इति श्रीवामनपुराणे अष्टादशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच । ततस्तु देवा महिषेम निर्जिताः स्थानानि संत्यज्य सवाहनायुधाः । जग्मुः पुरस्कृत्य रिचामहं ते द्रष्टुं तदा चक्रधरं श्रियः पतिम्
iti śrīvāmanapurāṇe aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ pulastya uvāca / tatastu devā mahiṣema nirjitāḥ sthānāni saṃtyajya savāhanāyudhāḥ / jagmuḥ puraskṛtya ricāmahaṃ te draṣṭuṃ tadā cakradharaṃ śriyaḥ patim
गत्वा त्वपश्यंश्च मिथः सुरोत्तमौ स्थितौ खगेन्द्रासनशङ्करौ हि । दृष्टावा प्रणम्यैव च सिद्दिसाधकौ न्यवेदयंस्तन्महिषादिचेष्टितम्
gatvā tvapaśyaṃśca mithaḥ surottamau sthitau khagendrāsanaśaṅkarau hi / dṛṣṭāvā praṇamyaiva ca siddisādhakau nyavedayaṃstanmahiṣādiceṣṭitam
प्रभो ऽश्विसूर्येन्द्वनिलाग्निवेधसां जलेशशक्रादिषु चाधिकारान् । आक्रम्य नाकात्तु निराकृता वयं कृतावनिस्था महिषासुरेण
prabho 'śvisūryendvanilāgnivedhasāṃ jaleśaśakrādiṣu cādhikārān / ākramya nākāttu nirākṛtā vayaṃ kṛtāvanisthā mahiṣāsureṇa
एतद् भवन्तौ शरणागतानां श्रुत्वा वचो ब्रूत हितं सुराणाम् । न चेद् व्रजामो ऽद्य रसातलं हि संकाल्यमाना युधि दानवेन
etad bhavantau śaraṇāgatānāṃ śrutvā vaco brūta hitaṃ surāṇām / na ced vrajāmo 'dya rasātalaṃ hi saṃkālyamānā yudhi dānavena
इत्थं मुरारिः सह शङ्करेण श्रुत्वा वचो विप्लुतचेतसस्तान् । दृष्ट्वाथ चक्रे सहसैव कोपं कालाग्निकल्पो हरिरव्ययात्मा
itthaṃ murāriḥ saha śaṅkareṇa śrutvā vaco viplutacetasastān / dṛṣṭvātha cakre sahasaiva kopaṃ kālāgnikalpo hariravyayātmā
ततो ऽनुकोपान्मधुसूदनस्य सशङ्करस्यापि पितामहस्य । तथैव शक्रादिषु दैवतेषु महर्द्धि तेजो वदनाद् विनिःसुतम्
tato 'nukopānmadhusūdanasya saśaṅkarasyāpi pitāmahasya / tathaiva śakrādiṣu daivateṣu maharddhi tejo vadanād viniḥsutam
तच्चैकतां पर्वतकूटसन्निभं जगाम तेजः प्रवराश्रम् मुने । कात्यायनस्याप्रतिमस्य तेन महर्षिणा तेज उपाकृतं च
taccaikatāṃ parvatakūṭasannibhaṃ jagāma tejaḥ pravarāśram mune / kātyāyanasyāpratimasya tena maharṣiṇā teja upākṛtaṃ ca
तेनार्षिसृष्टेन च तेज-सा वृतं ज्वलत्प्रकाशार्कसहस्रतुल्यम् । तस्माच्च जाता तरलायताक्षी कात्यायनी योगविशुद्धदेहा
tenārṣisṛṣṭena ca teja-sā vṛtaṃ jvalatprakāśārkasahasratulyam / tasmācca jātā taralāyatākṣī kātyāyanī yogaviśuddhadehā
माहेश्वराद् वक्त्रमथो बभूव नेत्रत्रयं पावकतेजसा च । याम्येन केशा हरितेजसा च भुजास्तथाष्टादश संप्जज्ञिरे
māheśvarād vaktramatho babhūva netratrayaṃ pāvakatejasā ca / yāmyena keśā haritejasā ca bhujāstathāṣṭādaśa saṃpjajñire
