इति श्रीवामनपुराणे एकोनविंशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच । ततस्तु तां तत्र तदा वसन्तीं कात्यायनीं शैलवरस्य शृङ्गे । अपश्यतां दानवसत्तमौ द्वौ चण्डश् च मुण्डश्च तपस्विनीं ताम्
iti śrīvāmanapurāṇe ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ pulastya uvāca / tatastu tāṃ tatra tadā vasantīṃ kātyāyanīṃ śailavarasya śṛṅge / apaśyatāṃ dānavasattamau dvau caṇḍaś ca muṇḍaśca tapasvinīṃ tām
दृष्ट्वैव शौलादवतीर्य शीघ्रमाजग्मतुः स्वभवनं सुरारी । दृष्ट्वोचतुस्तौ महिषासुरस्य दूताविदं चण्डमुण्डौ दितीशम्
dṛṣṭvaiva śaulādavatīrya śīghramājagmatuḥ svabhavanaṃ surārī / dṛṣṭvocatustau mahiṣāsurasya dūtāvidaṃ caṇḍamuṇḍau ditīśam
स्वस्थो भवान् किं त्वसुरेन्द्र साम्प्रतमागच्छ पश्याम च तत्र विन्ध्यम् । तत्रास्ति देवी सुमहानुभावा कन्या सुरूपा सुरसुन्दरीणाम्
svastho bhavān kiṃ tvasurendra sāmpratamāgaccha paśyāma ca tatra vindhyam / tatrāsti devī sumahānubhāvā kanyā surūpā surasundarīṇām
जितास्तया तोयधरालकैर्हि जितः शशङ्को वदनेन तन्व्या । नेत्रैस्त्रिभिस्त्रीणि हुताशनानि जितानि कण्ठेन जितस्तु शङ्खः
jitāstayā toyadharālakairhi jitaḥ śaśaṅko vadanena tanvyā / netraistribhistrīṇi hutāśanāni jitāni kaṇṭhena jitastu śaṅkhaḥ
स्तनौ सुवृत्तावथ मग्नचूचुकौ स्थितौ विजित्येव गजस्य कुम्भौ । त्वां सर्वजोतारमिति प्रतर्क्य कुचौ स्मरेणैव कृतौ सुदुर्गौ
stanau suvṛttāvatha magnacūcukau sthitau vijityeva gajasya kumbhau / tvāṃ sarvajotāramiti pratarkya kucau smareṇaiva kṛtau sudurgau
पीनाः सशस्त्राः पिरघोपमाश्च भुजास्तथाष्टादश भान्ति तस्याः । पराक्रमं वै भवतो विदित्वा कामेन यन्त्रा इव ते कृतास्तु
pīnāḥ saśastrāḥ piraghopamāśca bhujāstathāṣṭādaśa bhānti tasyāḥ / parākramaṃ vai bhavato viditvā kāmena yantrā iva te kṛtāstu
मध्यं च तस्यास्त्रिवलीतरङ्गं विभाति दैत्येन्द्र सुरोमराजि । भयातुरारोहणकातरस्य कामस्य सोपानमिव प्रयुक्तम्
madhyaṃ ca tasyāstrivalītaraṅgaṃ vibhāti daityendra suromarāji / bhayāturārohaṇakātarasya kāmasya sopānamiva prayuktam
सा रोमराजी सुतरां हि तस्या विराजते पीजकुचावलग्ना । आरोहणे त्वद्भयकातरस्य स्वेदप्रवाहो ऽटसुर मन्मथस्य
sā romarājī sutarāṃ hi tasyā virājate pījakucāvalagnā / ārohaṇe tvadbhayakātarasya svedapravāho 'ṭasura manmathasya
नाभिर्गभीरा सुतरां विभाति प्रदक्षिणास्याः परिवर्तमाना । तस्यैव लावण्यगृहस्य मुद्रा कन्दर्पराज्ञा स्वयमेव दत्ता
nābhirgabhīrā sutarāṃ vibhāti pradakṣiṇāsyāḥ parivartamānā / tasyaiva lāvaṇyagṛhasya mudrā kandarparājñā svayameva dattā
विभाति रम्यं जघनं मृगाक्ष्याः समन्ततो मेखलयावजुष्टम् । मन्याम तं कामनराधिपस्य प्राकारगुप्तं नगरं सुदुर्गम्
vibhāti ramyaṃ jaghanaṃ mṛgākṣyāḥ samantato mekhalayāvajuṣṭam / manyāma taṃ kāmanarādhipasya prākāraguptaṃ nagaraṃ sudurgam
