इति श्रीवामनपुराणे एकचत्वारिशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच । एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तः समं दैत्यैस्तथान्धकः । मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं प्रमथाश्रितकन्दरम्
iti śrīvāmanapurāṇe ekacatvāriśo 'dhyāyaḥ pulastya uvāca / etasminnantare prāptaḥ samaṃ daityaistathāndhakaḥ / mandaraṃ parvataśreṣṭhaṃ pramathāśritakandaram
प्रमथा दानवातन् दृष्ट्वा चक्रुः किलकिलाध्वनिम् । प्रमथाश्चापि संरब्धा जघ्नुस्तूर्याण्यनेकशः
pramathā dānavātan dṛṣṭvā cakruḥ kilakilādhvanim / pramathāścāpi saṃrabdhā jaghnustūryāṇyanekaśaḥ
स चावृणोन्महानादो रोदसी प्रलयोपमः । शुश्राव वायुमार्गस्थो विघ्नराजो विनायकः
sa cāvṛṇonmahānādo rodasī pralayopamaḥ / śuśrāva vāyumārgastho vighnarājo vināyakaḥ
समभ्ययात् सुसंक्रुद्धः प्रमथैरभिसंवृतः । मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं ददृशे पितरं तथा
samabhyayāt susaṃkruddhaḥ pramathairabhisaṃvṛtaḥ / mandaraṃ parvataśreṣṭhaṃ dadṛśe pitaraṃ tathā
प्रणिपत्य तथा भक्त्या वाक्यमाह महेश्वरम् । किं तिष्ठसि जगन्नाथ समुत्तिष्ठ रणोत्सुकः
praṇipatya tathā bhaktyā vākyamāha maheśvaram / kiṃ tiṣṭhasi jagannātha samuttiṣṭha raṇotsukaḥ
ततो विघ्नेशवचनाज्जगन्नाथो ऽम्बिकां वचः । प्राह यास्ये ऽन्धकं हन्तुं स्थेयमेवाप्रमत्तया
tato vighneśavacanājjagannātho 'mbikāṃ vacaḥ / prāha yāsye 'ndhakaṃ hantuṃ stheyamevāpramattayā
ततो गिरिसुता देवं समालिङ्ग्य पुनः पुनः । समीक्ष्य सस्नेहहरं प्राह गच्छ जयान्धकम्
tato girisutā devaṃ samāliṅgya punaḥ punaḥ / samīkṣya sasnehaharaṃ prāha gaccha jayāndhakam
ततो ऽमरगुरोर्गौरी चन्दनं रोचनाञ्जनम् । प्रतिवन्द्य सुसंप्रीता पादावेवाभ्यवन्दत
tato 'maragurorgaurī candanaṃ rocanāñjanam / prativandya susaṃprītā pādāvevābhyavandata
ततो हरः प्राह वचो यशस्यं मालिनीमपि । जयां च विजयां चैव जयन्तीं चापराजिताम्
tato haraḥ prāha vaco yaśasyaṃ mālinīmapi / jayāṃ ca vijayāṃ caiva jayantīṃ cāparājitām
युष्माभिरप्रमत्ताभिः स्थेयं गेहे सुरक्षिते । रक्षणीया प्रयत्नेन गिरिपुत्री प्रमादतः
yuṣmābhirapramattābhiḥ stheyaṃ gehe surakṣite / rakṣaṇīyā prayatnena giriputrī pramādataḥ
इति संदिश्य ताः सर्वाः समारुह्य वृषं विभुः । निर्जगाम गृहात् तुष्टो जयेप्सुः शूलधृग् बली
iti saṃdiśya tāḥ sarvāḥ samāruhya vṛṣaṃ vibhuḥ / nirjagāma gṛhāt tuṣṭo jayepsuḥ śūladhṛg balī
