इति श्रीवामनपुराणे चतुर्थो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच । जटाधरं हरिर्द्दष्ट्वा क्रोधादारक्तलोचनम् । तस्मात् स्थानादपाक्रम्य कुब्जाम्रे ऽन्तर्हितः स्थितः
iti śrīvāmanapurāṇe caturtho 'dhyāyaḥ pulastya uvāca / jaṭādharaṃ harirddaṣṭvā krodhādāraktalocanam / tasmāt sthānādapākramya kubjāmre 'ntarhitaḥ sthitaḥ
वसवो ऽष्टौ हरं दृष्ट्वा सुस्रुवुर्वेगतो मुने । सा तु जाता सरिच्छ्रेष्ठा सीता नाम सरस्वती
vasavo 'ṣṭau haraṃ dṛṣṭvā susruvurvegato mune / sā tu jātā saricchreṣṭhā sītā nāma sarasvatī
एकादश तथा रुद्रास्त्रिनेत्रा वृषकेतनाः । कान्दिशीका लयं जग्मुः समभ्येत्यैव शङ्करम्
ekādaśa tathā rudrāstrinetrā vṛṣaketanāḥ / kāndiśīkā layaṃ jagmuḥ samabhyetyaiva śaṅkaram
विश्वे ऽश्विनौ चच साध्याश्च मरुतो ऽनलभास्कराः । समासाद्य पुरोडाशं भक्ष्याश्च महामुने
viśve 'śvinau caca sādhyāśca maruto 'nalabhāskarāḥ / samāsādya puroḍāśaṃ bhakṣyāśca mahāmune
चन्द्रः सममृक्षगणैर्निशां समुपदर्शयन् । उत्पत्यरुह्य गगनं स्वमधिष्ठानमास्थितः
candraḥ samamṛkṣagaṇairniśāṃ samupadarśayan / utpatyaruhya gaganaṃ svamadhiṣṭhānamāsthitaḥ
कश्यपाद्याश्च ऋषयो जपन्तः शतरुद्रियम् । पुष्पाञ्जलिपुटा भूत्वा प्रणताः संस्थिता मुने
kaśyapādyāśca ṛṣayo japantaḥ śatarudriyam / puṣpāñjalipuṭā bhūtvā praṇatāḥ saṃsthitā mune
असकृद् दक्षदयिता दृष्ट्वा रुद्रं बलाधिकम् । शक्रादीनां सुरेशानां कृपणं विललाप ह
asakṛd dakṣadayitā dṛṣṭvā rudraṃ balādhikam / śakrādīnāṃ sureśānāṃ kṛpaṇaṃ vilalāpa ha
ततः क्रोधाभिभूतेन शङ्करेण महात्मना । तलप्रहारैरमरा बहवो विनिपातिताः
tataḥ krodhābhibhūtena śaṅkareṇa mahātmanā / talaprahārairamarā bahavo vinipātitāḥ
पादप्रहारैरमरा त्रिशुलेनापरे मुने । दृष्ट्यग्निना तथैवान्ये देवाद्याः प्रलयीकृताः
pādaprahārairamarā triśulenāpare mune / dṛṣṭyagninā tathaivānye devādyāḥ pralayīkṛtāḥ
ततः पूषा हरं वीक्ष्य विनिघ्नन्तं सुरासुरान् । क्रोधाद् बाहू प्रसार्यथ प्रदुद्राव महेश्वरम्
tataḥ pūṣā haraṃ vīkṣya vinighnantaṃ surāsurān / krodhād bāhū prasāryatha pradudrāva maheśvaram
तमापतन्तं भगवान् संनिरीक्ष्य त्रिलोचनः । बाहुभ्यां प्रतिजग्राह करेणैकेन शङ्करः
tamāpatantaṃ bhagavān saṃnirīkṣya trilocanaḥ / bāhubhyāṃ pratijagrāha kareṇaikena śaṅkaraḥ
कराभ्यां प्रगृहीतस्य शंभुनांशुमतो ऽपि हि । कराङ्गुलिभ्यो निश्चेरुरसृग्धाराः समन्ततः