वृत्तावरोमौ च मृदू कुमार्याः शोभेत ऊरू समनुत्तमौ हि । आवासनार्थं मकरध्वजेन जनस्य देशाविव सन्निविष्टौ
vṛttāvaromau ca mṛdū kumāryāḥ śobheta ūrū samanuttamau hi / āvāsanārthaṃ makaradhvajena janasya deśāviva sanniviṣṭau
तञ्जानुयुग्मं महिषासुरेन्द्र अर्द्धेन्नतं भाति तथैव तस्याः । सृष्ट्वा विधाता हि निरूपणाय श्रान्तस्तथा हस्ततले ददौ हि
tañjānuyugmaṃ mahiṣāsurendra arddhennataṃ bhāti tathaiva tasyāḥ / sṛṣṭvā vidhātā hi nirūpaṇāya śrāntastathā hastatale dadau hi
जङ्घे सुवृत्ते ऽपि च रोमहीने शोभेत दैत्येश्वर ते तदीये । आक्रम्य लोकानिव मिर्मिताया रूपार्जितस्यैव कृताधरौ हि
jaṅghe suvṛtte 'pi ca romahīne śobheta daityeśvara te tadīye / ākramya lokāniva mirmitāyā rūpārjitasyaiva kṛtādharau hi
पादौ च तस्याः कमलोदराभौ प्रयत्नतस्तौ हि कृतौ विधात्रा । आज्ञापि ताभ्यां नखरत्नमाला नक्षत्रमाला गगने यथैव
pādau ca tasyāḥ kamalodarābhau prayatnatastau hi kṛtau vidhātrā / ājñāpi tābhyāṃ nakharatnamālā nakṣatramālā gagane yathaiva
एवंस्वरूपा दनुनाथ कन्या महोग्रशस्त्राणि च धारयन्ती । दृष्ट्वा यथेष्टं न च विद्म का सा सुताथवा कस्यचिदेव बाला
evaṃsvarūpā danunātha kanyā mahograśastrāṇi ca dhārayantī / dṛṣṭvā yatheṣṭaṃ na ca vidma kā sā sutāthavā kasyacideva bālā
तद्भूतले रत्नमनुत्तमं स्थितं स्वर्गं परित्यज्य महासुरेन्द्र । गत्वात्थ विन्ध्यं स्वयमेव पश्य कुरुष्व यत् ते ऽभिमतं क्षमं च
tadbhūtale ratnamanuttamaṃ sthitaṃ svargaṃ parityajya mahāsurendra / gatvāttha vindhyaṃ svayameva paśya kuruṣva yat te 'bhimataṃ kṣamaṃ ca
श्रुत्वैव ताभ्यां महिषासुरस्तु देव्याः प्रवृत्तिं कमनीयरूपाम् । चक्रे मतिं नात्र विचारमस्ति इत्येवमुक्त्वा महिषो ऽपि नास्ति
śrutvaiva tābhyāṃ mahiṣāsurastu devyāḥ pravṛttiṃ kamanīyarūpām / cakre matiṃ nātra vicāramasti ityevamuktvā mahiṣo 'pi nāsti
प्रागेव पुंसस्तु शुभाशुभानि स्थाने विधात्रा प्रतिपादितानि । यस्मिन् यथायानि यतो ऽथविप्र स नीयते वा व्रजति स्वयं वा
prāgeva puṃsastu śubhāśubhāni sthāne vidhātrā pratipāditāni / yasmin yathāyāni yato 'thavipra sa nīyate vā vrajati svayaṃ vā
ततोनु मुण्डं नमरं सचण्डे विडालनेत्रं सपिशङ्गवाष्कलम् । उग्रायुधं चिक्षुररक्तबीजौ समादिदेशाथ महासुरेन्द्रः
tatonu muṇḍaṃ namaraṃ sacaṇḍe viḍālanetraṃ sapiśaṅgavāṣkalam / ugrāyudhaṃ cikṣuraraktabījau samādideśātha mahāsurendraḥ
आहत्य भेरी रमकर्कशास्ते स्वर्गं परित्यज्य महीधरं तु । आगम्य मूले शिविरं निवेश्य तस्थुश्च सञ्जा दनुनन्दनास्ते
āhatya bherī ramakarkaśāste svargaṃ parityajya mahīdharaṃ tu / āgamya mūle śiviraṃ niveśya tasthuśca sañjā danunandanāste
ततस्तु दैत्यो महिषासुरेण संप्रेषितो दानवयूथपालः । मयस्य पुत्रो रिपुसैन्यमर्दी स दुन्दुभिर्दुन्दुभिनिःखनस्तु
tatastu daityo mahiṣāsureṇa saṃpreṣito dānavayūthapālaḥ / mayasya putro ripusainyamardī sa dundubhirdundubhiniḥkhanastu
