इति श्रीवामपुराणे तृतीयो ऽध्ययः पुलस्त्य उवाच । एवं कपाली संजातो देवर्षे भगवान्हरः । अनेन कारणेनासौ दक्षेण न निमन्त्रितः
iti śrīvāmapurāṇe tṛtīyo 'dhyayaḥ pulastya uvāca / evaṃ kapālī saṃjāto devarṣe bhagavānharaḥ / anena kāraṇenāsau dakṣeṇa na nimantritaḥ
कपालिजायेति सतीं विज्ञायाथ प्रजापतिः । यज्ञे चार्हापि दुहिता दक्षेण न निमन्त्रिता
kapālijāyeti satīṃ vijñāyātha prajāpatiḥ / yajñe cārhāpi duhitā dakṣeṇa na nimantritā
एतस्मिन्नन्तरे देवीं द्रष्टुं गौतमनन्दिनी । जया जगाम शैलेन्द्रं मन्दरं चारुकन्दरम्
etasminnantare devīṃ draṣṭuṃ gautamanandinī / jayā jagāma śailendraṃ mandaraṃ cārukandaram
तामागतां सती दृष्ट्वा जयमेकामुवाच ह । किमर्थं विजया नागाज्जयन्ती चापराजिता
tāmāgatāṃ satī dṛṣṭvā jayamekāmuvāca ha / kimarthaṃ vijayā nāgājjayantī cāparājitā
सा देव्या वचनं श्रुत्वा उवाच परमेश्वरीम् । गता निमन्त्रिताः सर्वा मखे मातामहस्य ताः
sā devyā vacanaṃ śrutvā uvāca parameśvarīm / gatā nimantritāḥ sarvā makhe mātāmahasya tāḥ
समं पित्रा गौतमेन मात्रा चैवाप्यहल्यया । अहं समागता द्रष्टुं त्वां तत्र गमनोत्सुका
samaṃ pitrā gautamena mātrā caivāpyahalyayā / ahaṃ samāgatā draṣṭuṃ tvāṃ tatra gamanotsukā
किं त्वं न व्रजसे तत्र तथा देवो महेश्वरः । नामन्त्रितासि तातेन उताहोस्विद् व्रजिष्यसि
kiṃ tvaṃ na vrajase tatra tathā devo maheśvaraḥ / nāmantritāsi tātena utāhosvid vrajiṣyasi
गतास्तु ऋषयः सर्वे ऋषिपत्न्यः सुरास्तथा । मातृष्वसः शशाङ्कश्च सपत्नीको गतः क्रतुम्
gatāstu ṛṣayaḥ sarve ṛṣipatnyaḥ surāstathā / mātṛṣvasaḥ śaśāṅkaśca sapatnīko gataḥ kratum
चतुर्दशसु लोकेषु जन्तवो ये चराचराः । निमन्त्रिताः क्रतौ सर्वे किं नासि त्वं निमन्त्रिता
caturdaśasu lokeṣu jantavo ye carācarāḥ / nimantritāḥ kratau sarve kiṃ nāsi tvaṃ nimantritā
पुलस्त्य उवाच। । जयायास्तद्वचः श्रुत्वा वज्रपातसमं सती । मन्युनाभिप्लुता ब्रह्मन् पञ्चत्वमगमत् ततः
pulastya uvāca/ / jayāyāstadvacaḥ śrutvā vajrapātasamaṃ satī / manyunābhiplutā brahman pañcatvamagamat tataḥ
जया मृतां सतीं दृष्ट्वा क्रोधशोकपरिप्लुता । मुञ्चती वारि नेत्राभ्यां सस्वरं विललाप ह
jayā mṛtāṃ satīṃ dṛṣṭvā krodhaśokapariplutā / muñcatī vāri netrābhyāṃ sasvaraṃ vilalāpa ha
आक्रन्दितध्वनिं श्रुत्वा शूलपाणिस्त्रिलोचनः । आः किमेतदितीत्युक्त्वा जयाभ्याशमुपागतः
