इति श्रीवामनपुराणे प्रथमो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच ततस्त्रिनेत्रस्य गतः प्रावृट्कालो घनोपरि । लोकान्न्दकरी रम्या शरत् समभवन्मुने
iti śrīvāmanapurāṇe prathamo 'dhyāyaḥ pulastya uvāca tatastrinetrasya gataḥ prāvṛṭkālo ghanopari / lokānndakarī ramyā śarat samabhavanmune
त्यजन्ति नीलाम्बुधरा नभस्तलं वृक्षांश्च कङ्काः सरितस्तटानि । पद्माः सुगन्धं निलयानि वायसा रुरुर्विषाणं कलुषं जलाशयः
tyajanti nīlāmbudharā nabhastalaṃ vṛkṣāṃśca kaṅkāḥ saritastaṭāni / padmāḥ sugandhaṃ nilayāni vāyasā rururviṣāṇaṃ kaluṣaṃ jalāśayaḥ
विकासमायन्ति त पङ्काजानि चन्द्रांशवो भान्ति लताः सुपुष्पाः । नन्दन्ति हृष्टान्यपि गोकुलानि सन्तश्च संतोषमनुव्रजन्ति
vikāsamāyanti ta paṅkājāni candrāṃśavo bhānti latāḥ supuṣpāḥ / nandanti hṛṣṭānyapi gokulāni santaśca saṃtoṣamanuvrajanti
सरस्सु पद्म गगने च तारका जलाशयेष्वेव तथा पयांसि । सतां च चित्तं हि दिशां मुखैः समं वैमल्यमायान्ति शशङ्ककान्तयः
sarassu padma gagane ca tārakā jalāśayeṣveva tathā payāṃsi / satāṃ ca cittaṃ hi diśāṃ mukhaiḥ samaṃ vaimalyamāyānti śaśaṅkakāntayaḥ
ए तादृशे हरः काले मघपृष्ठाधिवासिनीम् । सतीमादाय शैलेन्द्रं मन्दरं समुपाययौ
e tādṛśe haraḥ kāle maghapṛṣṭhādhivāsinīm / satīmādāya śailendraṃ mandaraṃ samupāyayau
ततो मन्दरपृष्ठे ऽसौ स्थितः समशिलातले । रराम शंभुर्भगवान् सत्या सह महाद्युतिः
tato mandarapṛṣṭhe 'sau sthitaḥ samaśilātale / rarāma śaṃbhurbhagavān satyā saha mahādyutiḥ
ततो व्यतीते शरदि प्रतिबुद्धे च केशवे । दक्षः प्रजापतिश्रेष्ठो यष्टुमारभत क्रतुम्
tato vyatīte śaradi pratibuddhe ca keśave / dakṣaḥ prajāpatiśreṣṭho yaṣṭumārabhata kratum
द्वादशेव स चादित्याञ् शक्रादींश् च सुरोत्तमान् । सकश्यपान् समामन्त्र्य सदस्यान् समचीकरत्
dvādaśeva sa cādityāñ śakrādīṃś ca surottamān / sakaśyapān samāmantrya sadasyān samacīkarat
अरुन्धत्य च सहितं वसिष्ठं शंसितव्रतम् । सहानसूययात्रिं च सह धृत्या च कौशिकम्
arundhatya ca sahitaṃ vasiṣṭhaṃ śaṃsitavratam / sahānasūyayātriṃ ca saha dhṛtyā ca kauśikam
अहल्यया गौतमं च भरद्वाजममायया । चन्द्रया सहितं ब्रह्मन्नृषिमङ्गीरसं तथा
ahalyayā gautamaṃ ca bharadvājamamāyayā / candrayā sahitaṃ brahmannṛṣimaṅgīrasaṃ tathā
आमन्त्र्य कृतावान्दक्षः सदस्यान् यज्ञसंसदि । विद्वान् गुणसंपन्नान् वेदवेदाड्गपारगान्
