Chapter 6

इति श्रीवामनपुराणे पञ्चमो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच । हृद्भवो ब्रह्मणो यो ऽसौ धर्मो दिव्यवपुर्मुने । दाक्षायाणी तस्य भार्या तस्यामजनयत्सुतान्

iti śrīvāmanapurāṇe pañcamo 'dhyāyaḥ pulastya uvāca / hṛdbhavo brahmaṇo yo 'sau dharmo divyavapurmune / dākṣāyāṇī tasya bhāryā tasyāmajanayatsutān

हरिं कुष्णं च देवर्षे नारायणनरौ तथा । योगाभ्यासरतौ नित्यं हरिकृष्णौ बभूवतुः

hariṃ kuṣṇaṃ ca devarṣe nārāyaṇanarau tathā / yogābhyāsaratau nityaṃ harikṛṣṇau babhūvatuḥ

नरनारायणौ चैव जगतो हितकाम्यया । तप्येतां च तपः सौम्यौ पुराणवृषिसत्त्मौ

naranārāyaṇau caiva jagato hitakāmyayā / tapyetāṃ ca tapaḥ saumyau purāṇavṛṣisattmau

प्रालेयाद्रिं समागम्य तीर्थे बदरिकाश्रमे । गृमन्तौ तत्परं ब्रह्म गङ्गाया विपुले तटे

prāleyādriṃ samāgamya tīrthe badarikāśrame / gṛmantau tatparaṃ brahma gaṅgāyā vipule taṭe

नरनारायणाभ्यां च जगदेतच्चराचरम् । तापितं तपसा ब्रह्मन् शक्रः क्षोभं तदा ययौ

naranārāyaṇābhyāṃ ca jagadetaccarācaram / tāpitaṃ tapasā brahman śakraḥ kṣobhaṃ tadā yayau

संक्षुब्धस्तपसा ताभ्यां क्षोभमणाय शतक्रतुः । रम्भाद्याप्सरसः श्रेष्ठाः प्रेषयत्स महाश्रमम्

saṃkṣubdhastapasā tābhyāṃ kṣobhamaṇāya śatakratuḥ / rambhādyāpsarasaḥ śreṣṭhāḥ preṣayatsa mahāśramam

कन्दर्पश्च सुदुर्धर्षश्चूताङ्कुरमहायुधः । समं सहचरेणैव वसन्तेनाश्रमं गतः

kandarpaśca sudurdharṣaścūtāṅkuramahāyudhaḥ / samaṃ sahacareṇaiva vasantenāśramaṃ gataḥ

ततो माधवकन्दर्पौ ताश्चैवाप्सरसो वराः । बदर्याश्रममागम्य विचिक्रीडुर्यथेच्छया

tato mādhavakandarpau tāścaivāpsaraso varāḥ / badaryāśramamāgamya vicikrīḍuryathecchayā

ततो वसन्ते संप्राप्ते सिंशुका ज्वलनप्रभाः । निष्पत्राः सततं रेजुः शोमभयन्तो धरातलम्

tato vasante saṃprāpte siṃśukā jvalanaprabhāḥ / niṣpatrāḥ satataṃ rejuḥ śomabhayanto dharātalam

शिशिरं नाम मातङ्गं विदार्य नखरैरिव । वसन्तकेसरी प्राप्तः पलाशकुसुमैर्मुने

śiśiraṃ nāma mātaṅgaṃ vidārya nakharairiva / vasantakesarī prāptaḥ palāśakusumairmune

मया तुषारौघकरी निर्जितः स्वेन तेजसा । तमेव हसतेत्युच्चैः वसन्तः कुन्दकुड्मलैः

mayā tuṣāraughakarī nirjitaḥ svena tejasā / tameva hasatetyuccaiḥ vasantaḥ kundakuḍmalaiḥ

वनानि कर्णिकाराणां पुष्पितानि विरेजिरे । यथा नरेन्द्रपुत्राणि कनकाभरणानि हि

vanāni karṇikārāṇāṃ puṣpitāni virejire / yathā narendraputrāṇi kanakābharaṇāni hi

तेषामनु तथा नीपाः पिङ्करा इव रेजिरे । स्वमिसंलब्धसंमाना भृत्या राजसुतानिव

teṣāmanu tathā nīpāḥ piṅkarā iva rejire / svamisaṃlabdhasaṃmānā bhṛtyā rājasutāniva