ākranditadhvaniṃ śrutvā śūlapāṇistrilocanaḥ / āḥ kimetaditītyuktvā jayābhyāśamupāgataḥ
आगतो ददृशे देवीं लतामिव वनस्पतेः । कृत्तां परशुना भूमौ श्लथाङ्गीं पतितां सतीम्
āgato dadṛśe devīṃ latāmiva vanaspateḥ / kṛttāṃ paraśunā bhūmau ślathāṅgīṃ patitāṃ satīm
देवीं निपतितां दृष्ट्वा जयां पप्रच्छ शङ्करः । किमियं पतिता भूमौ निकृत्तेव लता सती
devīṃ nipatitāṃ dṛṣṭvā jayāṃ papraccha śaṅkaraḥ / kimiyaṃ patitā bhūmau nikṛtteva latā satī
सा शङ्करवचः श्रुत्वा जया वचनमब्रवीत् । श्रत्वा मखस्था दक्षस्य भगिन्यः पतिभिः सह
sā śaṅkaravacaḥ śrutvā jayā vacanamabravīt / śratvā makhasthā dakṣasya bhaginyaḥ patibhiḥ saha
आदित्याद्यास्त्रिलोकेश समं शक्रादिभिः सुरैः । मातृष्वसा विपन्नेयमन्तर्दुःखेन दह्यती
ādityādyāstrilokeśa samaṃ śakrādibhiḥ suraiḥ / mātṛṣvasā vipanneyamantarduḥkhena dahyatī
पुलस्त्य उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचो रौद्रं रुद्रः क्रोधाप्लुतो बभौ । क्रुद्धस्य सर्वगात्रेभ्यो निश्चेरुः सहसार्चिषः
pulastya uvāca / etacchrutvā vaco raudraṃ rudraḥ krodhāpluto babhau / kruddhasya sarvagātrebhyo niśceruḥ sahasārciṣaḥ
ततः क्रोधात् त्रिनेत्रस्य गात्ररोमोद्भाव मुने । गणाः सिंहमुखा जाता वीरभद्रपुरोगमाः
tataḥ krodhāt trinetrasya gātraromodbhāva mune / gaṇāḥ siṃhamukhā jātā vīrabhadrapurogamāḥ
गणैः परिवृतस्तस्मान्मन्दराद्धिमसाह्वयम् । गतः कनखलं तस्माद् यत्र दक्षो ऽयजत् क्रतुम्
gaṇaiḥ parivṛtastasmānmandarāddhimasāhvayam / gataḥ kanakhalaṃ tasmād yatra dakṣo 'yajat kratum
ततो गणानामधिपो वीरभद्रो महाबलः । दिशि प्रतीच्युत्तरायां तस्थौ शूलधरो मुने
tato gaṇānāmadhipo vīrabhadro mahābalaḥ / diśi pratīcyuttarāyāṃ tasthau śūladharo mune
जया क्रोधाद् गदां गृह्य पूर्वदक्षिणतः स्थिता । मध्ये त्रिरशूलधृक् शर्वस्तस्थौ क्रोधान्महामुने
jayā krodhād gadāṃ gṛhya pūrvadakṣiṇataḥ sthitā / madhye triraśūladhṛk śarvastasthau krodhānmahāmune
मडगारिवदनं दृष्ट्वा देवाः शक्रपुरोगमाः । ऋषयो यक्षगन्धर्वाः किमिदं त्वित्यचिन्तयन्
maḍagārivadanaṃ dṛṣṭvā devāḥ śakrapurogamāḥ / ṛṣayo yakṣagandharvāḥ kimidaṃ tvityacintayan
ततस्तु धनुरादाय शरांश्चाशीविषोपमान् । द्वारपालस्तदा धर्मो वीरभद्रमुपाद्रवत्
