इति श्रीवामनपुराणे सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच । संनिवृत्ते ततो बाणे दानवाः सत्वरं पुनः । निवृत्ता देवतानां च सशस्त्रा युद्धलालसाः
iti śrīvāmanapurāṇe saptacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ pulastya uvāca / saṃnivṛtte tato bāṇe dānavāḥ satvaraṃ punaḥ / nivṛttā devatānāṃ ca saśastrā yuddhalālasāḥ
विष्णुरप्यमितौजास्तं ज्ञात्वाजेयं बलेः सुतम् । प्राहामन्त्र्य सुरान् सर्वान् युध्यध्वं विगतज्वराः
viṣṇurapyamitaujāstaṃ jñātvājeyaṃ baleḥ sutam / prāhāmantrya surān sarvān yudhyadhvaṃ vigatajvarāḥ
विष्णुनाथ समादिष्टा देवाः शक्रपुरोगमाः । युयुधुर्दानवैः सार्धं विष्णुस्त्वन्तरधीयत
viṣṇunātha samādiṣṭā devāḥ śakrapurogamāḥ / yuyudhurdānavaiḥ sārdhaṃ viṣṇustvantaradhīyata
माधवं गतमाज्ञाय शुक्रो बलिमुवाच ह। गोविन्देन मुरास्त्यक्तास्त्वं जयस्वाधुना बले
mādhavaṃ gatamājñāya śukro balimuvāca ha/ govindena murāstyaktāstvaṃ jayasvādhunā bale
स पुरोहितवाक्येन प्रीतो याते जनार्दने । गदामादाय देजस्वी देवसैन्यमभिद्रुतः
sa purohitavākyena prīto yāte janārdane / gadāmādāya dejasvī devasainyamabhidrutaḥ
बाणो बाहुसहस्रेण गृह्य प्रहरणान्यथ । देवसैन्यमभिद्रुत्य निजघान सहस्रशः
bāṇo bāhusahasreṇa gṛhya praharaṇānyatha / devasainyamabhidrutya nijaghāna sahasraśaḥ
मयो ऽपि मायामास्थाय तैस्तै रूपान्तरैर्मुने । योधयामास बलावान् सुराणां च वरूछिनीम्
mayo 'pi māyāmāsthāya taistai rūpāntarairmune / yodhayāmāsa balāvān surāṇāṃ ca varūchinīm
विद्युज्जिह्वः प्ररिभद्रो वृषपर्वा शतेक्षणः । विपाको विक्षरः सैन्यं ते ऽपि देवानुपाद्रवन्
vidyujjihvaḥ praribhadro vṛṣaparvā śatekṣaṇaḥ / vipāko vikṣaraḥ sainyaṃ te 'pi devānupādravan
ते हन्यमाना दितिजैर्देवाः शक्रपुरोगमाः । गते जनार्दने देवे प्रायशो विमुख्याभवन्
te hanyamānā ditijairdevāḥ śakrapurogamāḥ / gate janārdane deve prāyaśo vimukhyābhavan
तान् प्रभग्नान् सुरगाणान् बलिबाणापुरोगमाः । पृष्ठतश्चाद्रवन् सर्वे त्रैलोक्यविजिगीषवः
tān prabhagnān suragāṇān balibāṇāpurogamāḥ / pṛṣṭhataścādravan sarve trailokyavijigīṣavaḥ
संबाध्यमाना दैतेयैर्दवाः सेन्द्रा भयातुराः । त्रिविष्टपं परित्यज्य ब्रह्मलोकमुपागताः
saṃbādhyamānā daiteyairdavāḥ sendrā bhayāturāḥ / triviṣṭapaṃ parityajya brahmalokamupāgatāḥ
ब्रह्मलोकं गतेष्वित्थं सेन्द्रेष्वपि सुरेषु वै । स्वर्गभोक्ता बलिर्जातः सपुत्रभ्रातृबान्धवः
brahmalokaṃ gateṣvitthaṃ sendreṣvapi sureṣu vai / svargabhoktā balirjātaḥ saputrabhrātṛbāndhavaḥ
शक्रो ऽभूद् भगवान् ब्रह्मन् बलिर्बाणो यमो ऽभवत् । वरुणो ऽभून्मयः सोमो राहुर्ह्लोदो हुताशनः