निर्गच्छतस्तु भवनादीश्वरस्य गणाधिपाः । समन्तात् परिवार्यैव जयशब्दांश्च चक्रिरे
nirgacchatastu bhavanādīśvarasya gaṇādhipāḥ / samantāt parivāryaiva jayaśabdāṃśca cakrire
रणाय निर्गच्छति लोकपाले महेश्वरे शूलधरे महर्षे । शुभानि सौम्यानि सुमङ्गलानि जातानी चिह्नानि जयाय शंभोः
raṇāya nirgacchati lokapāle maheśvare śūladhare maharṣe / śubhāni saumyāni sumaṅgalāni jātānī cihnāni jayāya śaṃbhoḥ
शिवा स्थिता वामतरे ऽथ भागे प्रयाति चाग्रे स्वनमुन्नदन्ती । क्रव्यादसंघाश् च तथामिषैणः प्रयान्ति हृष्टास्तृषितासृगर्थे
śivā sthitā vāmatare 'tha bhāge prayāti cāgre svanamunnadantī / kravyādasaṃghāś ca tathāmiṣaiṇaḥ prayānti hṛṣṭāstṛṣitāsṛgarthe
दक्षिणाङ्गं नखान्तं वै समकम्पत शूलिनः । शकुनिश् चापि हारीतो मौनी याति पराङ्गमुखः
dakṣiṇāṅgaṃ nakhāntaṃ vai samakampata śūlinaḥ / śakuniś cāpi hārīto maunī yāti parāṅgamukhaḥ
निमित्तानीदृशान् दृष्ट्वा भूतभव्यभवो विभुः । शैलादिं प्राह वचनं सस्मितं शशिशेखरः
nimittānīdṛśān dṛṣṭvā bhūtabhavyabhavo vibhuḥ / śailādiṃ prāha vacanaṃ sasmitaṃ śaśiśekharaḥ
हर उवाच । नन्दिन् जजो ऽद्य मे भावी न कथञ्चित् पराजयः । निमित्तानीह दृस्यन्ते संभूतानि गणेश्वर
hara uvāca / nandin jajo 'dya me bhāvī na kathañcit parājayaḥ / nimittānīha dṛsyante saṃbhūtāni gaṇeśvara
तच्छंभुवचनं श्रुत्वा शैलादिः प्राह संकरम् । कः संदेहो महादेव यत् त्वं जयसि शात्रवान्
tacchaṃbhuvacanaṃ śrutvā śailādiḥ prāha saṃkaram / kaḥ saṃdeho mahādeva yat tvaṃ jayasi śātravān
तच्छंभुवचनं श्रुत्वा शैलादिः प्राह शङ्करम् । समादिदेश युद्धाय महापशुपतैः सह
tacchaṃbhuvacanaṃ śrutvā śailādiḥ prāha śaṅkaram / samādideśa yuddhāya mahāpaśupataiḥ saha
ते ऽभ्येत्य दानवबलं मर्दयन्ति स्म वेगिताः । नानाशस्त्रधरा वीरा वृक्षानशनयो यथा
te 'bhyetya dānavabalaṃ mardayanti sma vegitāḥ / nānāśastradharā vīrā vṛkṣānaśanayo yathā
ते वध्यमाना बलिभिः प्रमथैर्दैत्यदानवाः । प्रवृत्ताः प्रमथान् हन्तुं कूटमुद्गरपाणयः
te vadhyamānā balibhiḥ pramathairdaityadānavāḥ / pravṛttāḥ pramathān hantuṃ kūṭamudgarapāṇayaḥ
ततो ऽम्बरतले देवाः सेन्द्रविष्णुपितामहाः । ससूर्याग्निपुरोगास्तु समायाता दिदृक्षवः
tato 'mbaratale devāḥ sendraviṣṇupitāmahāḥ / sasūryāgnipurogāstu samāyātā didṛkṣavaḥ
ततो ऽम्बरतले घोषः सस्वनः समजायत । गीतवाद्यादिसंमिश्रो दुन्दुभीनां कलिप्रिय
tato 'mbaratale ghoṣaḥ sasvanaḥ samajāyata / gītavādyādisaṃmiśro dundubhīnāṃ kalipriya
