इति श्रीवामनपुराणे पञ्चविंशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच । ततः संपूजितो रुद्रः शैलेन प्रीतिमानभूत् । सस्मार च महर्षिस्तु अरुन्धत्या समं ततः
iti śrīvāmanapurāṇe pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ pulastya uvāca / tataḥ saṃpūjito rudraḥ śailena prītimānabhūt / sasmāra ca maharṣistu arundhatyā samaṃ tataḥ
ते संस्मृतास्तु ऋषयः शङ्करेण महात्मना । समाजग्मुर्महाशैलं मन्दरं चारुकन्दरम्
te saṃsmṛtāstu ṛṣayaḥ śaṅkareṇa mahātmanā / samājagmurmahāśailaṃ mandaraṃ cārukandaram
तानागतान् समीक्ष्यैव देवस्त्रिपुरनाशनः । अभ्युत्थायाभिपूज्यैतानिदं वचनमब्रवीत्
tānāgatān samīkṣyaiva devastripuranāśanaḥ / abhyutthāyābhipūjyaitānidaṃ vacanamabravīt
धन्यो ऽयं पर्वतश्रेष्ठः श्लाघ्यः पूज्यश्च दैवतैः । धूतपापस्तथा जातो भवतां पादपङ्कजैः
dhanyo 'yaṃ parvataśreṣṭhaḥ ślāghyaḥ pūjyaśca daivataiḥ / dhūtapāpastathā jāto bhavatāṃ pādapaṅkajaiḥ
स्थीयतां विस्तृते रम्ये गिरिप्रस्थे समे शुभे । शिलासु पद्मवार्णासु श्लक्ष्णासु च मृदुष्वपि
sthīyatāṃ vistṛte ramye giriprasthe same śubhe / śilāsu padmavārṇāsu ślakṣṇāsu ca mṛduṣvapi
पुलस्त्य उवाच । इत्येवमुक्ता देवेन संकरेण महर्षयः । सममेव त्वरुन्धत्या विविशुः शैलसानुनि
pulastya uvāca / ityevamuktā devena saṃkareṇa maharṣayaḥ / samameva tvarundhatyā viviśuḥ śailasānuni
उपविष्टेषु ऋषिषु नन्दी देवगणाग्रणीः । अर्घ्यादिना समभ्यर्च्य स्थितः प्रयतमानसः
upaviṣṭeṣu ṛṣiṣu nandī devagaṇāgraṇīḥ / arghyādinā samabhyarcya sthitaḥ prayatamānasaḥ
ततो ऽब्रवीत् सुरपतिर्धर्म्य वाक्यं हितं सुरान् । आत्मनो यशसो वृद्ध्यै सप्तर्षीन् विनयान्वितान्
tato 'bravīt surapatirdharmya vākyaṃ hitaṃ surān / ātmano yaśaso vṛddhyai saptarṣīn vinayānvitān
हर उवाच । कश्यपात्रे वारुणेय गाधेय शृणु गौतम् । भरद्वाज शृणुष्व त्वमङ्गिरस्त्वं शृणुष्व च
hara uvāca / kaśyapātre vāruṇeya gādheya śṛṇu gautam / bharadvāja śṛṇuṣva tvamaṅgirastvaṃ śṛṇuṣva ca
ममासीद् दक्षतनुजा प्रिया सा दक्षकोपतः । उत्ससर्ज सती प्राणान् योगदृष्ट्य पुरा किलः
mamāsīd dakṣatanujā priyā sā dakṣakopataḥ / utsasarja satī prāṇān yogadṛṣṭya purā kilaḥ
साद्य भूयः समुद्भूता शैलराजसुता उमा । सा मदर्थाय शैलेन्द्रो याच्यतां द्विजसत्तमाः
sādya bhūyaḥ samudbhūtā śailarājasutā umā / sā madarthāya śailendro yācyatāṃ dvijasattamāḥ
पुलस्त्य उवाच । सप्तर्षयस्त्वेवमुक्ता बाढमित्यब्रुवन् वचः । ओंनमः शङ्करायेति प्रोक्त्वा जग्मुर्हिमालयम्
