃ hare / namaste rakṣa rakṣaghna aiśānyāṃ śaraṇaṃ gataḥ
पाञ्चजन्यं महाशङ्खमन्तर्बोध्यं च पङ्कजम् । प्रगृहय् रक्ष मां विष्णो आग्नेय्यां यज्ञसूकर
pāñcajanyaṃ mahāśaṅkhamantarbodhyaṃ ca paṅkajam / pragṛhay rakṣa māṃ viṣṇo āgneyyāṃ yajñasūkara
चर्म सूर्यशतं गृह्य खङ्गं चन्द्रमसं तथा । नैरृत्यां मां च रक्षस्व दिव्यमूर्ते नृकेसरिन्
carma sūryaśataṃ gṛhya khaṅgaṃ candramasaṃ tathā / nairṛtyāṃ māṃ ca rakṣasva divyamūrte nṛkesarin
वैजयन्तीं प्रगृह्य त्वं श्रीवत्सं कण्ठभूषणम् । वायव्यां रक्ष मां देव अश्वशीर्ष नमो ऽस्तु ते
vaijayantīṃ pragṛhya tvaṃ śrīvatsaṃ kaṇṭhabhūṣaṇam / vāyavyāṃ rakṣa māṃ deva aśvaśīrṣa namo 'stu te
वैनतेयं समारुह्य अन्तरिक्षे जनार्दन । मां त्वं रक्षाजित सदा नमस्ते त्वपराजति
vainateyaṃ samāruhya antarikṣe janārdana / māṃ tvaṃ rakṣājita sadā namaste tvaparājati
विशालाक्षं समारुह्य रक्ष मां त्वं रसातले । अकूपार नमस्तुभ्यं महामोह नमो ऽस्तु ते
viśālākṣaṃ samāruhya rakṣa māṃ tvaṃ rasātale / akūpāra namastubhyaṃ mahāmoha namo 'stu te
करशीर्षाङ्घ्रर्वेषु तथाष्टबाहुपञ्जरम् । कृत्वा रक्षस्व मां देव नमस्ते पुरुषोत्तम
karaśīrṣāṅghrarveṣu tathāṣṭabāhupañjaram / kṛtvā rakṣasva māṃ deva namaste puruṣottama
एतदुक्तं भगवता वैष्णवं पञ्जरं महत् । पुरा रक्षार्थमीशेन कात्यायन्या द्विजोत्तम
etaduktaṃ bhagavatā vaiṣṇavaṃ pañjaraṃ mahat / purā rakṣārthamīśena kātyāyanyā dvijottama
नाशयामास सा यत्र दानवं महिषासुरम् । नमरं रक्तबीजं च तथान्यान् सुरकण्टकान्
nāśayāmāsa sā yatra dānavaṃ mahiṣāsuram / namaraṃ raktabījaṃ ca tathānyān surakaṇṭakān
नारद उवाच । कासौ कात्यायानी नाम यचा जघ्ने महिषासुरम् । नमरं रक्तबीजं च तथान्यान् कुरकण्टकान्
nārada uvāca / kāsau kātyāyānī nāma yacā jaghne mahiṣāsuram / namaraṃ raktabījaṃ ca tathānyān kurakaṇṭakān
कश्चसौ महिषो नाम कुले जातश्च कस्य सः । कश्चासौ रक्तबीजाख्यो नमरः कस्य चात्मजः । एतद्विस्तरतस्तात यथावद् वक्तुमर्हसिः
kaścasau mahiṣo nāma kule jātaśca kasya saḥ / kaścāsau raktabījākhyo namaraḥ kasya cātmajaḥ / etadvistaratastāta yathāvad vaktumarhasiḥ
पुलस्त्य उवाच। । श्रूयतां संप्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । सर्वदा वरदा दुर्गा येयं कात्यायनी मुने
pulastya uvāca/ / śrūyatāṃ saṃpravakṣyāmi kathāṃ pāpapraṇāśinīm / sarvadā varadā durgā yeyaṃ kātyāyanī mune
पुरासुरवरौ रौद्रौ जगत्क्षोभकरावुभौ । रम्भश्चैव करम्भश् च द्वावास्तां सुमाबलौ
purāsuravarau raudrau jagatkṣobhakarāvubhau / rambhaścaiva karambhaś ca dvāvāstāṃ sumābalau
तावपुत्रौ च देवर्षे पुत्रार्थं तेपतुस्तपः । बहून् वर्षगणान् दैत्यौ स्थितौ पञ्चनदे जले
tāvaputrau ca devarṣe putrārthaṃ tepatustapaḥ / bahūn varṣagaṇān daityau sthitau pañcanade jale
तत्रैको जलमध्यस्थो द्वितीयो ऽप्यग्निपञ्चमी । करम्भश्चैव रम्भश्च यक्षं मालपटं प्रति