रक्ताशोकवना भान्ति पुष्पिताः सहसोज्ज्वलाः । भृत्वा वसन्तनृपतेः संग्रामे ऽसृक्प्लुता इव

raktāśokavanā bhānti puṣpitāḥ sahasojjvalāḥ / bhṛtvā vasantanṛpateḥ saṃgrāme 'sṛkplutā iva

मृगवृन्दाः पिञ्जरिता राजन्ते गहने वने । पुलकाभिर्वृता यद्वत् सज्जनाः सुहृदागमे

mṛgavṛndāḥ piñjaritā rājante gahane vane / pulakābhirvṛtā yadvat sajjanāḥ suhṛdāgame

मञ्जरीभिर्विराजन्ते नदीकूलेषु वेतसाः । वक्तुकामा इवाङ्गुल्या को ऽस्माकं सदृशो नगः

mañjarībhirvirājante nadīkūleṣu vetasāḥ / vaktukāmā ivāṅgulyā ko 'smākaṃ sadṛśo nagaḥ

रक्ताशोककरा तन्वी देवर्षे किशुकाङ्घ्रिका । नीलाशोककचा श्यामा विकासिकमलानना

raktāśokakarā tanvī devarṣe kiśukāṅghrikā / nīlāśokakacā śyāmā vikāsikamalānanā

नीलेन्दीवरनेत्रा च ब्रह्मन् बिल्वफलस्तनी । प्रफुल्लकुन्ददशना मञ्जरीकरशोभिता

nīlendīvaranetrā ca brahman bilvaphalastanī / praphullakundadaśanā mañjarīkaraśobhitā

बन्धुजीवाधरा शुभ्रा सिन्दुवारनखाद्भता । पुंस्कोकिलस्वना दिव्या अङ्कोलवसना शुभा

bandhujīvādharā śubhrā sinduvāranakhādbhatā / puṃskokilasvanā divyā aṅkolavasanā śubhā

बर्हिवृन्दकलापा च सारसस्वरनूपुरा । प्राग्वंशरसना ब्रह्मन् मत्तहंसगतिस्तथा

barhivṛndakalāpā ca sārasasvaranūpurā / prāgvaṃśarasanā brahman mattahaṃsagatistathā

पुत्रजीवांशुका भृङ्गरोमराजिविराजिता । वसन्तलक्ष्मीः संप्राप्ता ब3ह्मन् बदरिकाश्रमे

putrajīvāṃśukā bhṛṅgaromarājivirājitā / vasantalakṣmīḥ saṃprāptā ba3hman badarikāśrame

ततो नारायणो दृष्ट्वा आश्रमस्यानवद्यताम् । समीक्ष्य च दिशः सर्वास्ततो ऽनङ्गमपश्यत

tato nārāyaṇo dṛṣṭvā āśramasyānavadyatām / samīkṣya ca diśaḥ sarvāstato 'naṅgamapaśyata

नारद उवाच। । को ऽसावनङ्गो ब्रह्मर्षे तस्मिन् बदरिकाश्रमे । यं ददर्श जगन्नाथो देवो नारायणो ऽव्ययः

nārada uvāca/ / ko 'sāvanaṅgo brahmarṣe tasmin badarikāśrame / yaṃ dadarśa jagannātho devo nārāyaṇo 'vyayaḥ

पुलस्त्य उवाच । कन्दर्पो हर्षतनयो यो ऽसौ कामो निगद्यते । स शङ्करेण संदग्धो ह्यनङ्गत्वमुपागतः

pulastya uvāca / kandarpo harṣatanayo yo 'sau kāmo nigadyate / sa śaṅkareṇa saṃdagdho hyanaṅgatvamupāgataḥ

नारद उवाच । किमर्थं कामदेवो ऽसौ देवदेवेन शंभुना । दग्धस्तु कारणे कस्मिन्नेतद्व्याख्यातुमर्हसि

nārada uvāca / kimarthaṃ kāmadevo 'sau devadevena śaṃbhunā / dagdhastu kāraṇe kasminnetadvyākhyātumarhasi