śakro 'bhūd bhagavān brahman balirbāṇo yamo 'bhavat / varuṇo 'bhūnmayaḥ somo rāhurhlodo hutāśanaḥ
स्वर्भानुरभवत् सूर्यः शुक्रश्चासीद् बृहस्पतिः । ये ऽन्ये ऽप्यधिकृता देवास्तेषु जाताः सुरारयः
svarbhānurabhavat sūryaḥ śukraścāsīd bṛhaspatiḥ / ye 'nye 'pyadhikṛtā devāsteṣu jātāḥ surārayaḥ
पञ्चमस्य कलेरादौ द्वापरान्ते सुदारुणः । देवासुरो ऽभूत् संग्रामो यत्र शक्रो ऽप्यभूद् बलिः
pañcamasya kalerādau dvāparānte sudāruṇaḥ / devāsuro 'bhūt saṃgrāmo yatra śakro 'pyabhūd baliḥ
पातालाः सप्त तस्यास्न् वशे लोकत्रयं तथा । भूर्भुवःस्वरिति ख्यातं दशलोकाधिपो बलिः
pātālāḥ sapta tasyāsn vaśe lokatrayaṃ tathā / bhūrbhuvaḥsvariti khyātaṃ daśalokādhipo baliḥ
स्वर्गे स्वयं निवसति भुञ्जन् भोगान् सुदर्लभान् । तत्रोपासन्त गन्धर्वा विश्वावसुपुरोगमाः
svarge svayaṃ nivasati bhuñjan bhogān sudarlabhān / tatropāsanta gandharvā viśvāvasupurogamāḥ
तिलोत्तमाद्याप्सरसो नृत्यन्ति सुरतापस । वादयन्ति च वाद्यानि यक्षविद्याधरादयः
tilottamādyāpsaraso nṛtyanti suratāpasa / vādayanti ca vādyāni yakṣavidyādharādayaḥ
विविधानपि भोगांश्च भुञ्जन् दैत्येश्वरो बलि । सस्मार मनसा ब्रह्मन् प्रह्लादं स्वपितामहम्
vividhānapi bhogāṃśca bhuñjan daityeśvaro bali / sasmāra manasā brahman prahlādaṃ svapitāmaham
संस्मृतो नप्तृणा चासौ महाभागवतो ऽसुरः । समभ्यागात् त्वरायुक्तः पातालात् स्वर्गमव्ययम्
saṃsmṛto naptṛṇā cāsau mahābhāgavato 'suraḥ / samabhyāgāt tvarāyuktaḥ pātālāt svargamavyayam
तमागतं समीक्ष्यैव त्यक्त्वा सिंहासनं बलिः । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ववन्दे चरणावुभौ
tamāgataṃ samīkṣyaiva tyaktvā siṃhāsanaṃ baliḥ / kṛtāñjalipuṭo bhūtvā vavande caraṇāvubhau
पादयोः पतितं वीरं प्रह्लादस्त्वरितो बलिम् । समुत्थाप्य परिष्यवज्य विवेश परमासने
pādayoḥ patitaṃ vīraṃ prahlādastvarito balim / samutthāpya pariṣyavajya viveśa paramāsane
लं बलिः प्राह भोस्तात त्वत्प्रसादात् सुरा मया । निर्जिताः शक्रराज्यं च हृतं वीर्यबलान्मया
laṃ baliḥ prāha bhostāta tvatprasādāt surā mayā / nirjitāḥ śakrarājyaṃ ca hṛtaṃ vīryabalānmayā
तदिदं तात मद्वीर्यविनिर्जितसुरोत्तमम् । त्रैलोक्यराज्यं भुञ्ज त्वं मयि भृत्ये पुरःस्थिते
tadidaṃ tāta madvīryavinirjitasurottamam / trailokyarājyaṃ bhuñja tvaṃ mayi bhṛtye puraḥsthite
एतावता पुण्ययुतः स्यामहं तात यत् स्वयम् । त्वदङ्घ्रिपूजाभिरतस्त्वदुच्छिष्टान्नभोजनः
etāvatā puṇyayutaḥ syāmahaṃ tāta yat svayam / tvadaṅghripūjābhiratastvaducchiṣṭānnabhojanaḥ
न सा पालयतो राज्यं धृतिर्भवति सत्तम । या धृतिर्गुरुशुश्रुषां कुर्वतो जायते विभो