karābhyāṃ pragṛhītasya śaṃbhunāṃśumato 'pi hi / karāṅgulibhyo niścerurasṛgdhārāḥ samantataḥ
ततो वेगेन महता अंशुमन्तं दिवाकरम् । भ्रामयामास सततं सिंहो मृगशिशुं यथा
tato vegena mahatā aṃśumantaṃ divākaram / bhrāmayāmāsa satataṃ siṃho mṛgaśiśuṃ yathā
भ्रामितस्यातिवेगेन नारदांशुमतो ऽपि हि । भुजौ हस्वत्वमापन्नौ त्रुटितस्नायुबन्धनौ
bhrāmitasyātivegena nāradāṃśumato 'pi hi / bhujau hasvatvamāpannau truṭitasnāyubandhanau
रुधिराप्लुतसर्वाङ्गमंशुमन्तं महेश्वरः । संनिरीभ्योत्ससर्जैनमन्यतो।भिजगाम ह
rudhirāplutasarvāṅgamaṃśumantaṃ maheśvaraḥ / saṃnirībhyotsasarjainamanyato/bhijagāma ha
ततस्तु पूषा विहसन् दशनानि विदर्शयन् । प्रोवाचैह्येहि कापालिन् पुनः पुनरथेश्वरम्
tatastu pūṣā vihasan daśanāni vidarśayan / provācaihyehi kāpālin punaḥ punaratheśvaram
ततः क्रोधाभिभूतेन पूष्णे वेगेन शंभुना । मुष्टिनाहत्य दशनाः पातिता धरणीतले
tataḥ krodhābhibhūtena pūṣṇe vegena śaṃbhunā / muṣṭināhatya daśanāḥ pātitā dharaṇītale
भग्नदन्तस्तथा पूषा शोणिताभिप्लुताननः । पपात भुवि निःसंज्ञो वज्राहत इवाचलः
bhagnadantastathā pūṣā śoṇitābhiplutānanaḥ / papāta bhuvi niḥsaṃjño vajrāhata ivācalaḥ
भगो।भिवीभ्य पूषाणं पतितं रुधिरोक्षितम् । नेत्राभ्यां घोररूपाभ्यां वृषध्वजमवैक्षत
bhago/bhivībhya pūṣāṇaṃ patitaṃ rudhirokṣitam / netrābhyāṃ ghorarūpābhyāṃ vṛṣadhvajamavaikṣata
त्रिपुरघ्नस्ततः क्रुद्धस्तलेनाहत्य चक्षुषी । निपातयामास भुवि क्षोभयन्सर्वदेवताः
tripuraghnastataḥ kruddhastalenāhatya cakṣuṣī / nipātayāmāsa bhuvi kṣobhayansarvadevatāḥ
ततो दिवाकराः सर्वे पुरस्कृत्य शतक्रतुम् । मरुद्भिश्च हुताशैश्च भयाज्जग्मुर्दिशो दश । । 5.21 प्रतियातेषु देवेषु प्रह्लादाद्या दितीस्वराः । नमस्कृत्य ततः सर्वे तस्थुः प्राञ्जलयो मुने
tato divākarāḥ sarve puraskṛtya śatakratum / marudbhiśca hutāśaiśca bhayājjagmurdiśo daśa / / 5.21 pratiyāteṣu deveṣu prahlādādyā ditīsvarāḥ / namaskṛtya tataḥ sarve tasthuḥ prāñjalayo mune
ततस्तं यज्ञवाटं तु शङ्करो घोरचक्षुषा । ददर्श दग्धुं कोपेन सर्वांश्चैव सुरामुरान्
tatastaṃ yajñavāṭaṃ tu śaṅkaro ghoracakṣuṣā / dadarśa dagdhuṃ kopena sarvāṃścaiva surāmurān
ततो निलिल्यिरे वीराः प्रणेमुर्दुद्रुस्तथा । भयादन्ये हरं दृष्ट्वा गता वैवस्वतक्षयम्
tato nililyire vīrāḥ praṇemurdudrustathā / bhayādanye haraṃ dṛṣṭvā gatā vaivasvatakṣayam
त्रयो ऽग्नयस्त्रिभिर्नेर्दुःसहं समवैक्षत । दृष्टमात्रास्त्रिनेत्रेण भस्मीभूताभवन् क्षणात्