पुलस्त्य उवाच । यदा दक्षसुता ब्रह्मन् सती याता यमक्षयम् । विनाश्य दक्षयज्ञं तं विचचार त्रिलोचनः

pulastya uvāca / yadā dakṣasutā brahman satī yātā yamakṣayam / vināśya dakṣayajñaṃ taṃ vicacāra trilocanaḥ

ततो वृषध्वजं दृष्ट्वा कन्दर्पः कुसुमायुधः । अपत्नीकं तदास्त्रेण उन्मादेनाभ्यताडयत्

tato vṛṣadhvajaṃ dṛṣṭvā kandarpaḥ kusumāyudhaḥ / apatnīkaṃ tadāstreṇa unmādenābhyatāḍayat

ततो हरः शरेणाथ उन्मादेनाशु ताडितः । विचचार तदोन्मत्तः काननानि सरांसि च

tato haraḥ śareṇātha unmādenāśu tāḍitaḥ / vicacāra tadonmattaḥ kānanāni sarāṃsi ca

स्मरन् सतीं महादेवस्तथोन्मादेन ताडितः । न शर्म लेभे देवर्षे बाणविद्ध इव द्विपः

smaran satīṃ mahādevastathonmādena tāḍitaḥ / na śarma lebhe devarṣe bāṇaviddha iva dvipaḥ

ततः पपात देवेशः कालिन्दीसरितं मुने । निमग्ने शङ्करे आपो दग्धाः कृष्णात्वमागताः

tataḥ papāta deveśaḥ kālindīsaritaṃ mune / nimagne śaṅkare āpo dagdhāḥ kṛṣṇātvamāgatāḥ

तदाप्रभृति कालिन्द्या भृङ्गाञ्जननिभं जलम् । आस्यन्दत् पुण्यतीर्था सा केशपाशमिवावने

tadāprabhṛti kālindyā bhṛṅgāñjananibhaṃ jalam / āsyandat puṇyatīrthā sā keśapāśamivāvane

ततो नदीषु पुण्यासु सरस्सु च नदेषु च । पुलुनेषु च रम्येषु वापीषु नलिनीषु च

tato nadīṣu puṇyāsu sarassu ca nadeṣu ca / puluneṣu ca ramyeṣu vāpīṣu nalinīṣu ca

पर्वतेषु च रम्येषु काननेषु च सानुषु । विचारन् स्वेच्छया नैव शर्म लेभे महेश्वरः

parvateṣu ca ramyeṣu kānaneṣu ca sānuṣu / vicāran svecchayā naiva śarma lebhe maheśvaraḥ

क्षणं गायति देवर्षे क्षणं रोदिति शङ्करः । क्षणं ध्यायति तन्वङ्गीं दक्षकन्यां मनोरमाम्

kṣaṇaṃ gāyati devarṣe kṣaṇaṃ roditi śaṅkaraḥ / kṣaṇaṃ dhyāyati tanvaṅgīṃ dakṣakanyāṃ manoramām

ध्यात्वा क्षणं प्रस्वपिति क्षणं स्वप्नायते हरः । स्वप्ने तथेदं गदति तां दृष्ट्वा दक्षकन्यकाम्

dhyātvā kṣaṇaṃ prasvapiti kṣaṇaṃ svapnāyate haraḥ / svapne tathedaṃ gadati tāṃ dṛṣṭvā dakṣakanyakām

निर्घृणे तिष्ठ किं मूढे त्यजसे मामनिन्दिते । मुग्धे त्वया विरहितो दग्धो ऽस्मि मदनाग्निना

nirghṛṇe tiṣṭha kiṃ mūḍhe tyajase māmanindite / mugdhe tvayā virahito dagdho 'smi madanāgninā

सति सत्यं प्रकुपिता मा कोपं कुरु सुन्दरि । पादप्रणामावनतमभिभाषितु मर्हसि

sati satyaṃ prakupitā mā kopaṃ kuru sundari / pādapraṇāmāvanatamabhibhāṣitu marhasi

श्रूयसे दृश्यसे नित्यं स्पृश्यसे वन्द्यसे प्रिये । आलिङ्ग्यसे च सततं किमर्थं नाभिभाषसे

śrūyase dṛśyase nityaṃ spṛśyase vandyase priye / āliṅgyase ca satataṃ kimarthaṃ nābhibhāṣase