na sā pālayato rājyaṃ dhṛtirbhavati sattama / yā dhṛtirguruśuśruṣāṃ kurvato jāyate vibho
ततस्तदुक्तं बलिना वाक्यं श्रुत्वा द्विजोत्तम । प्रह्लादः प्राह वचनं धर्मकामार्थसाधनम्
tatastaduktaṃ balinā vākyaṃ śrutvā dvijottama / prahlādaḥ prāha vacanaṃ dharmakāmārthasādhanam
मया कृतं राज्यमकण्टकं पुरा प्रशासिता भूः सुहृदो ऽनुपूजिताः । दत्तं यथेष्टं जनिनास्तथात्मजाः स्थितो बले सम्प्रति योगसाधकः
mayā kṛtaṃ rājyamakaṇṭakaṃ purā praśāsitā bhūḥ suhṛdo 'nupūjitāḥ / dattaṃ yatheṣṭaṃ janināstathātmajāḥ sthito bale samprati yogasādhakaḥ
गृहीतं पु6 विधिवन्मया भूयो ऽर्पितः तव । एवं भव गुरूणां त्वं सदा सुश्रूषणे रतः
gṛhītaṃ pu6 vidhivanmayā bhūyo 'rpitaḥ tava / evaṃ bhava gurūṇāṃ tvaṃ sadā suśrūṣaṇe rataḥ
इत्येवमुक्त्वा वचनं करे त्वादाय दक्षिणे । शाक्रे सिंहासने ब्रह्मन् बलिं तूर्णं न्यवेशयत्
ityevamuktvā vacanaṃ kare tvādāya dakṣiṇe / śākre siṃhāsane brahman baliṃ tūrṇaṃ nyaveśayat
सोपविष्टो महेन्द्रस्य सर्वरत्नमये शुभे । सिंहहासने दैत्यपतिः शुशुभे मघवानिव
sopaviṣṭo mahendrasya sarvaratnamaye śubhe / siṃhahāsane daityapatiḥ śuśubhe maghavāniva
तत्रोपविष्टश्चैवासौ कृताञ्जलिपुटो नतः । प्रह्लादं प्राह वचनं मेघगम्भीरया गिरा
tatropaviṣṭaścaivāsau kṛtāñjalipuṭo nataḥ / prahlādaṃ prāha vacanaṃ meghagambhīrayā girā
यन्मया तात कर्तव्यं त्रैलोक्यं परिरक्षता । धर्मार्थकाममोक्षेभ्यस्तदादिशतु मे भवान्
yanmayā tāta kartavyaṃ trailokyaṃ parirakṣatā / dharmārthakāmamokṣebhyastadādiśatu me bhavān
तद्वाक्यसम कालं च शुक्रः प्रह्लादमब्रवीत् । यद्युक्तं तन्महाबाहो वदस्वाद्योत्तरं वचः
tadvākyasama kālaṃ ca śukraḥ prahlādamabravīt / yadyuktaṃ tanmahābāho vadasvādyottaraṃ vacaḥ
वचनं बलिशुक्राभ्यां श्रुत्वा भागवतो ऽसुरः । प्राह धर्मार्थसंयुक्तं प्रह्लादो वाक्यमुत्तमम्
vacanaṃ baliśukrābhyāṃ śrutvā bhāgavato 'suraḥ / prāha dharmārthasaṃyuktaṃ prahlādo vākyamuttamam
यदायत्यां क्षमं राजन् यद्धितं भुवनस्य च । अविरोधेन धर्मस्य अर्थस्योपार्जनं च यत्
yadāyatyāṃ kṣamaṃ rājan yaddhitaṃ bhuvanasya ca / avirodhena dharmasya arthasyopārjanaṃ ca yat
सर्वसत्त्वानुगमनं कामवर्गफलं च यत् । परत्रेह च यच्छ्रेयः पुत्र तत्कर्म आरच
sarvasattvānugamanaṃ kāmavargaphalaṃ ca yat / paratreha ca yacchreyaḥ putra tatkarma āraca
यता श्लाघ्यं प्रयास्यद्य यथा कीर्तिर्भवेत्तव । यता नायशसो योगस्तथा कुरु महामते
yatā ślāghyaṃ prayāsyadya yathā kīrtirbhavettava / yatā nāyaśaso yogastathā kuru mahāmate
एतदर्थ श्रियं दीप्तां काङ्क्षन्ते पुरुषोत्तमाः । येनैतानि गृहे ऽस्माकं निवसन्ति सुनिर्वृताः
