इति श्रीवामपुराणे चतुश्चत्वारिशो ऽध्यायः नारद उवाच । मलये ऽपि महेन्द्रेण यत्कृतं ब्राह्मणर्षभ । निष्पादितं स्वकं कार्यं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
iti śrīvāmapurāṇe catuścatvāriśo 'dhyāyaḥ nārada uvāca / malaye 'pi mahendreṇa yatkṛtaṃ brāhmaṇarṣabha / niṣpāditaṃ svakaṃ kāryaṃ tanme vyākhyātumarhasi
पुलस्त्य उवाच । श्रूयतां यन्महेन्द्रेण मलये पर्वतोत्तमे । कृतं लोकहितं ब्रह्मन्नात्मनश्च तथा हितम्
pulastya uvāca / śrūyatāṃ yanmahendreṇa malaye parvatottame / kṛtaṃ lokahitaṃ brahmannātmanaśca tathā hitam
अन्धासुरस्यानुचरा मयतापुरोगमाः । ते निर्जिताः सुरगणैः पातालगमनोत्सुकाः
andhāsurasyānucarā mayatāpurogamāḥ / te nirjitāḥ suragaṇaiḥ pātālagamanotsukāḥ
ददृशुर्मलयं शैलं सिद्धाध्युषितकन्दरम् । लतावितासंछन्नं मत्तसत्त्वसमाकुलम्
dadṛśurmalayaṃ śailaṃ siddhādhyuṣitakandaram / latāvitāsaṃchannaṃ mattasattvasamākulam
चन्दनैरुरगाक्रान्तैः सुशीतैरभिसेवितम् । माधवीकुसुमामोदं ऋष्यर्चितहरं गिरिम्
candanairuragākrāntaiḥ suśītairabhisevitam / mādhavīkusumāmodaṃ ṛṣyarcitaharaṃ girim
तं दृष्ट्वा शीतलच्छायं श्रान्ता व्यायामकर्षिताः । मयतारपुरोगास्ते निवासं समरोचयन्
taṃ dṛṣṭvā śītalacchāyaṃ śrāntā vyāyāmakarṣitāḥ / mayatārapurogāste nivāsaṃ samarocayan
तेषु तत्रोपविष्टेषु प्राणतृप्तिप्रदो ऽनिलः । विवाति शीतः शनकैर्दक्षिणो गन्धसंयुतः
teṣu tatropaviṣṭeṣu prāṇatṛptiprado 'nilaḥ / vivāti śītaḥ śanakairdakṣiṇo gandhasaṃyutaḥ
तत्रैव च रतिं चक्रः सर्व एव महासुराः । कुर्वन्तो लोकसंपूज्ये विद्धेषं देवतागणे
tatraiva ca ratiṃ cakraḥ sarva eva mahāsurāḥ / kurvanto lokasaṃpūjye viddheṣaṃ devatāgaṇe
ताञ्ज्ञात्वा शङ्करः शक्रं प्रेषयन्मलये ऽसुरान् । स चापि ददृशे गच्छन् पथि गोमातरं हरिः
tāñjñātvā śaṅkaraḥ śakraṃ preṣayanmalaye 'surān / sa cāpi dadṛśe gacchan pathi gomātaraṃ hariḥ
तस्याः प्रदक्षिणां कृत्वा दृष्ट्वा शैलं च सुप्रभम् । ददृशे दानवान् सर्वान् संहृष्टान् भोगसंयुतान्
tasyāḥ pradakṣiṇāṃ kṛtvā dṛṣṭvā śailaṃ ca suprabham / dadṛśe dānavān sarvān saṃhṛṣṭān bhogasaṃyutān
अथाजुहाव बलहा सर्वानेव महासुरान् । ते चाप्याययुरव्यग्रा विकिरन्तः शेरोत्करान्
athājuhāva balahā sarvāneva mahāsurān / te cāpyāyayuravyagrā vikirantaḥ śerotkarān
तानागतान् बाणजालैः रथस्थो ऽद्भुतदर्शना । छादयामास विप्रर्षे गिरीन् वृष्ट्या यथा घनः
tānāgatān bāṇajālaiḥ rathastho 'dbhutadarśanā / chādayāmāsa viprarṣe girīn vṛṣṭyā yathā ghanaḥ
ततो बाणैरवच्छाद्य मयादीन् दानवान् हरिः । पाकं जघान तीक्ष्णाग्रैर्मार्गणैः कङ्गवाससैः
tato bāṇairavacchādya mayādīn dānavān hariḥ / pākaṃ jaghāna tīkṣṇāgrairmārgaṇaiḥ kaṅgavāsasaiḥ
तत्र नाम विभुर्लोभे शासनत्वात् शरैर्दृढैः । पाकशासनतां शक्रः सर्वामरपतिर्विभुः
tatra nāma vibhurlobhe śāsanatvāt śarairdṛḍhaiḥ / pākaśāsanatāṃ śakraḥ sarvāmarapatirvibhuḥ