pulastya uvāca / saptarṣayastvevamuktā bāḍhamityabruvan vacaḥ / oṃnamaḥ śaṅkarāyeti proktvā jagmurhimālayam
ततो ऽप्यरुन्धतीं शर्वः प्राह गच्छस्व सुन्दरि । पुरन्ध्र्यो हि पुरन्ध्रीणां गतिं धर्मस्य वे विदुः
tato 'pyarundhatīṃ śarvaḥ prāha gacchasva sundari / purandhryo hi purandhrīṇāṃ gatiṃ dharmasya ve viduḥ
इत्येवमुक्ता दुर्लङ्घ्यं लोकाचारं त्वरुन्धती । नमस्ते रुद्र इत्युक्त्वा जगाम पतिना सह
ityevamuktā durlaṅghyaṃ lokācāraṃ tvarundhatī / namaste rudra ityuktvā jagāma patinā saha
गत्वा हिमाद्रिशिखरमोषधिप्रस्थमेव च । ददृशुः शैलराजस्य पुरीं सुरपुरीमिव
gatvā himādriśikharamoṣadhiprasthameva ca / dadṛśuḥ śailarājasya purīṃ surapurīmiva
ततः संपूज्यमानास्ते शैलयोषिद्भिरादरात् । सुनाभादिभिरव्यग्रैः पुज्यमानास्तु पर्वतैः
tataḥ saṃpūjyamānāste śailayoṣidbhirādarāt / sunābhādibhiravyagraiḥ pujyamānāstu parvataiḥ
गन्धर्वैः किंनरैर्यक्षैस्तथान्यैस्तत्पुरस्सरैः । विविशुर्भवनं रम्यं हिमाद्रेर्हाटकोज्जवलम्
gandharvaiḥ kiṃnarairyakṣaistathānyaistatpurassaraiḥ / viviśurbhavanaṃ ramyaṃ himādrerhāṭakojjavalam
ततः सर्वे महात्मानास्तपसा धौतकल्मषाः । समासाद्य महाद्वारं संतस्थुर्द्वाःस्थकारणात्
tataḥ sarve mahātmānāstapasā dhautakalmaṣāḥ / samāsādya mahādvāraṃ saṃtasthurdvāḥsthakāraṇāt
ततस्तु त्वरितो ऽभ्यागाद् द्वाःस्थो ऽद्रिर्गन्धमादनः । धारयन् वै करे दण्डं पद्मरागमयं महत्
tatastu tvarito 'bhyāgād dvāḥstho 'drirgandhamādanaḥ / dhārayan vai kare daṇḍaṃ padmarāgamayaṃ mahat
ततस्तमूचुर्मुनयो गत्वा शैलपतिं शुभम् । निवेदयास्मान् संप्राप्तान् महत्कार्यर्थिनो वयम्
tatastamūcurmunayo gatvā śailapatiṃ śubham / nivedayāsmān saṃprāptān mahatkāryarthino vayam
इत्येवमुक्तः शैलेन्द्रो ऋषिभिर्गन्धमादनः । जगाम तत्र यत्रास्ते शैलराजो ऽद्रिभिर्वृतः
ityevamuktaḥ śailendro ṛṣibhirgandhamādanaḥ / jagāma tatra yatrāste śailarājo 'dribhirvṛtaḥ
निषण्णो भुवि जानुभ्यां दत्त्वा हस्तौ मुखे गिरिः । दण्डं निक्षिप्य कक्षायामिदं वचनमब्रवीत्
niṣaṇṇo bhuvi jānubhyāṃ dattvā hastau mukhe giriḥ / daṇḍaṃ nikṣipya kakṣāyāmidaṃ vacanamabravīt
गन्धमादन उवाच । इमे हि ऋषयः प्राप्ताः शैलराज तवार्थिनः । द्वारे स्थैताः कार्यिणस्ते तव दर्शनलालसाः
gandhamādana uvāca / ime hi ṛṣayaḥ prāptāḥ śailarāja tavārthinaḥ / dvāre sthaitāḥ kāryiṇaste tava darśanalālasāḥ
