इति श्रीवामुपुराणे षट्चत्विरिंशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच । एतदर्थं बलिर्दैत्यः कृतो राजा कलिप्रिय । मन्त्रप्रदाता प्रह्लादः शुक्रश्चासीत् पुरोहितः
iti śrīvāmupurāṇe ṣaṭcatviriṃśo 'dhyāyaḥ pulastya uvāca / etadarthaṃ balirdaityaḥ kṛto rājā kalipriya / mantrapradātā prahlādaḥ śukraścāsīt purohitaḥ
ज्ञात्वाभिषिक्तं दैतेयं विरोचनसुतं बलिम् । दिदृक्षवः समायाताः समयाः सर्व एव हि
jñātvābhiṣiktaṃ daiteyaṃ virocanasutaṃ balim / didṛkṣavaḥ samāyātāḥ samayāḥ sarva eva hi
तानागतान्निरीक्ष्यैव पूजयित्वा यताक्रमम । पप्रच्छ कुलजान् सर्वान् किंनु श्रेयस्करं मम
tānāgatānnirīkṣyaiva pūjayitvā yatākramama / papraccha kulajān sarvān kiṃnu śreyaskaraṃ mama
तमुचुः सर्व एवैनं शृणुष्व सुरमर्दन । यत् ते श्रेयस्करं कर्म यदस्माकं हितं तथा
tamucuḥ sarva evainaṃ śṛṇuṣva suramardana / yat te śreyaskaraṃ karma yadasmākaṃ hitaṃ tathā
पितामहस्तव 7ली आसीद् दानवपालकः । हिरण्यकशिपुर्वीरः स शक्रो ऽभूज्जगत्त्रये
pitāmahastava 7lī āsīd dānavapālakaḥ / hiraṇyakaśipurvīraḥ sa śakro 'bhūjjagattraye
तमागम्य सुरश्रेष्ठो विष्णुः सिंहवपुर्धरः । प्रत्यक्षं दानवेन्द्राणां नखैस्तं हि व्यदारयत्
tamāgamya suraśreṣṭho viṣṇuḥ siṃhavapurdharaḥ / pratyakṣaṃ dānavendrāṇāṃ nakhaistaṃ hi vyadārayat
अपकृष्टं तथा राज्यमान्धकस्य महात्मनः । तेषामर्थे महाबाहो शङ्करेम त्रिशूलिना
apakṛṣṭaṃ tathā rājyamāndhakasya mahātmanaḥ / teṣāmarthe mahābāho śaṅkarema triśūlinā
तथा तव पितृव्यो ऽपि जम्भः शक्रेण घातितः । कुजम्भो विष्णुना चापि प्रत्यक्षं पशुवत् तव
tathā tava pitṛvyo 'pi jambhaḥ śakreṇa ghātitaḥ / kujambho viṣṇunā cāpi pratyakṣaṃ paśuvat tava
शम्भुः पाको महेन्द्रेण भ्राता तव सुदर्शनः । विरोचनस्तव पिता निहतः कथयामि ते
śambhuḥ pāko mahendreṇa bhrātā tava sudarśanaḥ / virocanastava pitā nihataḥ kathayāmi te
श्रुत्वा गो6क्षयं ब्रह्मन् कृत शक्रेण दानवः । उद्योगं कारयामास सह सर्वैर्महासुरैः
śrutvā go6kṣayaṃ brahman kṛta śakreṇa dānavaḥ / udyogaṃ kārayāmāsa saha sarvairmahāsuraiḥ
रथैरन्ये गजैरन्ये वाजिभिश्चापरे ऽसुराः । पदातयस्तथैवान्ये जग्मुर्युद्धाय दैवतैः
rathairanye gajairanye vājibhiścāpare 'surāḥ / padātayastathaivānye jagmuryuddhāya daivataiḥ
मयो ऽग्रे याति बलवान् सेनानाथो भयङ्करः । सैन्यस्य मध्ये च बलिः कालनेमिश्च षृष्ठतः
mayo 'gre yāti balavān senānātho bhayaṅkaraḥ / sainyasya madhye ca baliḥ kālanemiśca ṣṛṣṭhataḥ