अभ्येत्य देवीं गगनस्थितो ऽपि स दुन्दुभिर्वाक्यमुवाच विप्र । कुमारि दूतो ऽस्मि महासुरस्य रम्भात्मजस्याप्रतिमस्य युद्धे
abhyetya devīṃ gaganasthito 'pi sa dundubhirvākyamuvāca vipra / kumāri dūto 'smi mahāsurasya rambhātmajasyāpratimasya yuddhe
कात्यायानी दुन्दुभिमभ्युवाच एह्येहि दैत्येन्द्र भयं विमुच्य । वाक्यं च यद्रम्भसुतो बभाषे वदस्व तत्सत्यमपेतमोहः
kātyāyānī dundubhimabhyuvāca ehyehi daityendra bhayaṃ vimucya / vākyaṃ ca yadrambhasuto babhāṣe vadasva tatsatyamapetamohaḥ
तथोक्तवाक्ये दितिजः शिवायास्तयज्याम्बरं भूमितले निषण्णः । सुखोपविष्टः परमासने च रम्भात्मजेनोक्तमुवाच वाक्यम्
tathoktavākye ditijaḥ śivāyāstayajyāmbaraṃ bhūmitale niṣaṇṇaḥ / sukhopaviṣṭaḥ paramāsane ca rambhātmajenoktamuvāca vākyam
दुन्दुभिरुवाच । एवं समाज्ञापयते सुरारिस्त्वां देवि दैत्यो महिषासुरस्तु । यथामरा हीनबलाः पृथिव्यां भ्रमान्ति युद्धे विजिता मया ते
dundubhiruvāca / evaṃ samājñāpayate surāristvāṃ devi daityo mahiṣāsurastu / yathāmarā hīnabalāḥ pṛthivyāṃ bhramānti yuddhe vijitā mayā te
स्वर्गं मही वायुपथाश्च वश्याः पातालमन्ये च महेश्वराद्याः । इन्द्रो ऽस्मि रुद्रो ऽस्मि दिवाकरो ऽस्मि सर्वेषु लोक्ष्वधिपो ऽस्मि बाले
svargaṃ mahī vāyupathāśca vaśyāḥ pātālamanye ca maheśvarādyāḥ / indro 'smi rudro 'smi divākaro 'smi sarveṣu lokṣvadhipo 'smi bāle
न सो ऽस्ति नाके न महीतले वा रसातले देवभटो ऽसुरो वा । यो मां हि संग्राममुपेयिवांस्तु भूतो न यक्षो न जिजीविषुर्यः
na so 'sti nāke na mahītale vā rasātale devabhaṭo 'suro vā / yo māṃ hi saṃgrāmamupeyivāṃstu bhūto na yakṣo na jijīviṣuryaḥ
यान्येव रत्नानि महीतले वा स्वर्गे ऽपि पातालतले ऽथ मुग्धे । स्रावणि मामद्य समागतानि वीर्यार्जितानीह विशालनेत्रे
yānyeva ratnāni mahītale vā svarge 'pi pātālatale 'tha mugdhe / srāvaṇi māmadya samāgatāni vīryārjitānīha viśālanetre
स्त्रीरत्नमग्र्यं भवती च कन्या प्राप्तो ऽस्मि शैलं तव कारणेन । तस्माद् भजस्वेह जगत्पतिं मां पतिस्तवार्हे ऽस्मि विभुः प्रभुश्च
strīratnamagryaṃ bhavatī ca kanyā prāpto 'smi śailaṃ tava kāraṇena / tasmād bhajasveha jagatpatiṃ māṃ patistavārhe 'smi vibhuḥ prabhuśca
पुलस्त्य उवाच। । इत्येवमुक्ता दितिजेन दुर्गा कात्यायनी प्राह मयस्य पुत्रम् । सत्यं प्रभुर्दानवराट् पृथिव्यां सत्यं च युद्धे विजितामराश्च
pulastya uvāca/ / ityevamuktā ditijena durgā kātyāyanī prāha mayasya putram / satyaṃ prabhurdānavarāṭ pṛthivyāṃ satyaṃ ca yuddhe vijitāmarāśca
किं त्वस्ति दैत्येश कुले ऽस्मदीये धर्मो हि शुल्काख्य इति प्रसिद्धः । तं चेत् प्रदद्यान्महिषो ममाद्य भजामि सत्येन पतिं हयारिम्
kiṃ tvasti daityeśa kule 'smadīye dharmo hi śulkākhya iti prasiddhaḥ / taṃ cet pradadyānmahiṣo mamādya bhajāmi satyena patiṃ hayārim
श्रुत्वाथ वाक्यं मयजो ऽब्रवीच्च शुल्कं वदस्वाम्बुजपत्रनेत्रे । दद्यात्स्वमूर्धानमपि त्वदर्थे किं नाम शुल्कं यदिहैव तभ्यम्