āmantrya kṛtāvāndakṣaḥ sadasyān yajñasaṃsadi / vidvān guṇasaṃpannān vedavedāḍgapāragān
धर्मं च स समाहूय भार्ययाहिंसया सह । निमन्त्र्य यज्ञवाटस्य द्वारपालत्वमादिशत्
dharmaṃ ca sa samāhūya bhāryayāhiṃsayā saha / nimantrya yajñavāṭasya dvārapālatvamādiśat
अरिष्टनेमिनं चक्रे इध्माहरणकारिणम् । भृगुं च मन्त्रसंस्कारे सम्यग् दक्षं प्रयुक्तवान्
ariṣṭaneminaṃ cakre idhmāharaṇakāriṇam / bhṛguṃ ca mantrasaṃskāre samyag dakṣaṃ prayuktavān
तथा चन्द्रमसं देवं रोहिण्या सहितं शुचिम् । धनानामाधिपत्ये च युक्तवान् हि प्रजापतिः
tathā candramasaṃ devaṃ rohiṇyā sahitaṃ śucim / dhanānāmādhipatye ca yuktavān hi prajāpatiḥ
जामातृदुहितृश्वैव दौहित्रांश्च प्रजापतिः । सशङ्करां सतीं मुक्त्वा मखे सर्वान् न्यमन्त्रयत्
jāmātṛduhitṛśvaiva dauhitrāṃśca prajāpatiḥ / saśaṅkarāṃ satīṃ muktvā makhe sarvān nyamantrayat
नारद उवाच किमर्थं लोकपतिना धनाध्यक्षो महेश्वरः । ज्येष्ठः श्रेष्ठो वरिष्ठो ऽपि आद्यो ऽपि न निमन्त्रितः
nārada uvāca kimarthaṃ lokapatinā dhanādhyakṣo maheśvaraḥ / jyeṣṭhaḥ śreṣṭho variṣṭho 'pi ādyo 'pi na nimantritaḥ
पुलस्त्य उवाच ज्येष्ठः श्रेष्ठो वरिष्ठो ऽपि आद्यो ऽपि भगवाञ्शिवः । कपालीलि विदित्वेशो दक्षेण न निमन्त्रितः
pulastya uvāca jyeṣṭhaḥ śreṣṭho variṣṭho 'pi ādyo 'pi bhagavāñśivaḥ / kapālīli viditveśo dakṣeṇa na nimantritaḥ
नारद उवाच किमर्थं देवताश्रेष्ठः शूलपाणिस्त्रिलोचनः कपाली भगवाञ्जातः कर्मणा केन शङ्करः
nārada uvāca kimarthaṃ devatāśreṣṭhaḥ śūlapāṇistrilocanaḥ kapālī bhagavāñjātaḥ karmaṇā kena śaṅkaraḥ
शृणुष्वावहितो भूत्वा कथामेतां पुरातनीम् । प्रोक्तमादिपुराणे च ब्रह्मणाव्यक्तमूर्त्तिना
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā kathāmetāṃ purātanīm / proktamādipurāṇe ca brahmaṇāvyaktamūrttinā
पुरा त्वेकार्णवं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । नष्टटन्द्रार्कनक्षत्रं प्रणष्टपवनानलम्
purā tvekārṇavaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam / naṣṭaṭandrārkanakṣatraṃ praṇaṣṭapavanānalam
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं भावाभावविवर्जितम् । निमग्नुपर्वततरु तमोभूतं सुदुर्दसम्
apratarkyamavijñeyaṃ bhāvābhāvavivarjitam / nimagnuparvatataru tamobhūtaṃ sudurdasam
तस्मिन् स शेते भगवान् निद्रां वर्षसहस्रिकीम् । रात्र्यन्ते सृजते लोकान् राजसं रूपास्थितः