वामपार्श्वमवष्टभ्य शालवः प्रथितविक्रमः । प्रयाति दक्षिणं घोरं तारकाख्यो भयङ्करः
vāmapārśvamavaṣṭabhya śālavaḥ prathitavikramaḥ / prayāti dakṣiṇaṃ ghoraṃ tārakākhyo bhayaṅkaraḥ
दानवानां सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च। संप्रयातानि युद्धाय देवैः सह कलिप्रिय
dānavānāṃ sahasrāṇi prayutānyarbudāni ca/ saṃprayātāni yuddhāya devaiḥ saha kalipriya
श्रुत्वासुराणामुद्योगं शक्रः सुरपतिः सुरान् । उवाच याम दैत्यांस्तान् योद्धुं सबलसंयुतान्
śrutvāsurāṇāmudyogaṃ śakraḥ surapatiḥ surān / uvāca yāma daityāṃstān yoddhuṃ sabalasaṃyutān
इत्येवमुक्त्वा वचनं सुरराट् स्यन्दनं बली । समारुरोह भगवान् यतमातलिवाजिनम्
ityevamuktvā vacanaṃ surarāṭ syandanaṃ balī / samāruroha bhagavān yatamātalivājinam
समारूढे सहस्राक्षे स्यन्दनं देवतागणः । स्वं स्वं वाहनमारुह्य निश्चेरुर्युद्धकाङ्क्षिमः
samārūḍhe sahasrākṣe syandanaṃ devatāgaṇaḥ / svaṃ svaṃ vāhanamāruhya niśceruryuddhakāṅkṣimaḥ
आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे ऽश्विनौ तथा । विद्याधरा गुह्यकाश्च यक्षराक्षसपन्नगाः
ādityā vasavo rudrāḥ sādhyā viśve 'śvinau tathā / vidyādharā guhyakāśca yakṣarākṣasapannagāḥ
राजर्षयस्तथा सिद्धा नानाभूताश् च संहताः । गजानन्ये रथानन्ये हयानन्ये समारुहन्
rājarṣayastathā siddhā nānābhūtāś ca saṃhatāḥ / gajānanye rathānanye hayānanye samāruhan
विमानानि च सुभ्राणि पक्षिवाह्यानि नारद । समारुह्याद्रवन् सर्वे यतो दैत्यबलं स्थितम्
vimānāni ca subhrāṇi pakṣivāhyāni nārada / samāruhyādravan sarve yato daityabalaṃ sthitam
एतस्मिन् विष्णुः सुरश्रेष्ठ अधिरुह्य समभ्यगात्
etasmin viṣṇuḥ suraśreṣṭha adhiruhya samabhyagāt
तमागतं सहस्राक्षस्त्रैलोक्यपतिमव्ययम् । ववन्द मूर्ध्नावनतः सह सर्वैः सुरोत्तमैः
tamāgataṃ sahasrākṣastrailokyapatimavyayam / vavanda mūrdhnāvanataḥ saha sarvaiḥ surottamaiḥ
ततो ऽग्रे देवसैन्यस्य कार्तिकेयो गदाधरः । पालयञ्जघनं विष्णुर्याति मध्ये सहस्रदृक्
tato 'gre devasainyasya kārtikeyo gadādharaḥ / pālayañjaghanaṃ viṣṇuryāti madhye sahasradṛk
वामं पार्श्वंमवष्भ्य जन्तो व्रजते मुने । दक्षिणं वरुणः पार्श्वमवष्टभ्याव्रजद् बली
vāmaṃ pārśvaṃmavaṣbhya janto vrajate mune / dakṣiṇaṃ varuṇaḥ pārśvamavaṣṭabhyāvrajad balī
ततो ऽमराणां पृतना यशस्विनी स्कन्देन्द्रविष्णुवम्बुपसूर्यपालिता । नानास्त्रशस्त्रोद्यतदोःसमूहा समाससादारिबलं महीध्रे