ततः पश्यत्सु देवेषु महापाशुपतादयः । गणास्तद्दानवं सैन्यं जिघांसन्ति स्म कोपिताः
tataḥ paśyatsu deveṣu mahāpāśupatādayaḥ / gaṇāstaddānavaṃ sainyaṃ jighāṃsanti sma kopitāḥ
चतुरङ्गबलं दृष्ट्वा हन्यमानं गणेश्वरैः । क्रोधान्वितस्तुहुण्डस्तु वेगोनाबिससार ह
caturaṅgabalaṃ dṛṣṭvā hanyamānaṃ gaṇeśvaraiḥ / krodhānvitastuhuṇḍastu vegonābisasāra ha
आदाय परिघं घोरं पट्टोद्ब्द्धमयस्मयम् । राजतं राजते ऽत्यर्थमिन्द्रध्वजमिवोच्छ्रितम्
ādāya parighaṃ ghoraṃ paṭṭodbddhamayasmayam / rājataṃ rājate 'tyarthamindradhvajamivocchritam
तं भ्रामयानो बलवान् निजघान रणे गणान् । रुद्राद्याः स्कन्दपर्यन्तास्ते ऽभज्यन्त भयातुराः
taṃ bhrāmayāno balavān nijaghāna raṇe gaṇān / rudrādyāḥ skandaparyantāste 'bhajyanta bhayāturāḥ
तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा गणनाथो विनायकः । समाद्रवत वेगेन तुहुण्डं दनुरुङ्गवम्
tatprabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā gaṇanātho vināyakaḥ / samādravata vegena tuhuṇḍaṃ danuruṅgavam
आपतन्तं गणपतिं दृष्ट्वा दैत्यो दुरात्मवान् । परिघं पातयामास गुम्भपृष्ठे महाबलः
āpatantaṃ gaṇapatiṃ dṛṣṭvā daityo durātmavān / parighaṃ pātayāmāsa gumbhapṛṣṭhe mahābalaḥ
विनायकस्य तत्कुम्भे परिघं वज्रभूषणम् । शतधा त्वगमद् ब्रह्मन् मेरोः कूट इवाशनिः
vināyakasya tatkumbhe parighaṃ vajrabhūṣaṇam / śatadhā tvagamad brahman meroḥ kūṭa ivāśaniḥ
परिघं विफलं दृष्ट्वा समायान्तं च पार्षदम् । बबन्ध बाहुपाशेन राहू रक्षन् हि मातुलम्
parighaṃ viphalaṃ dṛṣṭvā samāyāntaṃ ca pārṣadam / babandha bāhupāśena rāhū rakṣan hi mātulam
स बद्धो बाहुपासेन बलादाकृष्य दानवम् । समाजघान शिरशि कुठारेण महोदरः
sa baddho bāhupāsena balādākṛṣya dānavam / samājaghāna śiraśi kuṭhāreṇa mahodaraḥ
काष्ठवत् स द्विधा भूतो निपपात धरातले । तथापि नात्यजद् राहुर्बलवान् दानवेश्वरः । स मोक्षार्थे ऽकरोद् यत्नं न शशाक च नारद
kāṣṭhavat sa dvidhā bhūto nipapāta dharātale / tathāpi nātyajad rāhurbalavān dānaveśvaraḥ / sa mokṣārthe 'karod yatnaṃ na śaśāka ca nārada
विनायकं संयतमीक्ष्य राहुणा कुण्डोदरो नाम गणेश्वरो ऽथ । प्रगृह्य तूर्ण मुशलं महात्मा राहुं दुरात्मानमसौ जघान
vināyakaṃ saṃyatamīkṣya rāhuṇā kuṇḍodaro nāma gaṇeśvaro 'tha / pragṛhya tūrṇa muśalaṃ mahātmā rāhuṃ durātmānamasau jaghāna
ततो गणेशः कलशध्वजस्तु प्रासेन राहुं हृदये बिभेद । घटोदरो वै गदया जघान खड्गेन रक्षो ऽधिपतिः सुकेशी