tatastu dhanurādāya śarāṃścāśīviṣopamān / dvārapālastadā dharmo vīrabhadramupādravat
तमापतन्तं सहसा धर्मं दृष्ट्वा गणेश्वरः । करेणैकेन जग्राह त्रिशुलं वह्निसन्निभम्
tamāpatantaṃ sahasā dharmaṃ dṛṣṭvā gaṇeśvaraḥ / kareṇaikena jagrāha triśulaṃ vahnisannibham
कार्मुकं च द्वितीयेन तृतीयेनाथ मार्गणान् । चतुर्थेन गदां गृह्य धर्ममभ्यद्रवद् गणः
kārmukaṃ ca dvitīyena tṛtīyenātha mārgaṇān / caturthena gadāṃ gṛhya dharmamabhyadravad gaṇaḥ
ततश्चतुर्भुजं दृष्ट्वा धर्मराजो गणेश्वरम् । तस्थावष्टभुनजो भूत्वा नानायुधधरो ऽव्ययः
tataścaturbhujaṃ dṛṣṭvā dharmarājo gaṇeśvaram / tasthāvaṣṭabhunajo bhūtvā nānāyudhadharo 'vyayaḥ
खड्गचर्मगदाप्रासपरश्वधवराङ्कुशैः । चापमार्गणभृत्तस्थौ हन्तुकामो गणेश्वरम्
khaḍgacarmagadāprāsaparaśvadhavarāṅkuśaiḥ / cāpamārgaṇabhṛttasthau hantukāmo gaṇeśvaram
गणेश्वरो ऽपि संक्रुद्धो हन्तुं धर्म सनातनम् । ववर्ष मार्गणास्तीक्ष्णान् यथा प्रावृषि तोयदः
gaṇeśvaro 'pi saṃkruddho hantuṃ dharma sanātanam / vavarṣa mārgaṇāstīkṣṇān yathā prāvṛṣi toyadaḥ
तावन्योन्यं महात्मानौ शरचापधरौ मुने । रुधिरारुणसिक्ताङ्गौ किंशुकाविव रेजतुः
tāvanyonyaṃ mahātmānau śaracāpadharau mune / rudhirāruṇasiktāṅgau kiṃśukāviva rejatuḥ
ततो वरास्त्रैर्गणनायकेन जितः स धर्मः तरसा प्रसह्य । पराङ्मुखो ऽभूद्विमना मुनीन्द्र स वीरभद्रः प्रविवेश यज्ञम् । । 4.30 यज्ञावाटं प्रविष्टं तं वीरभद्रं गणेश्वरम् । दृष्ट्वा तु सहसा देवा उत्तस्थुः सायुधा मुने
tato varāstrairgaṇanāyakena jitaḥ sa dharmaḥ tarasā prasahya / parāṅmukho 'bhūdvimanā munīndra sa vīrabhadraḥ praviveśa yajñam / / 4.30 yajñāvāṭaṃ praviṣṭaṃ taṃ vīrabhadraṃ gaṇeśvaram / dṛṣṭvā tu sahasā devā uttasthuḥ sāyudhā mune
वसवो ऽष्टौ महाभागा ग्रहा नव सुदारुणाः । इन्द्राद्या द्वादशादित्या रुद्रास्त्वेकादशैव हि
vasavo 'ṣṭau mahābhāgā grahā nava sudāruṇāḥ / indrādyā dvādaśādityā rudrāstvekādaśaiva hi
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च सिद्धगन्धर्वपन्नगाः । यक्षाः किंपुरुषाश्चैव खगाश्क्रधरास्तथा
viśvedevāśca sādhyāśca siddhagandharvapannagāḥ / yakṣāḥ kiṃpuruṣāścaiva khagāśkradharāstathā
राजा वैवस्ताद्वंशाद् धर्मकीर्तिस्तु विश्रुतः । सोमवंशोद्भवश्चोग्रो भोजकीर्तिर्महाभुजः
rājā vaivastādvaṃśād dharmakīrtistu viśrutaḥ / somavaṃśodbhavaścogro bhojakīrtirmahābhujaḥ