तथान्यं पुरनामानं बाणासुरसुतं शरैः । सुपुङ्खैर्दारयामास ततो ऽभूत् स पुरन्दरः
tathānyaṃ puranāmānaṃ bāṇāsurasutaṃ śaraiḥ / supuṅkhairdārayāmāsa tato 'bhūt sa purandaraḥ
हत्वेत्थं समरे ऽजैषीद् गोत्रभिद् दानवं बलम् । तच्चापि विजितं ब्रह्मन् रसातलमुपागमत्
hatvetthaṃ samare 'jaiṣīd gotrabhid dānavaṃ balam / taccāpi vijitaṃ brahman rasātalamupāgamat
एतदर्थं सहस्राक्षः प्रेषितो मलयाचलम् । त्र्यम्बकेन मुनिश्रेष्ठ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
etadarthaṃ sahasrākṣaḥ preṣito malayācalam / tryambakena muniśreṣṭha kimanyacchrotumicchasi
नारद उवाच । किमर्थं दैवतपतिर्गौन्त्रभित् कथ्यते हरिः । एष मे संशयो ब्रह्मन् हृदि संपरिवर्तते
nārada uvāca / kimarthaṃ daivatapatirgauntrabhit kathyate hariḥ / eṣa me saṃśayo brahman hṛdi saṃparivartate
पुलस्त्य उवाच । श्रुयतां गोत्रभिच्छक्रः कीर्तितो हि यथा मया । हते हिरण्यकशिपौ यच्चकारारिमर्दनः
pulastya uvāca / śruyatāṃ gotrabhicchakraḥ kīrtito hi yathā mayā / hate hiraṇyakaśipau yaccakārārimardanaḥ
दितिर्विनष्टपुत्रा तु कश्यपं प्राह नारद । विभो नाथो ऽसि मे देहि शक्रहन्तारमात्मजम्
ditirvinaṣṭaputrā tu kaśyapaṃ prāha nārada / vibho nātho 'si me dehi śakrahantāramātmajam
कश्यपस्तामुवाचाथ यदि त्वमसितेक्षणे । शौचाचारसमायुक्ता स्थास्यसे दशतीर्दश
kaśyapastāmuvācātha yadi tvamasitekṣaṇe / śaucācārasamāyuktā sthāsyase daśatīrdaśa
संवत्सराणां दिव्यानां ततस्त्रैलोक्यनायकम् । जनयिष्यसि पुत्रं त्वं शत्रुघ्नं नान्यथा प्रिये
saṃvatsarāṇāṃ divyānāṃ tatastrailokyanāyakam / janayiṣyasi putraṃ tvaṃ śatrughnaṃ nānyathā priye
इत्येवमुक्ता सा भर्त्रा दितिर्नियममास्थिता । गर्भाधानं ऋषिः कृत्वा जगामोदयपर्वतम्
ityevamuktā sā bhartrā ditirniyamamāsthitā / garbhādhānaṃ ṛṣiḥ kṛtvā jagāmodayaparvatam
गते तस्मिन् मुनिश्रेष्ठे सहस्राक्षो ऽपि सत्वरम् । तमाश्रममुपागम्य दितिं वचनमब्रवीत्
gate tasmin muniśreṣṭhe sahasrākṣo 'pi satvaram / tamāśramamupāgamya ditiṃ vacanamabravīt
करिष्याम्यनुशुश्रूषां भवत्या यदि मन्यसे । बाञमित्यब्रवीद् देवी भाविकर्मप्रचोदिता
kariṣyāmyanuśuśrūṣāṃ bhavatyā yadi manyase / bāñamityabravīd devī bhāvikarmapracoditā
समिदाहरणादीनि तस्याश्चक्रे पुरन्दरः । विनीतात्मा च कार्यार्था छिद्रान्वेषी भुजङ्गवत्
samidāharaṇādīni tasyāścakre purandaraḥ / vinītātmā ca kāryārthā chidrānveṣī bhujaṅgavat
एकदा सा तपोयुक्ता शौचे महति संस्थिता । दशवर्षशतान्ते तु शिरःस्नाता तपस्विनी
ekadā sā tapoyuktā śauce mahati saṃsthitā / daśavarṣaśatānte tu śiraḥsnātā tapasvinī
जानुभ्यामुपरि स्थाप्य मुक्तकेशा निजं शिरः । सुष्वाप केशप्रान्तैस्तु संश्लिष्टचरणाभवत्
jānubhyāmupari sthāpya muktakeśā nijaṃ śiraḥ / suṣvāpa keśaprāntaistu saṃśliṣṭacaraṇābhavat