trayo 'gnayastribhirnerduḥsahaṃ samavaikṣata / dṛṣṭamātrāstrinetreṇa bhasmībhūtābhavan kṣaṇāt
अग्नौ प्रणष्टे यज्ञो ऽपि भूत्वा दिव्यवपुर्मृगः । दुद्राव विक्लवगतिर्दक्षिणासहितो ऽम्बरे
agnau praṇaṣṭe yajño 'pi bhūtvā divyavapurmṛgaḥ / dudrāva viklavagatirdakṣiṇāsahito 'mbare
तमेवानुससारेशश्चापमानम्य वेगवान् । शरं पाशुपतं कृत्वा कालरूपी महेश्वरः
tamevānusasāreśaścāpamānamya vegavān / śaraṃ pāśupataṃ kṛtvā kālarūpī maheśvaraḥ
अर्द्धेन यज्ञवाटान्ते जटाधर इति श्रुतः । अर्द्धेन गगने शर्वः कालरूपी च कथ्यते
arddhena yajñavāṭānte jaṭādhara iti śrutaḥ / arddhena gagane śarvaḥ kālarūpī ca kathyate
नारद उवाच । कालरूपी त्वयाख्यातः शंभुर्गगनगोचरः । लक्षणं च स्वरूपं च सर्वं व्याख्यातुमर्हसि
nārada uvāca / kālarūpī tvayākhyātaḥ śaṃbhurgaganagocaraḥ / lakṣaṇaṃ ca svarūpaṃ ca sarvaṃ vyākhyātumarhasi
पुलस्त्य उवाच । स्वरूपं त्रिपुरघ्नस्य वदिष्ये कालपूपिणः । येनाम्बरं मुनिश्रेष्ठ व्याप्तं लोकहितेप्सुना
pulastya uvāca / svarūpaṃ tripuraghnasya vadiṣye kālapūpiṇaḥ / yenāmbaraṃ muniśreṣṭha vyāptaṃ lokahitepsunā
यत्राश्विनी च भरणी कुत्तिकायास्तथांशकः । मेषो राशिः कुजक्षेत्रं तच्छिरः कालरूपिणः
yatrāśvinī ca bharaṇī kuttikāyāstathāṃśakaḥ / meṣo rāśiḥ kujakṣetraṃ tacchiraḥ kālarūpiṇaḥ
आग्नेयाशास्त्रयो ब्रह्मन् प्राजापत्यं कवेर्गृहम् । सौम्यार्द्ध वृषनामेदं वदनं परिकीर्तितम्
āgneyāśāstrayo brahman prājāpatyaṃ kavergṛham / saumyārddha vṛṣanāmedaṃ vadanaṃ parikīrtitam
मृगार्द्धमार्द्रादित्यांशास्त्रयः सौम्यगृहं त्विदम् । मिथुनं भुजयोस्तदस्य गगनस्थस्य शूलिनः
mṛgārddhamārdrādityāṃśāstrayaḥ saumyagṛhaṃ tvidam / mithunaṃ bhujayostadasya gaganasthasya śūlinaḥ
आदित्यांशश्च पुष्यं च आश्लेषा शशिनो गृहम् । राशिः कर्कटको नाम पार्श्वे मखविनाशिनः।थ । 5.34 पित्र्यर्क्षं भगदैवत्यमुत्तरांश् च केसरी । सूर्यक्षेत्रं विभोर्ब्रह्मन् हृदयं परिगीयते
ādityāṃśaśca puṣyaṃ ca āśleṣā śaśino gṛham / rāśiḥ karkaṭako nāma pārśve makhavināśinaḥ/tha / 5.34 pitryarkṣaṃ bhagadaivatyamuttarāṃś ca kesarī / sūryakṣetraṃ vibhorbrahman hṛdayaṃ parigīyate
उत्तरांशास्त्रयः पाणिश्चित्रार्धं कन्यका त्वियम् । सोमपुत्रस्य सद्मैतद् द्वितीयं जठरं विभोः
uttarāṃśāstrayaḥ pāṇiścitrārdhaṃ kanyakā tviyam / somaputrasya sadmaitad dvitīyaṃ jaṭharaṃ vibhoḥ