tato gaṇeśaḥ kalaśadhvajastu prāsena rāhuṃ hṛdaye bibheda / ghaṭodaro vai gadayā jaghāna khaḍgena rakṣo 'dhipatiḥ sukeśī
स तैश्चतुर्भिः परिताड्यमानो गणाधिपं राहुरथोत्ससर्ज । संत्यक्तमात्रो ऽथ परश्वधेन तुहुण्मूर्द्धानमथो बिभेद
sa taiścaturbhiḥ paritāḍyamāno gaṇādhipaṃ rāhurathotsasarja / saṃtyaktamātro 'tha paraśvadhena tuhuṇmūrddhānamatho bibheda
हते तुहुण्डे विमुखे च राहौ गणेश्वराः क्रोधविषं मुमुक्षवः । पञ्चैककालानलसन्निकाशा विशान्ति सेनां दनुपुङ्गवानाम्
hate tuhuṇḍe vimukhe ca rāhau gaṇeśvarāḥ krodhaviṣaṃ mumukṣavaḥ / pañcaikakālānalasannikāśā viśānti senāṃ danupuṅgavānām
तां बध्यमानां स्वचमूं समीक्ष्यचबलिर्बली मारुततुल्यवेगः । गदां समाविध्य जघान मूर्ध्नि विनायकं कुम्भतटे करे च
tāṃ badhyamānāṃ svacamūṃ samīkṣyacabalirbalī mārutatulyavegaḥ / gadāṃ samāvidhya jaghāna mūrdhni vināyakaṃ kumbhataṭe kare ca
कुण्डोदरं भग्नकटिं चकार महोदरं शीर्णशिरःकपालम् । कुम्भध्वजं चूर्णितसंधिबन्धं घटोदरं चोरुविभिन्नसंधिम्
kuṇḍodaraṃ bhagnakaṭiṃ cakāra mahodaraṃ śīrṇaśiraḥkapālam / kumbhadhvajaṃ cūrṇitasaṃdhibandhaṃ ghaṭodaraṃ coruvibhinnasaṃdhim
गणाधिपांस्तान् विमुखान् स कृत्वा बलन्वितो वीरतरो ऽसुरेन्द्रः । समभ्यधावत् त्वरितो निहन्तुं गणेश्वरान् स्कन्दविशाखमुख्यान्
gaṇādhipāṃstān vimukhān sa kṛtvā balanvito vīrataro 'surendraḥ / samabhyadhāvat tvarito nihantuṃ gaṇeśvarān skandaviśākhamukhyān
तमापतन्तं भगवान् समीक्ष्य महेश्वरः श्रेष्ठतमं गणानाम् । शैलादिमामन्त्र्य वचो बभाषे गच्छस्व दैत्यान् जहि वीर युद्ध
tamāpatantaṃ bhagavān samīkṣya maheśvaraḥ śreṣṭhatamaṃ gaṇānām / śailādimāmantrya vaco babhāṣe gacchasva daityān jahi vīra yuddha
इत्येवमुक्तो वृषभध्वजेन वज्रं समादाय शिलादसूनुः । बलिं सम्भ्येत्य जघान मूर्ध्नि संमोहितः सो ऽवनिमाससाद
ityevamukto vṛṣabhadhvajena vajraṃ samādāya śilādasūnuḥ / baliṃ sambhyetya jaghāna mūrdhni saṃmohitaḥ so 'vanimāsasāda
संमोहितं भ्रातृसुतं विदित्वा बली कुजम्भो मुसलं प्रगृह्य । संभ्रामयंस्तूर्णतरं स वेगात् ससर्ज नन्दिं प्रति जातकोपः
saṃmohitaṃ bhrātṛsutaṃ viditvā balī kujambho musalaṃ pragṛhya / saṃbhrāmayaṃstūrṇataraṃ sa vegāt sasarja nandiṃ prati jātakopaḥ
तमापतन्तं मुसलं प्रगृह्य करेण तूर्ण भगवान् स नन्दी । जघान तेनैव कुजम्भमाहवे स प्राणहीनो निपपात भूमौ
tamāpatantaṃ musalaṃ pragṛhya kareṇa tūrṇa bhagavān sa nandī / jaghāna tenaiva kujambhamāhave sa prāṇahīno nipapāta bhūmau