विलपन्तं जनं दृष्ट्वा कृपा कस्य न जायते । विशेषतः पतिं बाले ननुप त्वमतिनिर्घृणा

vilapantaṃ janaṃ dṛṣṭvā kṛpā kasya na jāyate / viśeṣataḥ patiṃ bāle nanupa tvamatinirghṛṇā

त्वयोक्तानि वचांस्येवं पूर्वं मम कृशोदरि । विना त्वया न जीवेयं तदसत्यं त्वया कृतम्

tvayoktāni vacāṃsyevaṃ pūrvaṃ mama kṛśodari / vinā tvayā na jīveyaṃ tadasatyaṃ tvayā kṛtam

एह्येहि कामसंतप्तं परिष्वज सुलोचने । नान्यथा नश्यते तापः सत्येनापि शपे प्रिये

ehyehi kāmasaṃtaptaṃ pariṣvaja sulocane / nānyathā naśyate tāpaḥ satyenāpi śape priye

इत्थं विलप्य स्वप्नान्ते प्रतिबुद्धस्तु तत्क्षणात् । उत्कूजति तथारण्ये मुक्तकण्ठं पुनः पुनः

itthaṃ vilapya svapnānte pratibuddhastu tatkṣaṇāt / utkūjati tathāraṇye muktakaṇṭhaṃ punaḥ punaḥ

तं कूजमानं विलपन्तमारात् समीक्ष्य पाचं तरसा वृषकेतनं हि । विव्याध चापं तरसा विनाम्य संतापनाम्ना तु शरेण भूयः

taṃ kūjamānaṃ vilapantamārāt samīkṣya pācaṃ tarasā vṛṣaketanaṃ hi / vivyādha cāpaṃ tarasā vināmya saṃtāpanāmnā tu śareṇa bhūyaḥ

संतापनास्त्रेण तदा स विद्धो भूयः स संतप्ततरो बभूव । संतापयंश्चापि जगत्समग्रं फूत्कृत्य फूत्कृत्य विवासते स्म

saṃtāpanāstreṇa tadā sa viddho bhūyaḥ sa saṃtaptataro babhūva / saṃtāpayaṃścāpi jagatsamagraṃ phūtkṛtya phūtkṛtya vivāsate sma

तं चापि भूयो मदनो जघान विजृण्भणास्त्रेण ततो विजृम्भे । ततो भृशं कामशरैर्वितुन्नो विजृम्भमाणः परितो भ्रमंश्च

taṃ cāpi bhūyo madano jaghāna vijṛṇbhaṇāstreṇa tato vijṛmbhe / tato bhṛśaṃ kāmaśarairvitunno vijṛmbhamāṇaḥ parito bhramaṃśca

ददर्श यक्षाधिपतेस्तनूजं पाञ्चालिकं नाम जगत्प्रधानम् । दृष्ट्वा त्रिनेत्रो धनदस्य पुत्रं पार्श्वं समभ्येत्य वचो बभाषे । भ्रातृव्य वक्ष्यसि वचो यदद्य तत् त्वं कुरुष्वामितविक्रमो ऽसि

dadarśa yakṣādhipatestanūjaṃ pāñcālikaṃ nāma jagatpradhānam / dṛṣṭvā trinetro dhanadasya putraṃ pārśvaṃ samabhyetya vaco babhāṣe / bhrātṛvya vakṣyasi vaco yadadya tat tvaṃ kuruṣvāmitavikramo 'si

पाञ्चालिक उवाच । यन्नाथ मां वक्ष्यसि तत्करिष्ये सुदुष्करं यद्यपि देवसंघै । आज्ञापयस्वातुलवीर्य शंभो दासो ऽस्मि ते भक्तियुतस्तथेश

pāñcālika uvāca / yannātha māṃ vakṣyasi tatkariṣye suduṣkaraṃ yadyapi devasaṃghai / ājñāpayasvātulavīrya śaṃbho dāso 'smi te bhaktiyutastatheśa

ईश्वर उवाच । नाशं गतायां वरदाम्बिकायां कामाग्निना प्लुष्सुविग्रहो ऽस्मि । विजृम्भणोन्मादसरैर्विभिन्नो धृतिं न विन्दामि रतिं सुखं वा

īśvara uvāca / nāśaṃ gatāyāṃ varadāmbikāyāṃ kāmāgninā pluṣsuvigraho 'smi / vijṛmbhaṇonmādasarairvibhinno dhṛtiṃ na vindāmi ratiṃ sukhaṃ vā