tato 'marāṇāṃ pṛtanā yaśasvinī skandendraviṣṇuvambupasūryapālitā / nānāstraśastrodyatadoḥsamūhā samāsasādāribalaṃ mahīdhre
उदयाद्रितटे रम्ये शुभे समशिलातले । निर्वृक्षे पक्षिरहिते जातो देवासुरो रणः
udayādritaṭe ramye śubhe samaśilātale / nirvṛkṣe pakṣirahite jāto devāsuro raṇaḥ
संनिपातस्तयो रौद्रः सैन्ययोरभवन्मुने । महीधरोत्तमे पूर्वं यथा वानरहस्तिनोः
saṃnipātastayo raudraḥ sainyayorabhavanmune / mahīdharottame pūrvaṃ yathā vānarahastinoḥ
रणरेणु रथोद्धूतः पिङ्गलो रणमूर्धनि । संद्यानुरक्तः सदृशो मेघः खे सुरतापस
raṇareṇu rathoddhūtaḥ piṅgalo raṇamūrdhani / saṃdyānuraktaḥ sadṛśo meghaḥ khe suratāpasa
तदासीत् तुमुलं युद्धं न प्राज्ञायत किञ्चन । श्रूयते त्वनिशं शब्दः छिन्धि भिन्धीति सर्वतः
tadāsīt tumulaṃ yuddhaṃ na prājñāyata kiñcana / śrūyate tvaniśaṃ śabdaḥ chindhi bhindhīti sarvataḥ
ततो विशसनो रौद्रो दैत्यानां दैवतैः सह । जातो रुधिरनिष्यन्दो रजःसयमनात्मकः
tato viśasano raudro daityānāṃ daivataiḥ saha / jāto rudhiraniṣyando rajaḥsayamanātmakaḥ
शान्ते रजसि देवाद्यास्तद् दानवबलं महत् । अभिद्रवन्ति सहिताः समं स्कन्देन धीमता
śānte rajasi devādyāstad dānavabalaṃ mahat / abhidravanti sahitāḥ samaṃ skandena dhīmatā
निजघ्नुर्दानवान् देवाः कुमारभुजपालिताः । देवान् निजघ्नुर्दैत्याश्च मयगुप्ताः प्रहारिणः
nijaghnurdānavān devāḥ kumārabhujapālitāḥ / devān nijaghnurdaityāśca mayaguptāḥ prahāriṇaḥ
ततो ऽमृतरसास्वादाद् विना भूताः सुरत्तमाः । निर्जिताः समरे दैत्यैः समं स्कन्देन नारद
tato 'mṛtarasāsvādād vinā bhūtāḥ surattamāḥ / nirjitāḥ samare daityaiḥ samaṃ skandena nārada
विनिर्जितान् सुरान् दृष्ट्वा वैनतेयध्वजो ऽरिहा । शार्ङ्गमानम्य बाणैघैर्निजघान ततस्ततः
vinirjitān surān dṛṣṭvā vainateyadhvajo 'rihā / śārṅgamānamya bāṇaighairnijaghāna tatastataḥ
ते विष्णुना हन्यमानाः पतत्त्रिभिरयोमुखैः । दैतेयाः शरणं जग्मुः कालनेमिं महासुराम्
te viṣṇunā hanyamānāḥ patattribhirayomukhaiḥ / daiteyāḥ śaraṇaṃ jagmuḥ kālanemiṃ mahāsurām
तेभ्यः स चाभयं दत्त्वा ज्ञात्वाजेयं च माधवम् । विवृद्धिमगमद् ब्रह्मन् यथा व्याधिरुपेक्षितः
tebhyaḥ sa cābhayaṃ dattvā jñātvājeyaṃ ca mādhavam / vivṛddhimagamad brahman yathā vyādhirupekṣitaḥ
यं यं करेण स्पृशति देवं यक्षं सकिन्नरम् । तं तमादाय चिक्षेप विस्तृते वदने बली
yaṃ yaṃ kareṇa spṛśati devaṃ yakṣaṃ sakinnaram / taṃ tamādāya cikṣepa vistṛte vadane balī