tasmin sa śete bhagavān nidrāṃ varṣasahasrikīm / rātryante sṛjate lokān rājasaṃ rūpāsthitaḥ
राजसः पञ्चवदनो वेदवेदाङ्गपारगः । स्रष्टा चराचरस्यास्य जगतो ऽद्भुतदर्शनः
rājasaḥ pañcavadano vedavedāṅgapāragaḥ / sraṣṭā carācarasyāsya jagato 'dbhutadarśanaḥ
तमोमयस्तथैवान्यः समुद्भूतस्त्रिलोचनः । शूलपाणिः कपर्द्दी च अक्षमालां च दर्शयन्
tamomayastathaivānyaḥ samudbhūtastrilocanaḥ / śūlapāṇiḥ kaparddī ca akṣamālāṃ ca darśayan
ततो महात्मा ह्यसृजदहङ्कारं सुदारुणम् । येनाक्रान्ताव् उभौ देवौ तावेव ब्रह्मशङ्करौ
tato mahātmā hyasṛjadahaṅkāraṃ sudāruṇam / yenākrāntāv ubhau devau tāveva brahmaśaṅkarau
अहङ्कारावृतो रुद्रः प्रत्युवाच पितामहम् । को भवानिह संप्राप्तः केन सृष्टो ऽसि मां वद
ahaṅkārāvṛto rudraḥ pratyuvāca pitāmaham / ko bhavāniha saṃprāptaḥ kena sṛṣṭo 'si māṃ vada
पितामहो ऽप्यहङ्कारात् प्रत्युवाचाथ को भवान् । भवतो जनकः को ऽत्र जननी वा तदुच्यताम्
pitāmaho 'pyahaṅkārāt pratyuvācātha ko bhavān / bhavato janakaḥ ko 'tra jananī vā taducyatām
इत्यन्योन्यं पुरा ताभ्यां ब्रह्मेशाभ्यां कलिप्रिय । परिवादो ऽभवत् तत्र उत्पत्तिर्भवतो ऽभवत्
ityanyonyaṃ purā tābhyāṃ brahmeśābhyāṃ kalipriya / parivādo 'bhavat tatra utpattirbhavato 'bhavat
भवान्प्यन्तरिक्षं हि जातमात्रस्तदोत्पतत् । धारयन्नतुलां वीणां कुर्वन् किलकिलाध्वनिम्
bhavānpyantarikṣaṃ hi jātamātrastadotpatat / dhārayannatulāṃ vīṇāṃ kurvan kilakilādhvanim
ततो विनिर्जितः शंभुर्मानिना पद्मयोनिना । तस्थावधोमुखो दीनो ग्रहाक्रान्तो यथा शशी
tato vinirjitaḥ śaṃbhurmāninā padmayoninā / tasthāvadhomukho dīno grahākrānto yathā śaśī
पराजिते लोकपतौ देवेन परमेष्षिना । क्रोधान्धकारितं रुद्रं पञ्चमो ऽथ मुखो ऽब्रोवीत्
parājite lokapatau devena parameṣṣinā / krodhāndhakāritaṃ rudraṃ pañcamo 'tha mukho 'brovīt
अहं ते प्रतिजानामि तमोमूर्तो त्रिलोचन । दिग्वासा वृषभारूढो लोकक्षयकरो भवान्
ahaṃ te pratijānāmi tamomūrto trilocana / digvāsā vṛṣabhārūḍho lokakṣayakaro bhavān
इत्युक्ताः शङ्करः क्रुद्धो वदनं घोरचक्षुषा । निर्दग्धुकामस्त्वनिशं ददर्श भगवानजः
ityuktāḥ śaṅkaraḥ kruddho vadanaṃ ghoracakṣuṣā / nirdagdhukāmastvaniśaṃ dadarśa bhagavānajaḥ
ततस्त्रिनेत्रस्य समुद्भवन्ति वक्त्राणि पञ्चाथ सुदर्शनानि । श्वेतं च रक्तं कनकावदातं नीलं तथा पिङ्गजटं च शुभ्रम्