etadartha śriyaṃ dīptāṃ kāṅkṣante puruṣottamāḥ / yenaitāni gṛhe 'smākaṃ nivasanti sunirvṛtāḥ
कुलजो व्यसने मग्नः सखा चार्थबहिः कृतः । वृद्धो ज्ञातिर्गुणी विप्रः कीर्तीश्च यशसा सह
kulajo vyasane magnaḥ sakhā cārthabahiḥ kṛtaḥ / vṛddho jñātirguṇī vipraḥ kīrtīśca yaśasā saha
तस्माद् यथैते निवसन्ति पुत्र राज्यस्थितस्येह कुलोद्गताद्याः । तथा यत्स्वामलसत्त्वचेष्ट यथा यशस्वी भवितासि लोके
tasmād yathaite nivasanti putra rājyasthitasyeha kulodgatādyāḥ / tathā yatsvāmalasattvaceṣṭa yathā yaśasvī bhavitāsi loke
भूभ्यां सदा ब्राह्मणभूषितायां क्षत्रान्वितायां दृढवापितायाम् । शुश्रुषणासक्तसमुद्भवाया मृद्धिं प्रयान्तीह नराधिपेन्द्राः
bhūbhyāṃ sadā brāhmaṇabhūṣitāyāṃ kṣatrānvitāyāṃ dṛḍhavāpitāyām / śuśruṣaṇāsaktasamudbhavāyā mṛddhiṃ prayāntīha narādhipendrāḥ
तस्माद् द्विजाग्र्याः श्रुतिशास्त्रयुक्ता नराधिपांस्ते क्रतुभिर्द्विजेन्द्रा यज्ञाग्निधूमेन नृपस्य शान्तिः
tasmād dvijāgryāḥ śrutiśāstrayuktā narādhipāṃste kratubhirdvijendrā yajñāgnidhūmena nṛpasya śāntiḥ
तपो ऽध्ययनसंपन्ना याजनाध्यापने रताः । सन्तु विप्रा बले पूज्यास्त्वत्तो ऽनुज्ञामवाप्य हि । । 48.44 स्वाध्याययज्ञनिरता दातारः शस्त्रजीविनः । क्षत्रियाः सन्तु दैत्येन्द्र प्रजापालनधर्मिणः
tapo 'dhyayanasaṃpannā yājanādhyāpane ratāḥ / santu viprā bale pūjyāstvatto 'nujñāmavāpya hi / / 48.44 svādhyāyayajñaniratā dātāraḥ śastrajīvinaḥ / kṣatriyāḥ santu daityendra prajāpālanadharmiṇaḥ
यज्ञाध्ययनसंपन्ना दातारः कृषिकारिणः । पाशुपाल्यं प्रकुर्वन्तु वेश्या विपणिजीविनः
yajñādhyayanasaṃpannā dātāraḥ kṛṣikāriṇaḥ / pāśupālyaṃ prakurvantu veśyā vipaṇijīvinaḥ
ब्राह्मणक्षत्रियविशां सदा शुश्रुषणे रताः । शूद्राः सन्त्वसुरश्रेष्ठ तवाज्ञाकारिणः सदा
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ sadā śuśruṣaṇe ratāḥ / śūdrāḥ santvasuraśreṣṭha tavājñākāriṇaḥ sadā
यदा वर्णाः स्वधर्मस्था भवन्ति दितिजेश्वर । धर्मवृद्धिस्तदा स्याद्वै धर्मवृद्धौ नृपोदयः
yadā varṇāḥ svadharmasthā bhavanti ditijeśvara / dharmavṛddhistadā syādvai dharmavṛddhau nṛpodayaḥ
तस्माद् वर्णाः स्वधर्मस्थास्त्वया कार्याः सदा बले । तद्वृद्धौ भवतो वृद्धिस्तद्वानौ हानिरुच्यते
tasmād varṇāḥ svadharmasthāstvayā kāryāḥ sadā bale / tadvṛddhau bhavato vṛddhistadvānau hānirucyate
इत्थं वचः श्राण्य महासुरेन्द्रो बलिं महात्मा स बभूव तूष्णीम् । ततो यदाज्ञापयसे करिष्ये इत्थं बलिः प्राह वचो महर्षे
itthaṃ vacaḥ śrāṇya mahāsurendro baliṃ mahātmā sa babhūva tūṣṇīm / tato yadājñāpayase kariṣye itthaṃ baliḥ prāha vaco maharṣe