tatraiko jalamadhyastho dvitīyo 'pyagnipañcamī / karambhaścaiva rambhaśca yakṣaṃ mālapaṭaṃ prati
एकं मिमग्नं सलिले ग्राहरूपेण वासवः । चरणाभ्यां समादाय निजघान यथेच्छया
ekaṃ mimagnaṃ salile grāharūpeṇa vāsavaḥ / caraṇābhyāṃ samādāya nijaghāna yathecchayā
ततो भ्रातरि नष्टे च रम्भः कोपपरिप्लुतः । वह्नौ स्वशीर्षं संक्षिद्य होतुमैच्चन् महाबलः
tato bhrātari naṣṭe ca rambhaḥ kopapariplutaḥ / vahnau svaśīrṣaṃ saṃkṣidya hotumaiccan mahābalaḥ
ततः प्रगृह्य केशेषु खङ्गं च रविसप्रभम् । छेत्तुकामो निजं शीर्षं वह्निना प्रतिषेधितः
tataḥ pragṛhya keśeṣu khaṅgaṃ ca ravisaprabham / chettukāmo nijaṃ śīrṣaṃ vahninā pratiṣedhitaḥ
उक्तश्च मा दैत्यवर नाशयात्मानमात्मना । दुस्तरा परवध्यापि स्ववध्याप्यतिदुस्तरा
uktaśca mā daityavara nāśayātmānamātmanā / dustarā paravadhyāpi svavadhyāpyatidustarā
यच्च प्रार्थयसे वीर तद्ददामि यथेप्सितम् । मा म्रियस्व मृतस्येह नष्टा भवति वै कथा
yacca prārthayase vīra taddadāmi yathepsitam / mā mriyasva mṛtasyeha naṣṭā bhavati vai kathā
ततो ऽब्रवीद् वचो रम्भो वरं चेन्मे ददासि हि । त्रैलोक्यविजयी पुत्रः स्यान्मे त्वत्तेजसाधिकः
tato 'bravīd vaco rambho varaṃ cenme dadāsi hi / trailokyavijayī putraḥ syānme tvattejasādhikaḥ
अजेयो दैवतैः सर्वैः पुभिर्दैत्यैश्च पावक । महाबलो वायुरिव कामरूपी कृतास्त्रवित्
ajeyo daivataiḥ sarvaiḥ pubhirdaityaiśca pāvaka / mahābalo vāyuriva kāmarūpī kṛtāstravit
तं प्रोवाच कविर्ब्रह्मन् बाञमेवं भविष्यति । यस्यां चित्तं समालम्बि करिष्यसि ततः सुतः
taṃ provāca kavirbrahman bāñamevaṃ bhaviṣyati / yasyāṃ cittaṃ samālambi kariṣyasi tataḥ sutaḥ
इत्येवमुक्तो देवेन वह्निना दानवो ययौ । द्रष्टुं मालवटं यक्षं यक्षैश्च परिवारितम्
ityevamukto devena vahninā dānavo yayau / draṣṭuṃ mālavaṭaṃ yakṣaṃ yakṣaiśca parivāritam
तेषां पद्मनिधिस्तत्र वसते नान्यचेतनः । गजश्च महिषाश्चाश्वा गावो ऽजाविपरिप्लुताः
teṣāṃ padmanidhistatra vasate nānyacetanaḥ / gajaśca mahiṣāścāśvā gāvo 'jāvipariplutāḥ
तान् दृष्ट्वैव तदा चक्रे भावं दानवपार्थिवः । महिष्यां रूपयुक्तायां त्रिहायण्यां तपोधन
tān dṛṣṭvaiva tadā cakre bhāvaṃ dānavapārthivaḥ / mahiṣyāṃ rūpayuktāyāṃ trihāyaṇyāṃ tapodhana
सा समागाच्च दैत्यैन्द्रं कामयन्ती तरस्विनी । स चापि गमनं चक्रे भवितव्यप्रचोदितः
sā samāgācca daityaindraṃ kāmayantī tarasvinī / sa cāpi gamanaṃ cakre bhavitavyapracoditaḥ
तस्यां समभवद् गर्भस्तां प्रगृह्याथ दानवः । पातालं प्रविवेशाथ ततः स्वभवनं गतः
tasyāṃ samabhavad garbhastāṃ pragṛhyātha dānavaḥ / pātālaṃ praviveśātha tataḥ svabhavanaṃ gataḥ
दृष्टश्च दानवैः सर्वैः परित्यक्तश्च बन्धुभिः । अकार्यकारकेत्येवं भृयो मालवटं गतः
dṛṣṭaśca dānavaiḥ sarvaiḥ parityaktaśca bandhubhiḥ / akāryakāraketyevaṃ bhṛyo mālavaṭaṃ gataḥ