दीतिजा दानवाश्चान्ये ये ऽन्ये तत्र समागताः । ते सर्वे ऽभ्यद्रवन् रौद्रं वीरभद्रमुदायुधाः
dītijā dānavāścānye ye 'nye tatra samāgatāḥ / te sarve 'bhyadravan raudraṃ vīrabhadramudāyudhāḥ
तानापतत एवाशु चापबाणधरो गणः । अभिदुद्राव वेगेन सर्वानेव शरोत्करैः
tānāpatata evāśu cāpabāṇadharo gaṇaḥ / abhidudrāva vegena sarvāneva śarotkaraiḥ
ते शस्त्रवर्षमतुलं गणेशाय समुत्सृजन् । गणेशो ऽपि वरास्त्रैस्तान् प्रचिच्छेद बिभेद च
te śastravarṣamatulaṃ gaṇeśāya samutsṛjan / gaṇeśo 'pi varāstraistān praciccheda bibheda ca
शरैः शस्त्रैश्च सततं वध्यमाना महात्मना । वीरभद्रेण देवाद्या अवहारमर्कुत
śaraiḥ śastraiśca satataṃ vadhyamānā mahātmanā / vīrabhadreṇa devādyā avahāramarkuta
ततो विवेश गणपो यज्ञमध्यं सुविस्तृतम् । जुह्वाना ऋषयो यत्र हवींषि प्रवितन्वते
tato viveśa gaṇapo yajñamadhyaṃ suvistṛtam / juhvānā ṛṣayo yatra havīṃṣi pravitanvate
ततो महर्षयो दृष्ट्वा मृगेन्द्रवदनं गणम् । भीता होत्रं परित्यज्य जग्मुः शरणमच्युतम्
tato maharṣayo dṛṣṭvā mṛgendravadanaṃ gaṇam / bhītā hotraṃ parityajya jagmuḥ śaraṇamacyutam
तानार्ताश्चक्रभृद् दृष्ट्वा महर्षीस्त्रस्तमानसान् । न भेतव्यमितीत्युक्त्वा समुत्तस्थौ वरायुधः
tānārtāścakrabhṛd dṛṣṭvā maharṣīstrastamānasān / na bhetavyamitītyuktvā samuttasthau varāyudhaḥ
समानम्य ततः शार्ङ्ग शरानग्निशिखोपमान् । मुमोच वीरभद्राय कायावरणदारणान्
samānamya tataḥ śārṅga śarānagniśikhopamān / mumoca vīrabhadrāya kāyāvaraṇadāraṇān
ते तस्य कायमासाद्य अमोघा वै हरेः शराः । निपेतुर्भुवि भग्नाशा नास्तिकादिव याचकाः
te tasya kāyamāsādya amoghā vai hareḥ śarāḥ / nipeturbhuvi bhagnāśā nāstikādiva yācakāḥ
शरास्त्वमोघान्मोघत्वमापन्नान्वीक्ष्य केशवः । दिव्यैरस्त्रैर्वीरभद्रं प्रच्छादयितुमुद्यतः
śarāstvamoghānmoghatvamāpannānvīkṣya keśavaḥ / divyairastrairvīrabhadraṃ pracchādayitumudyataḥ
तानस्त्रान्वासुदेवेन प्रक्षिप्तान्गणनायकः । वारयामास शूलेन गदया मार्गणैस्तथा
tānastrānvāsudevena prakṣiptāngaṇanāyakaḥ / vārayāmāsa śūlena gadayā mārgaṇaistathā
दृष्ट्वा विपन्नान्यस्त्राणि गदां चिक्षेप माधवः । त्रिशुलेन समाहत्य पातयामास भूतले
dṛṣṭvā vipannānyastrāṇi gadāṃ cikṣepa mādhavaḥ / triśulena samāhatya pātayāmāsa bhūtale