संरम्भाद् दानवेन्द्रो विमृदति दितिजैः संयुतो देवसैन्यं सेन्द्रं सार्क सचन्द्रं करचरणनखैरस्क्षत्रहीनो ऽपि वेगात् । चक्रैर्वैश्वानराभैस्त्ववनिगगनयोस्तिर्यगूर्ध्वं समन्तात् प्राप्ते ऽन्ते कालवह्नेर्जगदखिलमिदं रूपमासीद् दिधक्षोः
saṃrambhād dānavendro vimṛdati ditijaiḥ saṃyuto devasainyaṃ sendraṃ sārka sacandraṃ karacaraṇanakhairaskṣatrahīno 'pi vegāt / cakrairvaiśvānarābhaistvavanigaganayostiryagūrdhvaṃ samantāt prāpte 'nte kālavahnerjagadakhilamidaṃ rūpamāsīd didhakṣoḥ
तं दृष्ट्वा वर्द्धमानं रिपमतिबलिनं देवगन्धर्वमुख्याः सिद्धाःसाध्याश्विमुख्या भयतरलदृशः प्राद्रवन् दिक्षु सर्वे । पोप्लूयन्तश्च दैत्या हरिममरगणैरर्चितं चारुमौलिं नानाशस्त्रास्त्रपातैर्विगलितयशसंचक्रुरुत्सिक्तदर्पाः
taṃ dṛṣṭvā varddhamānaṃ ripamatibalinaṃ devagandharvamukhyāḥ siddhāḥsādhyāśvimukhyā bhayataraladṛśaḥ prādravan dikṣu sarve / poplūyantaśca daityā harimamaragaṇairarcitaṃ cārumauliṃ nānāśastrāstrapātairvigalitayaśasaṃcakrurutsiktadarpāḥ
तानित्थंप्रेक्ष्य दैत्यान् मयबलिपुरगान् कालनेमिप्रधानान् बाणैराकृष्य शार्ङ्ग त्वनवरतमुरोभेदिबिर्वज्रकल्पैः । कोपादारक्तदृष्टिः सरथगजहयान् दृष्टिनिर्धूतवीर्यान् नाराचख्यैः सुपुङ्खैर्जलद् इव गिरीन् छादयामास विष्णुः
tānitthaṃprekṣya daityān mayabalipuragān kālanemipradhānān bāṇairākṛṣya śārṅga tvanavaratamurobhedibirvajrakalpaiḥ / kopādāraktadṛṣṭiḥ sarathagajahayān dṛṣṭinirdhūtavīryān nārācakhyaiḥ supuṅkhairjalad iva girīn chādayāmāsa viṣṇuḥ
तैर्वाणैश्छाद्यमाना हरिकरनुदितैः कालदण्डप्रकाशैर्नाराचैरर्धचन्द्रैर्बालिमयपुरागा भीतभीतास्त्वारन्तः । प्रारम्बे दानवेन्द्रं शतवदनमथो प्रेषयन् कालनेमिं स प्रायाद् देवसैन्यप्रभुममितबलं केशवं लोकनाथम्
tairvāṇaiśchādyamānā harikaranuditaiḥ kāladaṇḍaprakāśairnārācairardhacandrairbālimayapurāgā bhītabhītāstvārantaḥ / prārambe dānavendraṃ śatavadanamatho preṣayan kālanemiṃ sa prāyād devasainyaprabhumamitabalaṃ keśavaṃ lokanātham
तं दृष्ट्वा शतशीर्षमुद्यतगदं शैलेन्द्रशृङ्गाकृतिं विष्णुः शार्ङ्गमपास्य सत्वरमथो जग्राह चक्रं करे । सो ऽप्येनं प्रसमीक्ष्य दैत्यविटपप्रच्छेदनं मानिनं प्रोवाचाथ विहस्य तं च सुचिरं मेघस्वनो दानवः
taṃ dṛṣṭvā śataśīrṣamudyatagadaṃ śailendraśṛṅgākṛtiṃ viṣṇuḥ śārṅgamapāsya satvaramatho jagrāha cakraṃ kare / so 'pyenaṃ prasamīkṣya daityaviṭapapracchedanaṃ māninaṃ provācātha vihasya taṃ ca suciraṃ meghasvano dānavaḥ