विजृम्भणं पुत्र तथैव तापमुन्मादमुग्रं मदनप्रणुन्नम् । नान्यः पुमान् धारयितुं हि शक्तो मुक्त्वा भवन्तं हि ततः प्रतीच्छ

vijṛmbhaṇaṃ putra tathaiva tāpamunmādamugraṃ madanapraṇunnam / nānyaḥ pumān dhārayituṃ hi śakto muktvā bhavantaṃ hi tataḥ pratīccha

पुलस्त्य उवाच । इत्येवमुक्तो वृषभध्वजेन यक्षः प्रतीच्छत् स विजृम्भणादीन् । तोषं जगामाशु ततस्त्रिशूली तुष्टस्तदैवं वचनं बभाषे

pulastya uvāca / ityevamukto vṛṣabhadhvajena yakṣaḥ pratīcchat sa vijṛmbhaṇādīn / toṣaṃ jagāmāśu tatastriśūlī tuṣṭastadaivaṃ vacanaṃ babhāṣe

हर उवाच । यस्मात्त्वया पुत्र सुदुर्धराणि विजृम्भणादीन् प्रतीच्छितानि । तस्माद्वरं त्वां प्रतिपूजनाय दास्यामि लोक्य च हास्यकारि

hara uvāca / yasmāttvayā putra sudurdharāṇi vijṛmbhaṇādīn pratīcchitāni / tasmādvaraṃ tvāṃ pratipūjanāya dāsyāmi lokya ca hāsyakāri

यस्त्वां यदा पश्यति चैत्रमासे स्पृशेन्नरो वार्चयते च भक्त्या । वृद्धो ऽथ बालो ऽथ युवाथ योषित् सर्वे तदोन्मादधरा भवन्ति

yastvāṃ yadā paśyati caitramāse spṛśennaro vārcayate ca bhaktyā / vṛddho 'tha bālo 'tha yuvātha yoṣit sarve tadonmādadharā bhavanti

गायन्ति नृत्यन्ति रमन्ति यक्ष वाद्यानि यत्नादपि वादयन्ति । तवाग्रतो हास्यवचो ऽभिरक्ता भवन्ति ते योगयुतास्तु ते स्युः

gāyanti nṛtyanti ramanti yakṣa vādyāni yatnādapi vādayanti / tavāgrato hāsyavaco 'bhiraktā bhavanti te yogayutāstu te syuḥ

ममैव नाम्ना भवितासि पूज्यः पाञ्चालिकेशः प्रथितः पृथिव्याम् । मम प्रसादाद् वरदो नराणां भविष्यसे पूज्यतमो ऽभिगच्छ

mamaiva nāmnā bhavitāsi pūjyaḥ pāñcālikeśaḥ prathitaḥ pṛthivyām / mama prasādād varado narāṇāṃ bhaviṣyase pūjyatamo 'bhigaccha

इत्येवमुक्तो विभुना स यक्षो जगाम देशान् सहसैव सर्वान् । कालञ्जरस्योत्तरतः सुपुण्यो देशो हिमाद्रेरपि दक्षिणस्थः

ityevamukto vibhunā sa yakṣo jagāma deśān sahasaiva sarvān / kālañjarasyottarataḥ supuṇyo deśo himādrerapi dakṣiṇasthaḥ

तस्मिन् सुपुण्ये विषये निविष्टो रुद्रप्रसादादभिपूज्यते ऽसौ । तस्मिन् प्रयाते भगवांस्त्रिनेत्रो देवो ऽपि विन्ध्यं गिरिमभ्यगच्छत्

tasmin supuṇye viṣaye niviṣṭo rudraprasādādabhipūjyate 'sau / tasmin prayāte bhagavāṃstrinetro devo 'pi vindhyaṃ girimabhyagacchat

तत्रापि मदनो गत्वा ददर्श वृषकेतनम् । दृष्ट्वा प्रहर्त्तुकामं च ततः प्रादुवचद्धरः

tatrāpi madano gatvā dadarśa vṛṣaketanam / dṛṣṭvā praharttukāmaṃ ca tataḥ prāduvacaddharaḥ