मुशलं वीरभद्राय प्रचिक्षेप हलायुधः । लाङ्गलं च गणेशो ऽपि गदया प्रत्यवारयत्
muśalaṃ vīrabhadrāya pracikṣepa halāyudhaḥ / lāṅgalaṃ ca gaṇeśo 'pi gadayā pratyavārayat
मुशलं सगदं दृष्ट्वा लाङ्गलं च निवारितम् । वीरभद्राय चिक्षेप चक्रं क्रोधात् खगध्वजः
muśalaṃ sagadaṃ dṛṣṭvā lāṅgalaṃ ca nivāritam / vīrabhadrāya cikṣepa cakraṃ krodhāt khagadhvajaḥ
तमापतन्तं शतसूर्यकल्पं सुदर्शनं वीक्ष्य गणेश्वरस्तु । शूलं परित्यज्य जगार चक्रं यथा मधुं मीनवपुः सुरेन्द्रः
tamāpatantaṃ śatasūryakalpaṃ sudarśanaṃ vīkṣya gaṇeśvarastu / śūlaṃ parityajya jagāra cakraṃ yathā madhuṃ mīnavapuḥ surendraḥ
चक्रे निगीर्णे गणनायकेन क्रोधातिरक्तो ऽसितचारुनेत्रः । मुरारिरभ्येत्य गणाधिपेन्द्रमुत्क्षिप्य वेगाद् भुवि निष्पिपपेष
cakre nigīrṇe gaṇanāyakena krodhātirakto 'sitacārunetraḥ / murārirabhyetya gaṇādhipendramutkṣipya vegād bhuvi niṣpipapeṣa
हरिबाहूरुवेगेन विनिष्पिष्टस्य भूतले । सहितं रुधिरोद्गारैर्मुकाच्चक्रं विनिगतम्
haribāhūruvegena viniṣpiṣṭasya bhūtale / sahitaṃ rudhirodgārairmukāccakraṃ vinigatam
ततो निःसृतमालोक्य चक्रं कैटभनाशनः । समादाय हृषीकेशो वीरभद्रो मुमोच ह
tato niḥsṛtamālokya cakraṃ kaiṭabhanāśanaḥ / samādāya hṛṣīkeśo vīrabhadro mumoca ha
हृषीकेशेन मुक्तस्तु वीरभद्रो जटाधरम् । गत्वा निवेदयामास वासुदेवात्पराजयम्
hṛṣīkeśena muktastu vīrabhadro jaṭādharam / gatvā nivedayāmāsa vāsudevātparājayam
ततो जटाधरो दृष्ट्वा गणेशं शोणिताप्लुतम् । निश्वसन्तं यथा नागं क्रोधं चक्रे तदाव्ययः
tato jaṭādharo dṛṣṭvā gaṇeśaṃ śoṇitāplutam / niśvasantaṃ yathā nāgaṃ krodhaṃ cakre tadāvyayaḥ
ततः क्रोधाभिभूतेन वीरभद्रो ऽथ शंभुना । पूर्वोद्दिष्टे तदा स्थाने सायुधस्तु निवेशितः
tataḥ krodhābhibhūtena vīrabhadro 'tha śaṃbhunā / pūrvoddiṣṭe tadā sthāne sāyudhastu niveśitaḥ
वीरभद्रमथादिश्य भद्रकालीं च शङ्करः । विवेश क्रोधताम्राक्षो यज्ञवाटं त्रिशूलभृत्
vīrabhadramathādiśya bhadrakālīṃ ca śaṅkaraḥ / viveśa krodhatāmrākṣo yajñavāṭaṃ triśūlabhṛt
ततस्तु देवप्रवरे जटाधरे त्रिशूलपाणौ त्रिपुरान्तकारिणि । दक्षस्य यज्ञं विशति क्षयङ्करे जातो ऋषीणां प्रवरो हि साध्वसः
tatastu devapravare jaṭādhare triśūlapāṇau tripurāntakāriṇi / dakṣasya yajñaṃ viśati kṣayaṅkare jāto ṛṣīṇāṃ pravaro hi sādhvasaḥ