अयं स दनुपुत्रसैन्यवित्रासकृद्रिषुः परमकोपितः स मधोर्विघातकृत् । हिरण्यनयनान्तकः कुसुमपूजारतिः क्व याति मम दृष्टिगोचरे निपतितः खलः
ayaṃ sa danuputrasainyavitrāsakṛdriṣuḥ paramakopitaḥ sa madhorvighātakṛt / hiraṇyanayanāntakaḥ kusumapūjāratiḥ kva yāti mama dṛṣṭigocare nipatitaḥ khalaḥ
यद्येष संप्रति ममाहवमभ्युषैति नृनं न याति निलयं निजमम्बुजाक्षः । मन्मुष्टिपिष्टशिथिलाङ्गमुपात्तभस्म संद्रक्ष्यते सुरजनो भयकातराक्षः
yadyeṣa saṃprati mamāhavamabhyuṣaiti nṛnaṃ na yāti nilayaṃ nijamambujākṣaḥ / manmuṣṭipiṣṭaśithilāṅgamupāttabhasma saṃdrakṣyate surajano bhayakātarākṣaḥ
इत्येवमुक्त्वा मधुसूदनं वै स कालनेमिः स्फुरिताधरोष्ठः । गदां खगेन्द्रोपरि जातकोपो मुमोच शैले कुलिशं यथेन्द्रः
ityevamuktvā madhusūdanaṃ vai sa kālanemiḥ sphuritādharoṣṭhaḥ / gadāṃ khagendropari jātakopo mumoca śaile kuliśaṃ yathendraḥ
तामापतन्तीं प्रसमीक्ष्य विष्णुर्घोरां गदां दानवबाहुमुक्ताम् । चक्रेण चिच्छेद सुदुर्गतस्य मनोरथं पूर्वकृतेन कर्म
tāmāpatantīṃ prasamīkṣya viṣṇurghorāṃ gadāṃ dānavabāhumuktām / cakreṇa ciccheda sudurgatasya manorathaṃ pūrvakṛtena karma
गदां छित्त्वा दानवाभ्याशमेत्य भुजौ पीनौ संप्रचिच्छेद वेगात् । भुजाभ्यां कृत्ताभ्यां दग्धशैलप्रकाशः संदृश्येताप्यपरः कालनेमि
gadāṃ chittvā dānavābhyāśametya bhujau pīnau saṃpraciccheda vegāt / bhujābhyāṃ kṛttābhyāṃ dagdhaśailaprakāśaḥ saṃdṛśyetāpyaparaḥ kālanemi
ततो ऽस्य माधवः कोपात् शिरश्चक्रेण भूतले । छित्त्वा निपातयामास पक्वं तालफलं यथा
tato 'sya mādhavaḥ kopāt śiraścakreṇa bhūtale / chittvā nipātayāmāsa pakvaṃ tālaphalaṃ yathā
तथा विबाहुर्विशिरा मुण्डतालो यथा वने । तस्थौ मेरुरिवाकम्प्यः कबन्धः क्ष्माधरेश्वरः
tathā vibāhurviśirā muṇḍatālo yathā vane / tasthau merurivākampyaḥ kabandhaḥ kṣmādhareśvaraḥ
तं वैनतेयो ऽप्युपसा खगोत्त्मो निपातयामास मुने धरण्याम् । यथाम्बराद् बाहुशिरः प्रणष्टबलं महेन्द्रः कुलिशेन भूम्याम्
taṃ vainateyo 'pyupasā khagottmo nipātayāmāsa mune dharaṇyām / yathāmbarād bāhuśiraḥ praṇaṣṭabalaṃ mahendraḥ kuliśena bhūmyām
तस्मिन् हते दानवसैन्यपाले संपीड्यमानास्त्रिदशैस्तु दैत्याः । विमुक्तशस्त्रालकचर्मवस्त्राः संप्राद्रवन् बाणमृते ऽसुरेन्द्राः
tasmin hate dānavasainyapāle saṃpīḍyamānāstridaśaistu daityāḥ / vimuktaśastrālakacarmavastrāḥ saṃprādravan bāṇamṛte 'surendrāḥ