ततो दारुवनं घोरं मदनाभिसृतो हरः । विवेश ऋषयो यत्र सपत्नीका व्यवस्थिताः

tato dāruvanaṃ ghoraṃ madanābhisṛto haraḥ / viveśa ṛṣayo yatra sapatnīkā vyavasthitāḥ

ते चापि ऋषयः सर्वे दृष्ट्वा मूर्ध्ना नताभवन् । ततस्तान् प्राह भगवान् भिक्षा मे प्रतिदीयताम्

te cāpi ṛṣayaḥ sarve dṛṣṭvā mūrdhnā natābhavan / tatastān prāha bhagavān bhikṣā me pratidīyatām

ततस्ते मौनिनस्तस्थुः सर्व एव महर्षयः । तदाश्रमाणि सर्वाणि परिचक्राम नारदः

tataste mauninastasthuḥ sarva eva maharṣayaḥ / tadāśramāṇi sarvāṇi paricakrāma nāradaḥ

तं प्रविष्टं तदा दृष्ट्वा भार्गवात्रेययोषितः । प्रक्षोभमगमन् सर्वा हीनसत्त्वाः समन्ततः

taṃ praviṣṭaṃ tadā dṛṣṭvā bhārgavātreyayoṣitaḥ / prakṣobhamagaman sarvā hīnasattvāḥ samantataḥ

ऋते त्वरुन्धतीमेकामनसूयां च भामिनीम् । एताभ्यां भर्तृपूजासु तच्चिन्तासु स्थितं मनः

ṛte tvarundhatīmekāmanasūyāṃ ca bhāminīm / etābhyāṃ bhartṛpūjāsu taccintāsu sthitaṃ manaḥ

ततः संक्षुभिताः सर्वा यत्र याति महेश्वरः । तत्र प्रयान्ति कामार्त्ता मदविह्वलितेन्द्रियाः

tataḥ saṃkṣubhitāḥ sarvā yatra yāti maheśvaraḥ / tatra prayānti kāmārttā madavihvalitendriyāḥ

त्यक्त्वाश्रमणि शून्यानि स्वानिता मुनियोषितः । अनुडजग्मुर्यथा मत्तं करिण्य इव कुञ्जरम्

tyaktvāśramaṇi śūnyāni svānitā muniyoṣitaḥ / anuḍajagmuryathā mattaṃ kariṇya iva kuñjaram

ततस्तु ऋषयो दृष्ट्वा भार्गवाङ्गिरसो मुने । क्रोधान्विताब्रुवन्सर्वे लिङ्गे ऽस्य पततां भुवि

tatastu ṛṣayo dṛṣṭvā bhārgavāṅgiraso mune / krodhānvitābruvansarve liṅge 'sya patatāṃ bhuvi

ततः पपात देवस्य लिङ्गं पृथ्वीं विदारयन् । अन्तर्द्धानं जगामाथ त्रिशूली नीललोहितः

tataḥ papāta devasya liṅgaṃ pṛthvīṃ vidārayan / antarddhānaṃ jagāmātha triśūlī nīlalohitaḥ

ततः स पतितो लिङ्गो विभिद्य वसुधातलम् । रसातलं विवेशाशु ब्रह्मण्डं चोर्ध्वतो ऽभिनत्

tataḥ sa patito liṅgo vibhidya vasudhātalam / rasātalaṃ viveśāśu brahmaṇḍaṃ cordhvato 'bhinat

ततश्चचाल पृथिवी गिरयः सरितो नगाः । पातालभुवनाः सर्वे जङ्गमाजङ्गमैर्वृताः

tataścacāla pṛthivī girayaḥ sarito nagāḥ / pātālabhuvanāḥ sarve jaṅgamājaṅgamairvṛtāḥ

संक्षुब्धान् भुवनान् दृष्ट्वा भूर्लोकादीन् पितामहः । जगाम माधवं द्रष्टुं क्षीरोदं नाम सागरम्

saṃkṣubdhān bhuvanān dṛṣṭvā bhūrlokādīn pitāmahaḥ / jagāma mādhavaṃ draṣṭuṃ kṣīrodaṃ nāma sāgaram

तत्र दृष्ट्वा हृषीकेशं प्रणिपत्य च भक्तितः । उवाच देव भुवनाः किमर्थ क्षुभिता विभो

tatra dṛṣṭvā hṛṣīkeśaṃ praṇipatya ca bhaktitaḥ / uvāca deva bhuvanāḥ kimartha kṣubhitā vibho