चित्रांशद्वितयं स्वातिर्विशाखायांशकत्रयम् । द्वितीयं सुक्रसदनं तुला नाभिरुदाहृता
citrāṃśadvitayaṃ svātirviśākhāyāṃśakatrayam / dvitīyaṃ sukrasadanaṃ tulā nābhirudāhṛtā
विशाखांशमनूराधा ज्येष्ठा भौमगृहं त्विदम् । द्वितीयं वृश्चिको राशिर्मेढ्रं कालसवरूपिणः
viśākhāṃśamanūrādhā jyeṣṭhā bhaumagṛhaṃ tvidam / dvitīyaṃ vṛściko rāśirmeḍhraṃ kālasavarūpiṇaḥ
मूलं पूर्वोत्तरांशश्च देवाचजार्यगृहं धनुः । ऊरुयुगलमीशस्य अमरर्षे प्रगीयते
mūlaṃ pūrvottarāṃśaśca devācajāryagṛhaṃ dhanuḥ / ūruyugalamīśasya amararṣe pragīyate
उत्तरांशास्त्रयो ऋक्षं श्रवणं मकरो मुने । धनिष्ठार्धं शतभिषा जानुनी परमेष्ठिनः
uttarāṃśāstrayo ṛkṣaṃ śravaṇaṃ makaro mune / dhaniṣṭhārdhaṃ śatabhiṣā jānunī parameṣṭhinaḥ
धनिष्ठार्धं शतभिषा प्रौष्ठपद्यांशकत्रयम् । सौरेः सद्मापरमिदं कुम्भो जङ्घे च विश्रते
dhaniṣṭhārdhaṃ śatabhiṣā prauṣṭhapadyāṃśakatrayam / saureḥ sadmāparamidaṃ kumbho jaṅghe ca viśrate
प्रोष्ठपद्यांशमेकं तु उत्तरा रेवती तथा । द्वितीयं जीवसदनं मीनस्तु चरणावुभौ
proṣṭhapadyāṃśamekaṃ tu uttarā revatī tathā / dvitīyaṃ jīvasadanaṃ mīnastu caraṇāvubhau
एवं कृत्वा कालरूपं त्रिनेत्रो यज्ञं क्रोधान्मार्गराजघान । विद्धश्चासौ वेदनाबुद्धिमुक्तः खे संतस्थौ तारकाभिश्चिताङ्गः
evaṃ kṛtvā kālarūpaṃ trinetro yajñaṃ krodhānmārgarājaghāna / viddhaścāsau vedanābuddhimuktaḥ khe saṃtasthau tārakābhiścitāṅgaḥ
नारद उवाच । राशयो गदिता ब्रह्मंस्त्वया द्वादश वै मम । तेषां विशेषतो ब्रूहि लक्षणानि स्वरूपतः
nārada uvāca / rāśayo gaditā brahmaṃstvayā dvādaśa vai mama / teṣāṃ viśeṣato brūhi lakṣaṇāni svarūpataḥ
पुलस्त्य उवाच । स्वरूपं तव वक्ष्यामि राशीनां शृणु नारद । यादृशा यत्र संचारा यस्मिन् स्थाने वसन्ति च
pulastya uvāca / svarūpaṃ tava vakṣyāmi rāśīnāṃ śṛṇu nārada / yādṛśā yatra saṃcārā yasmin sthāne vasanti ca
मेषः समानमूर्तिश्च अजाविकधनादिषु । संचारस्थानमेवास्य धान्यरत्नाकरादिषु
meṣaḥ samānamūrtiśca ajāvikadhanādiṣu / saṃcārasthānamevāsya dhānyaratnākarādiṣu
नवशादूलसंछन्नवसुधायां च सर्वशः । नित्यं चरति फुल्लेषु सरसां पुलिनेषु च
navaśādūlasaṃchannavasudhāyāṃ ca sarvaśaḥ / nityaṃ carati phulleṣu sarasāṃ pulineṣu ca
वृषः सदृशरूपो हि चरते गोकुलादिषु । तस्याधिवासभूमित्तु कुषीवलधराश्रयः
vṛṣaḥ sadṛśarūpo hi carate gokulādiṣu / tasyādhivāsabhūmittu kuṣīvaladharāśrayaḥ
स्त्रीपुंसयोः समं रूपं शय्यासनपरिग्रहः । वीणावाद्यधृङ् मिथुनं गीतनर्तकशिल्पिषु