tatastrinetrasya samudbhavanti vaktrāṇi pañcātha sudarśanāni / śvetaṃ ca raktaṃ kanakāvadātaṃ nīlaṃ tathā piṅgajaṭaṃ ca śubhram
वक्त्राणि दृष्ट्वार्ऽकसमानि सद्यः पैतामहं वक्त्रमुवाच वाक्यम् । समाहतस्याथ जलस्य बुद्बुदा भवन्ति किं तेषु पराक्रमो ऽस्ति
vaktrāṇi dṛṣṭvār'kasamāni sadyaḥ paitāmahaṃ vaktramuvāca vākyam / samāhatasyātha jalasya budbudā bhavanti kiṃ teṣu parākramo 'sti
तच्छ्रुत्वा क्रोधयुक्तेन शङ्करेण महात्मना । नखाग्रेण शिरश्छिन्नं ब्राह्मं परुषवादिनम्
tacchrutvā krodhayuktena śaṅkareṇa mahātmanā / nakhāgreṇa śiraśchinnaṃ brāhmaṃ paruṣavādinam
तच्छिन्नं शङ्करस्यैव सव्ये करतले ऽपतत् । पतते न कदाचिच्च तच्छङ्करकराच्छिरः
tacchinnaṃ śaṅkarasyaiva savye karatale 'patat / patate na kadācicca tacchaṅkarakarācchiraḥ
अथ क्रोधावृतेनापि ब्रह्मणाद्भुवतकर्मणा । सृष्टस्तु पुरुषो धीमान् कवची कुण्डली शरी
atha krodhāvṛtenāpi brahmaṇādbhuvatakarmaṇā / sṛṣṭastu puruṣo dhīmān kavacī kuṇḍalī śarī
धनुष्पाणिर्महाबाहुर्बाणशक्तिधरो ऽव्ययः । चतुर्भुजो महातूणी आदित्यसमदर्शनः
dhanuṣpāṇirmahābāhurbāṇaśaktidharo 'vyayaḥ / caturbhujo mahātūṇī ādityasamadarśanaḥ
स प्राह गच्छ दुर्बुद्धे मा त्वां शूलिन् निपातये । भवान् पापसमायुक्तः पापिष्ठं को जिघांसति
sa prāha gaccha durbuddhe mā tvāṃ śūlin nipātaye / bhavān pāpasamāyuktaḥ pāpiṣṭhaṃ ko jighāṃsati
इत्युक्ताः शेकरस्तेन पुरुषेण महात्मना । त्रपायुक्तो जगामाथ रुद्रो बदरिकाश्रमम्
ityuktāḥ śekarastena puruṣeṇa mahātmanā / trapāyukto jagāmātha rudro badarikāśramam
नरनारायणस्थानं पर्वते हि हिमाश्रये । सरस्वती यत्र पुण्या स्तन्दने सरितां वरा
naranārāyaṇasthānaṃ parvate hi himāśraye / sarasvatī yatra puṇyā standane saritāṃ varā
तत्र गत्वा च तं दृष्ट्वा नारायणमुवाच ह । भिक्षां प्रयच्छ भगवन् महाकापालिको ऽस्मि भोः
tatra gatvā ca taṃ dṛṣṭvā nārāyaṇamuvāca ha / bhikṣāṃ prayaccha bhagavan mahākāpāliko 'smi bhoḥ
इत्युक्तो धर्मपुत्रस्तु रुद्रं वचनमब्रवीत् । सव्यं भुजं ताडयस्व त्रिशूलेन महेश्वर
ityukto dharmaputrastu rudraṃ vacanamabravīt / savyaṃ bhujaṃ tāḍayasva triśūlena maheśvara
नारायणवचः श्रुत्वा त्रिशूलेन त्रिलोचनः । सव्यं नारायणभुजं ताडयामास वेगवान्
nārāyaṇavacaḥ śrutvā triśūlena trilocanaḥ / savyaṃ nārāyaṇabhujaṃ tāḍayāmāsa vegavān
त्रिशूलाभिहतान्मार्गात् तिस्रो धारा विनिर्ययुः । एका गगनमाक्रम्य स्थिता ताराभिमम्डिता