हत्वा कुजम्भं मुसलेन नन्दी वज्रेण वीरः शतशो जघान । ते वध्यमाना गणनायकेन दुर्योधनं वै शरणं प्रपन्नाः
hatvā kujambhaṃ musalena nandī vajreṇa vīraḥ śataśo jaghāna / te vadhyamānā gaṇanāyakena duryodhanaṃ vai śaraṇaṃ prapannāḥ
दुर्योधनः प्रेक्ष्य गणाधिपेन वज्रपहारैर्निहतान् दितीशान् । प्रासं समाविध्य तडित्प्रकाशं नन्दिं प्रचिक्षेप हतो ऽसि वै ब्रुवन्
duryodhanaḥ prekṣya gaṇādhipena vajrapahārairnihatān ditīśān / prāsaṃ samāvidhya taḍitprakāśaṃ nandiṃ pracikṣepa hato 'si vai bruvan
तमापतन्तं कुलिशेन नन्दी बिभेद गुह्यं पिशुनो यथा नरः । तत्प्रासमालक्ष्य तदा निकृत्तं संवर्त्त्य मुष्टिं गणमाससाद
tamāpatantaṃ kuliśena nandī bibheda guhyaṃ piśuno yathā naraḥ / tatprāsamālakṣya tadā nikṛttaṃ saṃvarttya muṣṭiṃ gaṇamāsasāda
ततो ऽस्य नन्दी कुलिसेन तृर्ण शिरो ऽच्छिनत् तालफलप्रकाशम् । हतो ऽथ भूमौ निपपात वेगाद् दैत्याश्च भीता विगता दिशो दश
tato 'sya nandī kulisena tṛrṇa śiro 'cchinat tālaphalaprakāśam / hato 'tha bhūmau nipapāta vegād daityāśca bhītā vigatā diśo daśa
ततो हतं स्वं तनयं निरीक्ष्य हस्ती तदा नन्दिनमाजगाम । प्रगृह्य बाणासनमुग्रवेगं बिभेद बाणैर्यमदण्डकल्पैः
tato hataṃ svaṃ tanayaṃ nirīkṣya hastī tadā nandinamājagāma / pragṛhya bāṇāsanamugravegaṃ bibheda bāṇairyamadaṇḍakalpaiḥ
गणान् सन्दीन् वृषभध्वजांस्तान् धाराभिरेवाम्बुरास्तु शैलान् । ते छाद्यमानासुरबामजालैर्विनायकाद्या बलिनो ऽपि समन्तान्
gaṇān sandīn vṛṣabhadhvajāṃstān dhārābhirevāmburāstu śailān / te chādyamānāsurabāmajālairvināyakādyā balino 'pi samantān
पराङ्मुखान् वीक्ष्य गणान् कुमारः शक्त्या पृषत्कान्थ वारयित्वा । तूर्णं सभभ्येत्य रिपुं समीक्ष्य प्रगृह्य शक्त्या हृदये विभेद
parāṅmukhān vīkṣya gaṇān kumāraḥ śaktyā pṛṣatkāntha vārayitvā / tūrṇaṃ sabhabhyetya ripuṃ samīkṣya pragṛhya śaktyā hṛdaye vibheda
शक्तिनिर्भिन्नहृदयो हस्ती भूम्यां पपातह । ममार चारिपृतना जाता भूयः पराङ्मुखी
śaktinirbhinnahṛdayo hastī bhūmyāṃ papātaha / mamāra cāripṛtanā jātā bhūyaḥ parāṅmukhī
अमरारिबलं दृष्ट्वा भग्नं क्रुद्धा गणेश्वराः । पुरतो नन्दिनं कृत्वा जिघांसन्ति स्म दानवान्
amarāribalaṃ dṛṣṭvā bhagnaṃ kruddhā gaṇeśvarāḥ / purato nandinaṃ kṛtvā jighāṃsanti sma dānavān
ते वध्यमानाः प्रमथैर्दैत्याश्चापि पराङ्मुखाःष । भूयो निवृत्ता बलिनः कार्त्तस्वरपुरोगमाः
te vadhyamānāḥ pramathairdaityāścāpi parāṅmukhāḥṣa / bhūyo nivṛttā balinaḥ kārttasvarapurogamāḥ