śrutvātha vākyaṃ mayajo 'bravīcca śulkaṃ vadasvāmbujapatranetre / dadyātsvamūrdhānamapi tvadarthe kiṃ nāma śulkaṃ yadihaiva tabhyam
पुलस्त्य उवाच । इत्येवमुक्ता दनुनायकेन कात्यायनी सस्वनमुन्नदित्वा । विहस्य चैतद्वचनं बभाषे हिताय सर्वस्य चराचरस्य
pulastya uvāca / ityevamuktā danunāyakena kātyāyanī sasvanamunnaditvā / vihasya caitadvacanaṃ babhāṣe hitāya sarvasya carācarasya
श्रीदेव्युवाच । कुले ऽस्मदीये शृणु दैत्य शुल्कं कृतं हि यत्पूर्वतरैः प्रसह्य । यो जेष्यते ऽस्मत्कुलजां रणाग्रे तस्याः स भर्त्तापि भविष्यतीति
śrīdevyuvāca / kule 'smadīye śṛṇu daitya śulkaṃ kṛtaṃ hi yatpūrvataraiḥ prasahya / yo jeṣyate 'smatkulajāṃ raṇāgre tasyāḥ sa bharttāpi bhaviṣyatīti
पुलस्त्य उवाच। । तच्छ्रुत्वा वचनं देव्या दुन्दुभिर्दानवेश्वरः । गत्वा निवेदयामास महिषाय यथातथम्
pulastya uvāca/ / tacchrutvā vacanaṃ devyā dundubhirdānaveśvaraḥ / gatvā nivedayāmāsa mahiṣāya yathātatham
स चाभ्यगान्महातेजाः सर्वदैत्यपुरः सरः । आगत्य विन्ध्यशिखरं योद्धधुकामः सरस्वतीम्
sa cābhyagānmahātejāḥ sarvadaityapuraḥ saraḥ / āgatya vindhyaśikharaṃ yoddhadhukāmaḥ sarasvatīm
ततः सेनापतिर्दैत्यो चिक्षुरो नाम नारद । सेनाग्रगामिनं चक्रे नमरं नाम दानवम्
tataḥ senāpatirdaityo cikṣuro nāma nārada / senāgragāminaṃ cakre namaraṃ nāma dānavam
स चापि तेनाधिकृतश्चतुरङ्गं समूर्जितम् । बलेकदेशमादाय दुर्गा दुद्राव वेगितः
sa cāpi tenādhikṛtaścaturaṅgaṃ samūrjitam / balekadeśamādāya durgā dudrāva vegitaḥ
तमापतन्तं वीक्ष्याथ देवा ब्रह्मपुरोगमाः । ऊचुर्वाक्यं महादेवीं वर्म ह्याबन्ध चाम्बिके
tamāpatantaṃ vīkṣyātha devā brahmapurogamāḥ / ūcurvākyaṃ mahādevīṃ varma hyābandha cāmbike
अथोवाच सुरान् दुर्गा नाहं बध्नामि देवताः । कवचं को ऽत्र संतिष्ठेत् ममाग्रे दानवाधमः
athovāca surān durgā nāhaṃ badhnāmi devatāḥ / kavacaṃ ko 'tra saṃtiṣṭhet mamāgre dānavādhamaḥ
यदा न देव्या कवचं कृतं शस्त्रनिबर्हणम् । तदा रक्षार्थमस्यास्तु विष्णुपञ्जरमुक्तवान्
yadā na devyā kavacaṃ kṛtaṃ śastranibarhaṇam / tadā rakṣārthamasyāstu viṣṇupañjaramuktavān
सा तेन रक्षिता ब्रह्मन् दुर्गा दानवसत्तमम् । अवध्यं दैवतैः सर्वेर्महिषं प्रत्यपीयत्
sā tena rakṣitā brahman durgā dānavasattamam / avadhyaṃ daivataiḥ sarvermahiṣaṃ pratyapīyat
एवं पुरा देववरेण शंभुना तद्वैष्णवं पञ्जरमायताक्ष्याः । प्रोक्तं तया चापि हि पादघातैर्निषूदितो ऽसौ महिषासुरेन्द्रः
evaṃ purā devavareṇa śaṃbhunā tadvaiṣṇavaṃ pañjaramāyatākṣyāḥ / proktaṃ tayā cāpi hi pādaghātairniṣūdito 'sau mahiṣāsurendraḥ
एवंप्रभावो द्विज विष्णुपञ्जरः सर्वासु रक्षास्वधिको हि गीतः । कस्तस्य कुर्याद् युधि दर्फहानिं यस्य स्थितश्चेतसि चक्रपाणिः
evaṃprabhāvo dvija viṣṇupañjaraḥ sarvāsu rakṣāsvadhiko hi gītaḥ / kastasya kuryād yudhi darphahāniṃ yasya sthitaścetasi cakrapāṇiḥ