पुलस्त्य उवाच । द्वाःस्थवाक्यं समाकर्ण्य समुत्थायाचलेश्वरः । स्वयमभ्यागमद् द्वारि समादायार्घ्यमुत्तमम्
pulastya uvāca / dvāḥsthavākyaṃ samākarṇya samutthāyācaleśvaraḥ / svayamabhyāgamad dvāri samādāyārghyamuttamam
तान्र्च्यार्घ्यादिना शैलः समानीय सभातलम् । उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः कृतासनपरिग्रहान्
tānrcyārghyādinā śailaḥ samānīya sabhātalam / uvāca vākyaṃ vākyajñaḥ kṛtāsanaparigrahān
हिमवानुवाच । अनभ्रवृष्टिः किमियमुताहो ऽकुसुमं फलम् । अप्रतर्क्यमचिन्त्यं च भवदागमनं त्विदम्
himavānuvāca / anabhravṛṣṭiḥ kimiyamutāho 'kusumaṃ phalam / apratarkyamacintyaṃ ca bhavadāgamanaṃ tvidam
अद्यप्रभृति धन्यो ऽस्मि शैलराडद्य सत्तमाः । संशुद्धदेहो ऽस्मयद्यैव यद् भवन्तो ममाजिरम्
adyaprabhṛti dhanyo 'smi śailarāḍadya sattamāḥ / saṃśuddhadeho 'smayadyaiva yad bhavanto mamājiram
आत्मसंसर्गसंशुद्धं कृतवन्तो द्विजोत्तमाः । दृष्टिपूतं पदाक्रान्तं तीर्थं सारस्वतं यथा
ātmasaṃsargasaṃśuddhaṃ kṛtavanto dvijottamāḥ / dṛṣṭipūtaṃ padākrāntaṃ tīrthaṃ sārasvataṃ yathā
दासो ऽहं भवतां विप्राः कृतपुण्यश् च सांप्रतम् । येनार्थिनो हि ते यूयं तन्ममाज्ञातुमर्हथ
dāso 'haṃ bhavatāṃ viprāḥ kṛtapuṇyaś ca sāṃpratam / yenārthino hi te yūyaṃ tanmamājñātumarhatha
सदारो ऽहं समं पुत्रैर्भृत्यैर्नप्तृभिरव्ययाः । किङ्करो ऽस्मि स्थितो युष्मदाज्ञाकारी तदुच्यताम्
sadāro 'haṃ samaṃ putrairbhṛtyairnaptṛbhiravyayāḥ / kiṅkaro 'smi sthito yuṣmadājñākārī taducyatām
पुलस्त्य उवाच । शैलराजवचः श्रुत्वा ऋषयः संशितव्रतः । ऊचुरङ्गिरसं वृद्धं कार्यमद्रौ निवेदय
pulastya uvāca / śailarājavacaḥ śrutvā ṛṣayaḥ saṃśitavrataḥ / ūcuraṅgirasaṃ vṛddhaṃ kāryamadrau nivedaya
इत्येवं चोदितः सर्वैरृषिबिः कश्यपादिभिः । प्रत्युवाच परं वाक्यं गिरिराजं तमङ्गिराः
ityevaṃ coditaḥ sarvairṛṣibiḥ kaśyapādibhiḥ / pratyuvāca paraṃ vākyaṃ girirājaṃ tamaṅgirāḥ
अङ्गिरा उवाच । श्रूयतां पर्वतश्रेष्ठ येन कार्येण वै वयम् । समागतास्त्वत्सदनमरुन्धत्या समं गिरे
aṅgirā uvāca / śrūyatāṃ parvataśreṣṭha yena kāryeṇa vai vayam / samāgatāstvatsadanamarundhatyā samaṃ gire
यो ऽसौ महात्मा सर्वात्मा दक्षयज्ञक्षयङ्करः । शङ्करः शूलधृक् शर्वस्त्रिनेत्रो वृषवाहनः
yo 'sau mahātmā sarvātmā dakṣayajñakṣayaṅkaraḥ / śaṅkaraḥ śūladhṛk śarvastrinetro vṛṣavāhanaḥ
जीमूतकेतुः शत्रुघ्नो यज्ञभोक्ता स्वयं प्रभुः । यमीश्वरं वदन्त्येके शिवं स्थाणौ भवं हरम्
jīmūtaketuḥ śatrughno yajñabhoktā svayaṃ prabhuḥ / yamīśvaraṃ vadantyeke śivaṃ sthāṇau bhavaṃ haram