strīpuṃsayoḥ samaṃ rūpaṃ śayyāsanaparigrahaḥ / vīṇāvādyadhṛṅ mithunaṃ gītanartakaśilpiṣu
स्थितः क्रीडारतिर्नित्यं विहारावनिरस्य तु । मिथुनं नाम विख्यातं राशिर्द्वेधात्मकः स्थितः
sthitaḥ krīḍāratirnityaṃ vihārāvanirasya tu / mithunaṃ nāma vikhyātaṃ rāśirdvedhātmakaḥ sthitaḥ
कर्किः कुलीरेण समः सलिलस्थः प्रकीर्तितः । केदारवापीपुलिने विविक्तावनिरेव च
karkiḥ kulīreṇa samaḥ salilasthaḥ prakīrtitaḥ / kedāravāpīpuline viviktāvanireva ca
सिहस्तु पर्वतारण्यदुर्गकन्दरभूमिषु । वसते व्याधपल्लीषु गह्वरेषु गुहासु च
sihastu parvatāraṇyadurgakandarabhūmiṣu / vasate vyādhapallīṣu gahvareṣu guhāsu ca
व्रीहिप्रदीपिककरा मनावारूढा च कन्यका । चरते स्त्रीरतिस्थाने वसते नड्वलेषु च
vrīhipradīpikakarā manāvārūḍhā ca kanyakā / carate strīratisthāne vasate naḍvaleṣu ca
तुलापाणिश्च पुरुषो वीथ्यापणविचारकः । नगराध्वानशालासु वसते तत्र नारद
tulāpāṇiśca puruṣo vīthyāpaṇavicārakaḥ / nagarādhvānaśālāsu vasate tatra nārada
श्वभ्रवल्मीकसंचारी वृश्चिको वृश्चिकाकृतिः । विषगोमयकीटादिपाषाणादिषु संस्थितः
śvabhravalmīkasaṃcārī vṛściko vṛścikākṛtiḥ / viṣagomayakīṭādipāṣāṇādiṣu saṃsthitaḥ
धनुस्तु रङ्गजघनो दीप्यमानो धनुर्धरः । वाजिशूरास्त्रविद्वीरः स्थायी गजरथादिषु
dhanustu raṅgajaghano dīpyamāno dhanurdharaḥ / vājiśūrāstravidvīraḥ sthāyī gajarathādiṣu
मृगास्यो मकरो ब्रह्मन् वृषस्कन्धेक्षणाङ्गजः । मकरो ऽसौ नदीचारी वसते च महोदधौ
mṛgāsyo makaro brahman vṛṣaskandhekṣaṇāṅgajaḥ / makaro 'sau nadīcārī vasate ca mahodadhau
रिक्तमुम्भश्च पुरुषः स्कन्धधारी जलाप्लुतः । द्यूतशालाचरः कुम्भः स्थायी शौण्डिकसद्मसु
riktamumbhaśca puruṣaḥ skandhadhārī jalāplutaḥ / dyūtaśālācaraḥ kumbhaḥ sthāyī śauṇḍikasadmasu
मीनद्वयमथासक्तं मीनस्तीर्थाब्धिसंचरः । वसते पुण्यदेशेषु देवब्राह्नणसद्मसु
mīnadvayamathāsaktaṃ mīnastīrthābdhisaṃcaraḥ / vasate puṇyadeśeṣu devabrāhnaṇasadmasu
लक्षणा गदितास्तुभ्यं मेषादीनां महामुने । न कस्यचित् त्वयाख्येयं गुह्यमेतत्पुरातनम्
lakṣaṇā gaditāstubhyaṃ meṣādīnāṃ mahāmune / na kasyacit tvayākhyeyaṃ guhyametatpurātanam
एतन् मया ते कथितं सुरर्षे यथा त्रिनेत्रः प्रमाथ यज्ञम् । पुण्यं पुराणं परमं पवित्रमाख्यातवान्पापहरं शिवं च
etan mayā te kathitaṃ surarṣe yathā trinetraḥ pramātha yajñam / puṇyaṃ purāṇaṃ paramaṃ pavitramākhyātavānpāpaharaṃ śivaṃ ca