सापि तेनैव पतिना महिषी चारुदर्शना । समं जगाम तत् पुण्यं यक्षमण्डलमुत्तमम्
sāpi tenaiva patinā mahiṣī cārudarśanā / samaṃ jagāma tat puṇyaṃ yakṣamaṇḍalamuttamam
ततस्तु वसतस्तस्य श्यामा सा सुषुवे मुने । अजीजनत् सुतं शुभ्रं महिषं कामरूपिणम्
tatastu vasatastasya śyāmā sā suṣuve mune / ajījanat sutaṃ śubhraṃ mahiṣaṃ kāmarūpiṇam
एतामृतुमतीं जातां महिषो ऽन्यो ददर्श ह । सा चाभ्यगाद् दितिवरं रक्षन्ती शीलमात्मनः
etāmṛtumatīṃ jātāṃ mahiṣo 'nyo dadarśa ha / sā cābhyagād ditivaraṃ rakṣantī śīlamātmanaḥ
तमुन्नामितनासं च महिषं वीक्ष्य दानवः । खङ्ग निष्कृष्य तरसा महिषं समुपाद्रवत्
tamunnāmitanāsaṃ ca mahiṣaṃ vīkṣya dānavaḥ / khaṅga niṣkṛṣya tarasā mahiṣaṃ samupādravat
तेनापि दैत्यस्तीक्ष्णाभ्यां शृङ्गाभ्यां हृदि ताडितः । निर्भिन्नहृदयो भूमौ निपपात ममार च । । 18.63 मृते भर्तरि सा श्यामा यक्षाणां शरणं गता । रक्षिता गुह्यकैः साध्वी निवार्य महिषं ततः
tenāpi daityastīkṣṇābhyāṃ śṛṅgābhyāṃ hṛdi tāḍitaḥ / nirbhinnahṛdayo bhūmau nipapāta mamāra ca / / 18.63 mṛte bhartari sā śyāmā yakṣāṇāṃ śaraṇaṃ gatā / rakṣitā guhyakaiḥ sādhvī nivārya mahiṣaṃ tataḥ
ततो निवारितो यक्षैर्हयारिर्मदनातुरः । निपपात सरो दिव्यं ततो दैत्यैऽभवन्मृतः
tato nivārito yakṣairhayārirmadanāturaḥ / nipapāta saro divyaṃ tato daityai'bhavanmṛtaḥ
नमरो नाम विख्यातो महाबलपराक्रमः । यक्षानाश्रित्य तस्थौ स कालयन् श्वापदान् मुन्
namaro nāma vikhyāto mahābalaparākramaḥ / yakṣānāśritya tasthau sa kālayan śvāpadān mun
स च दैत्येश्वरो यक्षैर्मालवटपुरस्सरैः । चितामारोपितः सा च श्यामा तं चारुहत् पतिम्
sa ca daityeśvaro yakṣairmālavaṭapurassaraiḥ / citāmāropitaḥ sā ca śyāmā taṃ cāruhat patim
ततो ऽग्निमध्यादुत्तस्थौ पुरुषो रौद्रदर्शनः । व्यद्रावयत् स तान् यक्षान् खङ्गपाणिर्भयङ्करः
tato 'gnimadhyāduttasthau puruṣo raudradarśanaḥ / vyadrāvayat sa tān yakṣān khaṅgapāṇirbhayaṅkaraḥ
ततो हतास्तु महिषाः सर्व एव महात्मना । ऋते संरक्षितारं हि महिषं रम्भनन्दनम्
tato hatāstu mahiṣāḥ sarva eva mahātmanā / ṛte saṃrakṣitāraṃ hi mahiṣaṃ rambhanandanam
स नामतः स्मृतो दैत्यो रक्तबीजो महामुन् । यो ऽजयत् सर्वतो देवान् सेन्द्ररुद्रार्कमारुतान्
sa nāmataḥ smṛto daityo raktabījo mahāmun / yo 'jayat sarvato devān sendrarudrārkamārutān
एवं प्रभावा दनुपुङ्गवास्ते तेजो ऽधिकस्तत्र बभौ हयारिः । राज्ये ऽभिषिक्तश्च महासुरेन्द्रैर्विनिर्जितैः शम्बरतारकाद्यैः
evaṃ prabhāvā danupuṅgavāste tejo 'dhikastatra babhau hayāriḥ / rājye 'bhiṣiktaśca mahāsurendrairvinirjitaiḥ śambaratārakādyaiḥ
अशक्नुवद्भिः सहितैश्च देवैः सलोकपालैः सहुताशभास्करैः । स्थानानि त्यक्तानि शशीन्द्रभास्करैर्धर्मश्च दूरे प्रतियोजितश्च
aśaknuvadbhiḥ sahitaiśca devaiḥ salokapālaiḥ sahutāśabhāskaraiḥ / sthānāni tyaktāni śaśīndrabhāskarairdharmaśca dūre pratiyojitaśca