सौम्येन युग्मं स्तनयोः सुसंहतं मध्यं तथैन्द्रेण च तेजसाभवत् । ऊरब चजङ्घे च नितम्बसंयुते जाते जलेशस्य तु तेजसा हि
saumyena yugmaṃ stanayoḥ susaṃhataṃ madhyaṃ tathaindreṇa ca tejasābhavat / ūraba cajaṅghe ca nitambasaṃyute jāte jaleśasya tu tejasā hi
पादो च लोकप्रपितामहस्य पद्माभिकोशप्रतिमौ बभूवतुः । दिवाकराणमपि तेजसाङ्गुलीः कराङ्गुलीश्च वसुतेजसैव
pādo ca lokaprapitāmahasya padmābhikośapratimau babhūvatuḥ / divākarāṇamapi tejasāṅgulīḥ karāṅgulīśca vasutejasaiva
प्रजापतीनां दशनाश्च तेजसा याक्षेण नासा श्रवणौ च मारुतात् । साध्येन च भ्रयुगलं सुकान्तिमत् कन्दर्पबाणासनसन्निभं बभौ
prajāpatīnāṃ daśanāśca tejasā yākṣeṇa nāsā śravaṇau ca mārutāt / sādhyena ca bhrayugalaṃ sukāntimat kandarpabāṇāsanasannibhaṃ babhau
तर्थार्षितेजोत्तममुत्तमं महन्नाम्ना पृथिव्यामभवत् प्रसिद्धम् । कात्यायनीत्येव तदा बभौ सा नाम्ना च तेनैव जगत्प्रसिद्धा
tarthārṣitejottamamuttamaṃ mahannāmnā pṛthivyāmabhavat prasiddham / kātyāyanītyeva tadā babhau sā nāmnā ca tenaiva jagatprasiddhā
ददौ त्रिशूलं वरदस्त्रिशूली चक्रं मुरारिर्वरुणश्च शङ्खम् । शक्तिं हुताशः श्वसनश्च चापं तूणौ तथाक्ष्य्यशरौ विवस्वान्
dadau triśūlaṃ varadastriśūlī cakraṃ murārirvaruṇaśca śaṅkham / śaktiṃ hutāśaḥ śvasanaśca cāpaṃ tūṇau tathākṣyyaśarau vivasvān
वज्रं तथेन्द्रः सह घण्टया च यमो ऽथ दण्डं धनदो गदां च । ब्रह्मऽक्षमालां सकमण्डलुं च कालो ऽसिमुग्रं सह चर्मणा च
vajraṃ tathendraḥ saha ghaṇṭayā ca yamo 'tha daṇḍaṃ dhanado gadāṃ ca / brahma'kṣamālāṃ sakamaṇḍaluṃ ca kālo 'simugraṃ saha carmaṇā ca
हारं च सोमः सह चामरेण मालं समुद्रो हिमवान् मृगेन्द्रम् । चूडामणिं कुण्डलमर्द्धचन्द्रं प्रादात् कुठारं वसुशिल्पकर्त्ता
hāraṃ ca somaḥ saha cāmareṇa mālaṃ samudro himavān mṛgendram / cūḍāmaṇiṃ kuṇḍalamarddhacandraṃ prādāt kuṭhāraṃ vasuśilpakarttā
गन्धर्वराजो रजतानुलिप्तं पानस्य पूर्णं सदृशं च भाजनम् । भुजङ्गहारं भुजगेश्वरो ऽपि अम्लानपुष्पामृतवः स्रजं च
gandharvarājo rajatānuliptaṃ pānasya pūrṇaṃ sadṛśaṃ ca bhājanam / bhujaṅgahāraṃ bhujageśvaro 'pi amlānapuṣpāmṛtavaḥ srajaṃ ca
तदातितुष्टा सुरस्त्तमानां अट्टाट्टहासं मुमुचे त्रिनेत्रा । तां तुष्टुवुर्देववराः सहेन्द्राः सविष्णुरुद्रेन्द्वनिलाग्निभास्कराः
tadātituṣṭā surasttamānāṃ aṭṭāṭṭahāsaṃ mumuce trinetrā / tāṃ tuṣṭuvurdevavarāḥ sahendrāḥ saviṣṇurudrendvanilāgnibhāskarāḥ
नमो ऽस्तु दैव्यै सुरपूजितायै या संस्थिता योगविशुद्धदेहा । निद्रास्वरूपेण महीं वितत्य तृष्णा त्रपा क्षुद् भयदाथ कान्तिः