भीममुग्रं महेशानं महादेवं पशोः पतिम् । वयं तेन प्रेषिताः स्मस्त्वत्सकाशं गिरीश्वर
bhīmamugraṃ maheśānaṃ mahādevaṃ paśoḥ patim / vayaṃ tena preṣitāḥ smastvatsakāśaṃ girīśvara
इयं या त्वत्सुता काली सर्वलोकेषु सुन्दरी । तां प्रार्थयति देवेशस्तां भवान् दातुमर्हति
iyaṃ yā tvatsutā kālī sarvalokeṣu sundarī / tāṃ prārthayati deveśastāṃ bhavān dātumarhati
स एव धन्यो हि पिता यस्य पुत्री शुभं पतिम् । रूपाभिजनसंपत्त्या प्राप्नोति गिरिसत्तम
sa eva dhanyo hi pitā yasya putrī śubhaṃ patim / rūpābhijanasaṃpattyā prāpnoti girisattama
यावन्तो जङ्गमागम्या भूताः शैल चतुर्विधाः । तेषां माता त्वियं देवी यतः प्रोक्तः पिता हरः
yāvanto jaṅgamāgamyā bhūtāḥ śaila caturvidhāḥ / teṣāṃ mātā tviyaṃ devī yataḥ proktaḥ pitā haraḥ
प्रणम्य शङ्करं देवाः प्रणमन्तु सुतां तव । कुरुष्व पादं शत्रूणां मूर्ध्नि भस्मपरिप्लुतम्
praṇamya śaṅkaraṃ devāḥ praṇamantu sutāṃ tava / kuruṣva pādaṃ śatrūṇāṃ mūrdhni bhasmapariplutam
याचितारो वयं शर्वो वरो दाता त्वमप्युमा । वधूः सर्वजगन्माता कुरु यच्छ्रेयसे तव
yācitāro vayaṃ śarvo varo dātā tvamapyumā / vadhūḥ sarvajaganmātā kuru yacchreyase tava
पुलस्त्य उवाच । तद्वचो ऽङ्गिरसः श्रुत्वा काली तस्थावधोमुखी । हर्षमागत्य सहसा पुनर्दैन्यमुपागता
pulastya uvāca / tadvaco 'ṅgirasaḥ śrutvā kālī tasthāvadhomukhī / harṣamāgatya sahasā punardainyamupāgatā
ततः शैलपतिः प्राह पर्वतं गन्धमादनम् । गच्छ शैलानुपामन्त्र्य सर्वानागान्तुर्महसि
tataḥ śailapatiḥ prāha parvataṃ gandhamādanam / gaccha śailānupāmantrya sarvānāgānturmahasi
ततः शीघ्रतरः शैलो गृहाद् गृहमगाञ्जवी । मेर्वादीन् पर्वतश्रेष्ठानाजुहाव समन्ततः
tataḥ śīghrataraḥ śailo gṛhād gṛhamagāñjavī / mervādīn parvataśreṣṭhānājuhāva samantataḥ
ते ऽप्याजग्मुस्त्वरावन्तः कार्यं मत्वा महत्तदा । विविशुर्विस्मयाविष्टाः सौवर्णेष्वासनेषु ते
te 'pyājagmustvarāvantaḥ kāryaṃ matvā mahattadā / viviśurvismayāviṣṭāḥ sauvarṇeṣvāsaneṣu te
उदयो हेमकूटश्च रम्यको मन्दरस्तथा । उद्दालको वारुणश्च वराहो गरुडासनः
udayo hemakūṭaśca ramyako mandarastathā / uddālako vāruṇaśca varāho garuḍāsanaḥ
शुक्तिमान् वेगसानुश्च दृढशृङ्गो ऽथ शृङ्वान् । चित्रकूटस्त्रिकूटश् च तथा मन्दरकाचलः
śuktimān vegasānuśca dṛḍhaśṛṅgo 'tha śṛṅvān / citrakūṭastrikūṭaś ca tathā mandarakācalaḥ
विन्ध्यश्च मलयश्चैव पारियात्रो ऽथ दुर्दरः । कैलासाद्रिर्महेन्द्रश्च निषधो ऽञ्जनपर्वतः