triśūlābhihatānmārgāt tisro dhārā viniryayuḥ / ekā gaganamākramya sthitā tārābhimamḍitā
द्वितीया न्यपतद् भूमौ तां जग्राह तपोधनः । अत्रिस्तस्मात् समुद्भूतो दुर्वासाः शङ्करांशतः
dvitīyā nyapatad bhūmau tāṃ jagrāha tapodhanaḥ / atristasmāt samudbhūto durvāsāḥ śaṅkarāṃśataḥ
तृतीया न्यपतद् धारा कपाले रौद्रदर्शने । तस्माच्छिशुः समभवत् संनद्धकवचो युवा
tṛtīyā nyapatad dhārā kapāle raudradarśane / tasmācchiśuḥ samabhavat saṃnaddhakavaco yuvā
श्यामावदातः शरचापपाणिर् गर्जन्यथा प्रावृषि तोयदो ऽसौ । इत्थं ब्रुवन् कस्य विशातयामि स्कन्धाच्छिरस् तालफलं यथैव
śyāmāvadātaḥ śaracāpapāṇir garjanyathā prāvṛṣi toyado 'sau / itthaṃ bruvan kasya viśātayāmi skandhācchiras tālaphalaṃ yathaiva
तं शकरो ऽभ्येत्य वचो वभाषे नरं हि नारायणबाहुजातम् । निपातयैनं नर दुष्टवाक्यं ब्रह्मात्मजं सूर्यशतप्रकाशम्
taṃ śakaro 'bhyetya vaco vabhāṣe naraṃ hi nārāyaṇabāhujātam / nipātayainaṃ nara duṣṭavākyaṃ brahmātmajaṃ sūryaśataprakāśam
इत्येवमुक्तः स तु शङ्करेण आद्यं धनुस्त्वाजगवं प्रसिद्धम् । जग्राह तूणानि तथाक्षयाणि युद्धाय वीरः स मतिं चकार
ityevamuktaḥ sa tu śaṅkareṇa ādyaṃ dhanustvājagavaṃ prasiddham / jagrāha tūṇāni tathākṣayāṇi yuddhāya vīraḥ sa matiṃ cakāra
ततः प्रयुद्धौ सुभृशं महाबलौ1 ब्रह्मात्मजो बाहुभवश्च शार्वः । दिव्यं सहस्रं परिवत्सराणां ततो हरो ऽभ्येत्य विरञ्चिमूचे
tataḥ prayuddhau subhṛśaṃ mahābalau1 brahmātmajo bāhubhavaśca śārvaḥ / divyaṃ sahasraṃ parivatsarāṇāṃ tato haro 'bhyetya virañcimūce
जितस्त्वदीयः पुरुषः पितामह नरेण दिव्यद्भुतकर्मणा बली । महापृषत्कैरभिपत्य ताडितस्तदद्भुतं चेह दिशो दशैव
jitastvadīyaḥ puruṣaḥ pitāmaha nareṇa divyadbhutakarmaṇā balī / mahāpṛṣatkairabhipatya tāḍitastadadbhutaṃ ceha diśo daśaiva
ब्रह्म तमीशं वचनं बभाषे नेहास्य जन्मान्यजितस्य शंभो । पराजितश्चेष्यते ऽसौ त्वदीयो नरो मदीयः पुरुषो महात्मा
brahma tamīśaṃ vacanaṃ babhāṣe nehāsya janmānyajitasya śaṃbho / parājitaśceṣyate 'sau tvadīyo naro madīyaḥ puruṣo mahātmā
इत्येवमुक्तो वचनं त्रिनेत्रश्चिक्षेप सूर्ये पुरुषं विरिञ्चेः । नरं नरस्यैव तदा स विग्रहे चिक्षेप धर्मप्रभवस्य देवः
ityevamukto vacanaṃ trinetraścikṣepa sūrye puruṣaṃ viriñceḥ / naraṃ narasyaiva tadā sa vigrahe cikṣepa dharmaprabhavasya devaḥ