namo 'stu daivyai surapūjitāyai yā saṃsthitā yogaviśuddhadehā / nidrāsvarūpeṇa mahīṃ vitatya tṛṣṇā trapā kṣud bhayadātha kāntiḥ
श्रद्धा स्मृतिः पुष्टिरथो क्षमा च छाया च शक्तिः कमलालया च । वृत्तिर्दया भ्रान्ति रथेह माया नमो ऽस्तु दैव्यै भवरूपिकायै
śraddhā smṛtiḥ puṣṭiratho kṣamā ca chāyā ca śaktiḥ kamalālayā ca / vṛttirdayā bhrānti ratheha māyā namo 'stu daivyai bhavarūpikāyai
ततः स्तुताः देववरैर्मृगेन्द्रमारुह्य देवी प्रगतावनीध्रम् । विन्ध्यं महापर्वतमुच्चशृङ्गं चकार यं निम्नतरं त्वगस्त्यः
tataḥ stutāḥ devavarairmṛgendramāruhya devī pragatāvanīdhram / vindhyaṃ mahāparvatamuccaśṛṅgaṃ cakāra yaṃ nimnataraṃ tvagastyaḥ
नारद उवाच । किर्मथमद्रिं भगवानगस्त्यस्तं निम्नशृङ्गं कृतवान् महर्षिः । कस्मै कृते केन च कारणेन एतद् वदस्वामलसत्त्ववृत्ते
nārada uvāca / kirmathamadriṃ bhagavānagastyastaṃ nimnaśṛṅgaṃ kṛtavān maharṣiḥ / kasmai kṛte kena ca kāraṇena etad vadasvāmalasattvavṛtte
पुलस्त्य उवाच । पुरा हि विन्ध्येन दिवाकरस्य गतिर्निरुद्धा गगनेचरस्य । रविस्ततः कुमभभवं समेत्य होमावसाने वचनं बभाषे
pulastya uvāca / purā hi vindhyena divākarasya gatirniruddhā gaganecarasya / ravistataḥ kumabhabhavaṃ sametya homāvasāne vacanaṃ babhāṣe
समागतो ऽहं द्विज दूरतस्त्वां कुरुष्व मामुद्धरणं मुनीन्द्र । ददस्व दानं मम यन्मनीषिनं चरामि येन त्रिदिवेषु निर्वृतः
samāgato 'haṃ dvija dūratastvāṃ kuruṣva māmuddharaṇaṃ munīndra / dadasva dānaṃ mama yanmanīṣinaṃ carāmi yena tridiveṣu nirvṛtaḥ
इत्थं दिवाकरवचो गुणसंप्रयोगि श्रुत्वा तदा कलशजो वचनं बभाषे । दानं ददामि तव यन्मनसस्त्वभीष्टं नार्थि प्रयाति विमुखो मम कश्चिदेव
itthaṃ divākaravaco guṇasaṃprayogi śrutvā tadā kalaśajo vacanaṃ babhāṣe / dānaṃ dadāmi tava yanmanasastvabhīṣṭaṃ nārthi prayāti vimukho mama kaścideva
श्रुत्वा वचो ऽमृतमयं कलशोद्भवस्य प्राह प्रभुः करतले विनिधाय मूर्ध्नि । एषो ऽद्य मे गिरिवरः प्ररुणाद्धि मार्गं विन्ध्यस्य निम्नकरणे भगवन् यतस्व
śrutvā vaco 'mṛtamayaṃ kalaśodbhavasya prāha prabhuḥ karatale vinidhāya mūrdhni / eṣo 'dya me girivaraḥ praruṇāddhi mārgaṃ vindhyasya nimnakaraṇe bhagavan yatasva
इति रविवचनादथाह कुम्भजन्मा कुतमिति विद्धि मया हि नीचशृङ्गम् । तव किरणजितो भविष्यते महीध्रो मम चरणसम्श्रितस्य का व्यथा ते
iti ravivacanādathāha kumbhajanmā kutamiti viddhi mayā hi nīcaśṛṅgam / tava kiraṇajito bhaviṣyate mahīdhro mama caraṇasamśritasya kā vyathā te
इत्येवमुक्त्वा कलशोद्भावस्तु सूर्यं हि संस्तूय विनम्य भक्त्या । जगाम संत्यज्य हि दण्डकं हि विन्ध्याचलं वृद्ध्वपुर्महर्षिः