तमन्तरमशौचस्य ज्ञात्वा देवः सहस्रदृक् । विवेश मातुरुदरं नासारन्ध्रेण नारद
tamantaramaśaucasya jñātvā devaḥ sahasradṛk / viveśa māturudaraṃ nāsārandhreṇa nārada
प्रविश्य जठरं क्रुद्धो दैत्यमातुः पुरन्दरः । ददर्शोर्ध्वमुकं बालं कटिन्यस्तकरं महत्
praviśya jaṭharaṃ kruddho daityamātuḥ purandaraḥ / dadarśordhvamukaṃ bālaṃ kaṭinyastakaraṃ mahat
तस्यैवास्ये ऽथ ददृशे पेशीं मांसस्य वासवः । शुद्धस्फटिकसंकाशां कराभ्यां जगृहे ऽथ ताम्
tasyaivāsye 'tha dadṛśe peśīṃ māṃsasya vāsavaḥ / śuddhasphaṭikasaṃkāśāṃ karābhyāṃ jagṛhe 'tha tām
ततः कोपसमाध्मातो मांसपेशीं शतक्रतुः । कराभ्यं मर्दयामास ततः सा कठिनाभवत्
tataḥ kopasamādhmāto māṃsapeśīṃ śatakratuḥ / karābhyaṃ mardayāmāsa tataḥ sā kaṭhinābhavat
ऊर्ध्वेनार्धं च ववृधे त्वधोर्ऽधं ववृधे तथा । शतपर्वाथ कुलिशः संजातो मांसपेशितः
ūrdhvenārdhaṃ ca vavṛdhe tvadhor'dhaṃ vavṛdhe tathā / śataparvātha kuliśaḥ saṃjāto māṃsapeśitaḥ
तेनैव गर्भं दितिजं वज्रेण शतपर्वणा । चिच्छेद सप्तधा ब्रह्मन् स रुरोद च विस्वरम्
tenaiva garbhaṃ ditijaṃ vajreṇa śataparvaṇā / ciccheda saptadhā brahman sa ruroda ca visvaram
ततो ऽपयबुध्यत दितिरजानाच्छक्रचोष्टितम् । शुश्राव वाचं पुत्रस्य रुदमानस्य नारद
tato 'payabudhyata ditirajānācchakracoṣṭitam / śuśrāva vācaṃ putrasya rudamānasya nārada
शक्रो ऽपि प्राह मा मूढ रुदस्वेति सुघर्घरम् । इत्येवमुक्त्वा चैकैकं भूयश्चिच्छेद सप्तधा
śakro 'pi prāha mā mūḍha rudasveti sughargharam / ityevamuktvā caikaikaṃ bhūyaściccheda saptadhā
ते जाता मरुतो नाम देवभृत्याः शतक्रतोः । मातुरेवापचारेण चलन्ते ते पुरस्कृताः । 45.37 ततः सकुलिशः शक्रो निर्गम्य जठरात् तदा । दितिं कृताञ्जलिपुटः प्राह भीतस्तु शापतः
te jātā maruto nāma devabhṛtyāḥ śatakratoḥ / māturevāpacāreṇa calante te puraskṛtāḥ / 45.37 tataḥ sakuliśaḥ śakro nirgamya jaṭharāt tadā / ditiṃ kṛtāñjalipuṭaḥ prāha bhītastu śāpataḥ
ममास्ति नापराधो ऽयं यच्छास्तस्तनयस्तव । तवैवापनयाच्छस्तस्तन्मे न क्रोद्धमर्हसि
mamāsti nāparādho 'yaṃ yacchāstastanayastava / tavaivāpanayācchastastanme na kroddhamarhasi
दितिरुवाच । न तावत्रापराधो ऽस्ति मन्ये दिष्टमिदं पुरा । संपूर्णे त्वपि काले वै या शौचत्वमुपागता
ditiruvāca / na tāvatrāparādho 'sti manye diṣṭamidaṃ purā / saṃpūrṇe tvapi kāle vai yā śaucatvamupāgatā
पुलस्त्य उवाच । इत्येवमुक्त्वा तान् बालान् परिसान्त्व्य दितिः स्वयम् । देवाराज्ञा सहैतांस्तु प्रेषयामास भामिनि
pulastya uvāca / ityevamuktvā tān bālān parisāntvya ditiḥ svayam / devārājñā sahaitāṃstu preṣayāmāsa bhāmini
एवं पुरा स्वानपि सोदरान् स गर्भस्थितानुज्जरितुं भयार्तः । बिभेद वज्रेण ततः स गोत्रभित् ख्यातो महर्षे भगवान् महेन्द्रः
evaṃ purā svānapi sodarān sa garbhasthitānujjarituṃ bhayārtaḥ / bibheda vajreṇa tataḥ sa gotrabhit khyāto maharṣe bhagavān mahendraḥ