vindhyaśca malayaścaiva pāriyātro 'tha durdaraḥ / kailāsādrirmahendraśca niṣadho 'ñjanaparvataḥ
एते प्रधाना गिरयस्तथान्ये क्षुद्रपर्वताः । उविष्टाः सभायां वै प्रणिपत्य ऋषिंश्च तान्
ete pradhānā girayastathānye kṣudraparvatāḥ / uviṣṭāḥ sabhāyāṃ vai praṇipatya ṛṣiṃśca tān
ततो गिरीशः स्वां भार्या मेनामाहूतवांश्च सः । समागच्छत कल्याणी समं पुत्रेण भामिनी
tato girīśaḥ svāṃ bhāryā menāmāhūtavāṃśca saḥ / samāgacchata kalyāṇī samaṃ putreṇa bhāminī
साभिवन्द्य ऋषीणां हि चारणांश्च तपस्विनी । सर्वान् ज्ञातीन् समाभाष्य विवेश ससुता ततः
sābhivandya ṛṣīṇāṃ hi cāraṇāṃśca tapasvinī / sarvān jñātīn samābhāṣya viveśa sasutā tataḥ
ततो ऽद्रिषु महाशैल उपविष्टेषु नारद । उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः सर्वानाभाष्य सुस्वरम्
tato 'driṣu mahāśaila upaviṣṭeṣu nārada / uvāca vākyaṃ vākyajñaḥ sarvānābhāṣya susvaram
हिमवानुवाच । इमे सप्तर्षयः पुण्या याचितारः सुतां मम । महेश्वरार्थं कन्यां तु तच्चावेद्यं भवत्सु वै
himavānuvāca / ime saptarṣayaḥ puṇyā yācitāraḥ sutāṃ mama / maheśvarārthaṃ kanyāṃ tu taccāvedyaṃ bhavatsu vai
तद् वदध्वं यथाप्रज्ञं ज्ञातयो यूयमेव मे । नोल्लङ्घ्य युष्मान् दास्यामि तत्क्षमं वक्तुमर्हथ
tad vadadhvaṃ yathāprajñaṃ jñātayo yūyameva me / nollaṅghya yuṣmān dāsyāmi tatkṣamaṃ vaktumarhatha
पुलस्त्य उवाच । हिमवद्वचनं श्रुत्वा मेर्वाद्याः स्थावरोत्तमाः । सर्व एवाब्रुवन् वाक्यं स्थिताः स्वेष्वासनेषु ते
pulastya uvāca / himavadvacanaṃ śrutvā mervādyāḥ sthāvarottamāḥ / sarva evābruvan vākyaṃ sthitāḥ sveṣvāsaneṣu te
याचितारश् च मुनयो वरस्त्रिपुरहा हरः । दीयतां शैल कालीयं जामाताभिमतो हि नः
yācitāraś ca munayo varastripurahā haraḥ / dīyatāṃ śaila kālīyaṃ jāmātābhimato hi naḥ
मेनाप्यथाह भर्तारं शृणु शैलेन्द्र मद्वचः । पितृनाराध्य देवैस्तैर्दत्तानेनैव हेतुना
menāpyathāha bhartāraṃ śṛṇu śailendra madvacaḥ / pitṛnārādhya devaistairdattānenaiva hetunā
यस्त्वस्यां भूतपतिना पुत्रो जातो भविष्यति । स हनिष्यति दैत्यैन्द्रं महिषं तारकं तथा
yastvasyāṃ bhūtapatinā putro jāto bhaviṣyati / sa haniṣyati daityaindraṃ mahiṣaṃ tārakaṃ tathā
इत्येवं मेनया प्रोक्तः शैलैः शैलेश्वरः सुताम् । प्रोवाच पुत्रि दत्तासि शर्वाय त्वं मयाधुना
ityevaṃ menayā proktaḥ śailaiḥ śaileśvaraḥ sutām / provāca putri dattāsi śarvāya tvaṃ mayādhunā