ityevamuktvā kalaśodbhāvastu sūryaṃ hi saṃstūya vinamya bhaktyā / jagāma saṃtyajya hi daṇḍakaṃ hi vindhyācalaṃ vṛddhvapurmaharṣiḥ
गत्वा वचः प्राह मुनिर्महीध्रं यास्ये महातीर्थवरं सुपुण्यम् । वृद्धोस्मयशक्तश्च तवाधिरोढुं तस्माद् भवान् नीचतरो ऽस्तु सद्यः
gatvā vacaḥ prāha munirmahīdhraṃ yāsye mahātīrthavaraṃ supuṇyam / vṛddhosmayaśaktaśca tavādhiroḍhuṃ tasmād bhavān nīcataro 'stu sadyaḥ
इत्येवमुक्तो मुनिस्त्तमेन स नीचशृङ्गस्त्वभवन्महीध्रः । समाक्रमच्चापि महर्षिमुक्यः प्रोल्लङ्घ्य विन्ध्यं त्विदमाह शैलम्
ityevamukto munisttamena sa nīcaśṛṅgastvabhavanmahīdhraḥ / samākramaccāpi maharṣimukyaḥ prollaṅghya vindhyaṃ tvidamāha śailam
यावन्न भूयो निजमाव्रजामि महाश्रमं धौतवपुः सुतीर्थात् । त्वया न तावत्त्विह वर्धितव्यं नो चेद् विशप्स्ये ऽहमवज्ञया ते
yāvanna bhūyo nijamāvrajāmi mahāśramaṃ dhautavapuḥ sutīrthāt / tvayā na tāvattviha vardhitavyaṃ no ced viśapsye 'hamavajñayā te
इत्येवमुक्त्वा भगवाञ्जगाम दिशं स याम्यां सहसान्तरिक्षम् । आक्रम्य तस्थौ स हि तां तदाशां काले व्रजाम्यत्र यदा मुनीन्द्रः
ityevamuktvā bhagavāñjagāma diśaṃ sa yāmyāṃ sahasāntarikṣam / ākramya tasthau sa hi tāṃ tadāśāṃ kāle vrajāmyatra yadā munīndraḥ
तत्राश्रमं रम्यतरं हि कृत्वा संशुद्धजाम्बूनदतोरणान्तम् । तत्राथ निक्षिप्य विदर्भपुत्रीं स्वमाश्रमं सौम्यमुपाजगाम
tatrāśramaṃ ramyataraṃ hi kṛtvā saṃśuddhajāmbūnadatoraṇāntam / tatrātha nikṣipya vidarbhaputrīṃ svamāśramaṃ saumyamupājagāma
ऋतावृतौ पर्वकालेषु नित्यं तम्मबरे ह्याश्रममावसत् सः । शेषं च कालं स हि दण्डकस्थस् तपश्चारामितकान्तिमान् मुनिः
ṛtāvṛtau parvakāleṣu nityaṃ tammabare hyāśramamāvasat saḥ / śeṣaṃ ca kālaṃ sa hi daṇḍakasthas tapaścārāmitakāntimān muniḥ
विनन्ध्यो ऽपि दृष्ट्वा गगने महाश्रमं वृद्धिं न यात्येव भयान्महर्षेः । नासौ निवृत्तेति मतिं विधाय स संस्थितो नीचतराग्रशृङ्गः
vinandhyo 'pi dṛṣṭvā gagane mahāśramaṃ vṛddhiṃ na yātyeva bhayānmaharṣeḥ / nāsau nivṛtteti matiṃ vidhāya sa saṃsthito nīcatarāgraśṛṅgaḥ
एवं त्वगस्त्येन महाचलेन्द्रः स नीचशृङ्गे हि कृतो महर्षे । तस्योर्ध्वशृङ्गे मुनिसंस्तुता सा दुर्गा स्थिता दानवनाशनार्थम्
evaṃ tvagastyena mahācalendraḥ sa nīcaśṛṅge hi kṛto maharṣe / tasyordhvaśṛṅge munisaṃstutā sā durgā sthitā dānavanāśanārtham
देवाश्च सिद्धाश्च महोरगाश्च विद्याधरा भूतगणाश्च सर्वे । सर्वाप्सरोभिः प्रतिरामयन्तः कात्यायनीं तस्थुरपेतशोकाः
devāśca siddhāśca mahoragāśca vidyādharā bhūtagaṇāśca sarve / sarvāpsarobhiḥ pratirāmayantaḥ kātyāyanīṃ tasthurapetaśokāḥ