तान् निवृत्तान् समीक्ष्यैव क्रोधदीप्तेक्षणः श्वशसन् । नन्दिषेणो व्याघ्रमुखो निवृत्तश्चापि वेगवान्
tān nivṛttān samīkṣyaiva krodhadīptekṣaṇaḥ śvaśasan / nandiṣeṇo vyāghramukho nivṛttaścāpi vegavān
तस्मिन् निवृत्ते गणपे पट्टिशाग्रकरे तदा । कार्त्तस्वरो निववृते गदामादाय नारद
tasmin nivṛtte gaṇape paṭṭiśāgrakare tadā / kārttasvaro nivavṛte gadāmādāya nārada
तमापतन्तं ज्वलनप्रकाशं गमः समीक्ष्यैव महासुरेन्द्रम् । तं पट्टिशं भ्राम्य जघान मूर्ध्नि कार्तस्वरं विस्वरमुन्नदन्तम्
tamāpatantaṃ jvalanaprakāśaṃ gamaḥ samīkṣyaiva mahāsurendram / taṃ paṭṭiśaṃ bhrāmya jaghāna mūrdhni kārtasvaraṃ visvaramunnadantam
तस्मिन् हते समाविध्य तुरङ्गकन्धरः । बबन्ध वीरः सह पट्टिशेन गणेश्वरं चाप्यथ नन्दिषेणम्
tasmin hate samāvidhya turaṅgakandharaḥ / babandha vīraḥ saha paṭṭiśena gaṇeśvaraṃ cāpyatha nandiṣeṇam
नन्दिषेणं तथा बद्धं समीक्ष्य बलिनां वरः । विशाखः कपितो ऽभ्येत्य शक्तिपाणिरवस्थितः
nandiṣeṇaṃ tathā baddhaṃ samīkṣya balināṃ varaḥ / viśākhaḥ kapito 'bhyetya śaktipāṇiravasthitaḥ
तं दृष्ट्वा बलिनां श्रेष्ठः पाशपाणिरयःशिराः । संयोधयामास बली विशाखं कुक्कुटध्वजम्
taṃ dṛṣṭvā balināṃ śreṣṭhaḥ pāśapāṇirayaḥśirāḥ / saṃyodhayāmāsa balī viśākhaṃ kukkuṭadhvajam
विशाखं संनिरुद्धं वै दृष्ट्वायशिरसा रणे । शाखश्च नैगमेयश्च तूर्णमाद्रवतां रिपुम्
viśākhaṃ saṃniruddhaṃ vai dṛṣṭvāyaśirasā raṇe / śākhaśca naigameyaśca tūrṇamādravatāṃ ripum
एकतो नैगमेयेन भिन्नः शक्त्या त्वयःसिराः । शाखश्च नैगमेयश्च तूर्णमाद्रवतां रिपुम्
ekato naigameyena bhinnaḥ śaktyā tvayaḥsirāḥ / śākhaśca naigameyaśca tūrṇamādravatāṃ ripum
स त्रिभिः शङ्करसुतैः पीड्यमानो जहौ पणम् । ते प्राप्ताः शम्बरं तूर्णं प्रेक्ष्यमाणा गणेश्वराः
sa tribhiḥ śaṅkarasutaiḥ pīḍyamāno jahau paṇam / te prāptāḥ śambaraṃ tūrṇaṃ prekṣyamāṇā gaṇeśvarāḥ
पाशं शक्त्या समाहत्य चतुर्भिः शङ्करात्मजैः । जगाम विलयं तूर्णमाकासादिव भूतलम्
pāśaṃ śaktyā samāhatya caturbhiḥ śaṅkarātmajaiḥ / jagāma vilayaṃ tūrṇamākāsādiva bhūtalam
पाशे निराशतां याते शम्बरः कातरेक्षणः । दिशो ऽथ भेजे देवर्षे कुमारः सैन्यमर्दयत्
pāśe nirāśatāṃ yāte śambaraḥ kātarekṣaṇaḥ / diśo 'tha bheje devarṣe kumāraḥ sainyamardayat
तैर्वध्यमाना पृतना महर्षे सादानवी रुद्रसुतैर्गणैश्च । विषण्णारूपा भयविह्वलाङ्गी जगाम सुक्रं शरणं भयार्ता
tairvadhyamānā pṛtanā maharṣe sādānavī rudrasutairgaṇaiśca / viṣaṇṇārūpā bhayavihvalāṅgī jagāma sukraṃ śaraṇaṃ bhayārtā