अथोवाच हरिर्ब्रह्मन् शार्वो लिङ्गो महर्षिभिः । पातितस्तस्य भारार्ता संचचाल वसुंधरा

athovāca harirbrahman śārvo liṅgo maharṣibhiḥ / pātitastasya bhārārtā saṃcacāla vasuṃdharā

ततस्तदद्भुततमं श्रुत्वा देवः वितामहः । तत्र गच्छाम देवेश एवमाह पुनः पुनः

tatastadadbhutatamaṃ śrutvā devaḥ vitāmahaḥ / tatra gacchāma deveśa evamāha punaḥ punaḥ

ततः पितामहो देवः केशवश्च जगत्पतिः । आजग्मतुस्तमुद्देशं यत्र लिङ्गं भवस्य तत्

tataḥ pitāmaho devaḥ keśavaśca jagatpatiḥ / ājagmatustamuddeśaṃ yatra liṅgaṃ bhavasya tat

ततो ऽनन्तं हरिर्लिङ्गं दृष्ट्वारुह्य खगेश्वरम् । पातालं प्रविवेशाथ विस्मयान्तरितो विभुः

tato 'nantaṃ harirliṅgaṃ dṛṣṭvāruhya khageśvaram / pātālaṃ praviveśātha vismayāntarito vibhuḥ

ब्रह्म पद्मविमानेन उर्ध्वमाक्रम्य सर्वतः । नैवान्तमलभद् ब्रह्मन् विस्मितः पुनरागतः

brahma padmavimānena urdhvamākramya sarvataḥ / naivāntamalabhad brahman vismitaḥ punarāgataḥ

विष्णुर्गत्वाथ पातालान् सप्त लोकपरायणः । चक्रपाणिर्विनिष्क्रान्तो लेभे ऽन्तं न महामुने

viṣṇurgatvātha pātālān sapta lokaparāyaṇaḥ / cakrapāṇirviniṣkrānto lebhe 'ntaṃ na mahāmune

विष्णुः पितामहश्चोभौ हरलिङ्गं समेत्य हि । कृताञ्जलिपुटौ भूत्वा स्तोतुं देवं प्रचक्रतुः

viṣṇuḥ pitāmahaścobhau haraliṅgaṃ sametya hi / kṛtāñjalipuṭau bhūtvā stotuṃ devaṃ pracakratuḥ

हरिब्रह्माणावूचतुः । नमो ऽस्तु ते शूलपाणे नमो ऽस्तु वृषभध्वज । जीमूतवाहन कवे शर्व त्र्यम्बक शङ्कर

haribrahmāṇāvūcatuḥ / namo 'stu te śūlapāṇe namo 'stu vṛṣabhadhvaja / jīmūtavāhana kave śarva tryambaka śaṅkara

महेश्वर महेशान सुपर्णाक्ष वृषाकपे । दक्षयज्ञक्षयकर कालरूप नमो ऽस्तु ते

maheśvara maheśāna suparṇākṣa vṛṣākape / dakṣayajñakṣayakara kālarūpa namo 'stu te

त्वमादिरस्य जगतस्त्वं मध्यं परमेश्वर । भवानन्तश्च भगवान् सर्वगस्त्वं नमो ऽस्तु ते

tvamādirasya jagatastvaṃ madhyaṃ parameśvara / bhavānantaśca bhagavān sarvagastvaṃ namo 'stu te

पुलस्त्य उवाच। । एवं संस्तूयमानस्तु तस्मिन् दारुवने हरः । स्वरूपी ताविदं वाक्यमुवाच वदतां वरः

pulastya uvāca/ / evaṃ saṃstūyamānastu tasmin dāruvane haraḥ / svarūpī tāvidaṃ vākyamuvāca vadatāṃ varaḥ

हर उवाच । किमर्थं देवतानाथौ परिभूतक्रमं त्विह । मां स्तुवाते भृशास्वस्थं कामतापितविग्रहम्

hara uvāca / kimarthaṃ devatānāthau paribhūtakramaṃ tviha / māṃ stuvāte bhṛśāsvasthaṃ kāmatāpitavigraham