ऋषीनुवाच कालीयं मम पुत्री तपोधनाः । प्रणामं संकरवधूर्भक्तिनम्रा करोति व
ṛṣīnuvāca kālīyaṃ mama putrī tapodhanāḥ / praṇāmaṃ saṃkaravadhūrbhaktinamrā karoti va
ततो ऽप्यरुन्धती कालीमह्कमारोप्य चाटुकैः । लज्जमानां समाश्वास्य हरनामोदितैः शुभैः
tato 'pyarundhatī kālīmahkamāropya cāṭukaiḥ / lajjamānāṃ samāśvāsya haranāmoditaiḥ śubhaiḥ
ततः सप्तर्षयः प्रोचुः शैलराज निशामय । जामित्रगुणसंयुक्तां तिथिं पुण्यां सुमङ्गलाम्
tataḥ saptarṣayaḥ procuḥ śailarāja niśāmaya / jāmitraguṇasaṃyuktāṃ tithiṃ puṇyāṃ sumaṅgalām
उत्तराफाल्गुनीयोगं तृतीये ऽह्नि हिमांशुमान् । गमिष्यति च तत्रोक्तो मुहूर्त्तो मैत्रनामकः
uttarāphālgunīyogaṃ tṛtīye 'hni himāṃśumān / gamiṣyati ca tatrokto muhūrtto maitranāmakaḥ
तस्यां तिथ्यां हरः पाणिं ग्रहीष्यति समन्त्रकम् । तव पुत्र्या वयं यामस्तदनुज्ञातुमर्हसि
tasyāṃ tithyāṃ haraḥ pāṇiṃ grahīṣyati samantrakam / tava putryā vayaṃ yāmastadanujñātumarhasi
ततः संपूज्य विधिना फलमूलादिभिः शुभैः । विसर्जयामास शनैः शैलराड् ऋषिपुङ्गवान्
tataḥ saṃpūjya vidhinā phalamūlādibhiḥ śubhaiḥ / visarjayāmāsa śanaiḥ śailarāḍ ṛṣipuṅgavān
ते ऽप्याजग्मुर्महावेगात् त्वाक्रम्य मरुदालयम् । आसाद्य मन्दरगिरिं भूयो ऽवन्दन्त शङ्करम्
te 'pyājagmurmahāvegāt tvākramya marudālayam / āsādya mandaragiriṃ bhūyo 'vandanta śaṅkaram
प्रणम्योचुर्महेशानं भवान् भर्त्ताद्रिजा वधुः । सब्रह्यकास्त्रयो लोका द्रक्ष्यन्ति घनवाहनम्
praṇamyocurmaheśānaṃ bhavān bharttādrijā vadhuḥ / sabrahyakāstrayo lokā drakṣyanti ghanavāhanam
ततो महेश्वरः प्रीतो मुनीन् सर्वाननुक्रमात् । पूजयामास विधिना अरुन्धत्या समं हरः
tato maheśvaraḥ prīto munīn sarvānanukramāt / pūjayāmāsa vidhinā arundhatyā samaṃ haraḥ
ततः संपूजिता जग्मुः सुराणां मन्त्रणाय ते । ते ऽप्याजग्मुर्हरं द्रष्टुं ब्रह्मविष्ण्विन्द्रभास्कराः
tataḥ saṃpūjitā jagmuḥ surāṇāṃ mantraṇāya te / te 'pyājagmurharaṃ draṣṭuṃ brahmaviṣṇvindrabhāskarāḥ
गेहं ततो ऽभ्येत्य महेश्वरस्य कृतप्रणामा विविशुर्महर्षे । सस्मार नन्दिप्रमुखांश्च सवानभ्येत्य ते वन्द्य हरं निषण्णाः
gehaṃ tato 'bhyetya maheśvarasya kṛtapraṇāmā viviśurmaharṣe / sasmāra nandipramukhāṃśca savānabhyetya te vandya haraṃ niṣaṇṇāḥ
देवैर्गणैश्चापि वृतो गिरीशः स शोभते मुक्तजटाग्रभारः । यता वने सर्ज्जकदम्बमध्ये प्ररोहमूलो ऽथ वनस्पतिर्वै
devairgaṇaiścāpi vṛto girīśaḥ sa śobhate muktajaṭāgrabhāraḥ / yatā vane sarjjakadambamadhye prarohamūlo 'tha vanaspatirvai