देवावूचतुः । । भक्तः पातितं लिङ्गं यदेतद् भुवि शङ्कर । एतत् प्रगृह्यतां भूय अतो देव स्तुवावहे

devāvūcatuḥ / / bhaktaḥ pātitaṃ liṅgaṃ yadetad bhuvi śaṅkara / etat pragṛhyatāṃ bhūya ato deva stuvāvahe

हर उवाच। । यद्यर्चयन्ति त्रिदशा मम लिङ्गं सुरोत्तमौ । तदेतत्प्रतिगृह्णीयां नान्यथेति कथञ्चन

hara uvāca/ / yadyarcayanti tridaśā mama liṅgaṃ surottamau / tadetatpratigṛhṇīyāṃ nānyatheti kathañcana

ततः प्रोवाच भगवानेवमस्त्विति केशव । ब्रह्म स्वयं च जग्राह लिङ्गं कनकपिङ्गलम्

tataḥ provāca bhagavānevamastviti keśava / brahma svayaṃ ca jagrāha liṅgaṃ kanakapiṅgalam

ततश्चकार भगवांश्चातुर्वर्ण्यं हरार्चने । शास्त्राणि चैषां मुख्यानि नानोक्तिविदितानि च । । 6.86 आद्यं शैवं परिख्यातमन्यत्पाशुपतं मुने । तृतीयं कालवदनं चतुर्थं च कपालिनम्

tataścakāra bhagavāṃścāturvarṇyaṃ harārcane / śāstrāṇi caiṣāṃ mukhyāni nānoktividitāni ca / / 6.86 ādyaṃ śaivaṃ parikhyātamanyatpāśupataṃ mune / tṛtīyaṃ kālavadanaṃ caturthaṃ ca kapālinam

शैवश्चासीत्स्वयं शक्तिर्वसिष्ठस्य प्रियः श्रुतः । तस्य शिष्यो बभूवाथ गोपायन इति श्रुतः

śaivaścāsītsvayaṃ śaktirvasiṣṭhasya priyaḥ śrutaḥ / tasya śiṣyo babhūvātha gopāyana iti śrutaḥ

महापाशुपतश्चासीद्भरद्वाजस्तपोधनः । तस्य शिष्यो ऽप्यभूद्राजा ऋषभः सोमकेश्वरः

mahāpāśupataścāsīdbharadvājastapodhanaḥ / tasya śiṣyo 'pyabhūdrājā ṛṣabhaḥ somakeśvaraḥ

कालस्यो भगवानासीदापस्तम्बस्तपोधनः । तस्य शिष्योभवद्वैश्यो नाम्ना क्राथेश्वरो मुने

kālasyo bhagavānāsīdāpastambastapodhanaḥ / tasya śiṣyobhavadvaiśyo nāmnā krātheśvaro mune

महाव्रती च धनदस्तस्य शिष्यश्च विर्यवान् । कर्णोदर इति ख्यातो जात्या शूद्रो महातपाः

mahāvratī ca dhanadastasya śiṣyaśca viryavān / karṇodara iti khyāto jātyā śūdro mahātapāḥ

एवं म भगवान्ब्रह्म पूजनाय शिवस्य तु । कृत्वा तु चातुराश्रम्यं स्वमेव भवनं गतः

evaṃ ma bhagavānbrahma pūjanāya śivasya tu / kṛtvā tu cāturāśramyaṃ svameva bhavanaṃ gataḥ

गते ब3ह्मणि शर्वो ऽपि उपसंहृत्य तं तदा । लिङ्गं चित्रवने सूक्ष्मं प्रतिष्ठाप्य चचार ह । 6.93 विचरन्तं तदा भूयो महेशं कुसुमायुधः । आरात्स्थित्वाग्रतो धन्वी संतापयितुमुद्यतः

gate ba3hmaṇi śarvo 'pi upasaṃhṛtya taṃ tadā / liṅgaṃ citravane sūkṣmaṃ pratiṣṭhāpya cacāra ha / 6.93 vicarantaṃ tadā bhūyo maheśaṃ kusumāyudhaḥ / ārātsthitvāgrato dhanvī saṃtāpayitumudyataḥ

ततस्तमग्रतो दृष्ट्वा क्रोधाध्मातदृशा हरः । स्मरमालोकयामास शिखाग्राच्चरणान्तिकम्

tatastamagrato dṛṣṭvā krodhādhmātadṛśā haraḥ / smaramālokayāmāsa śikhāgrāccaraṇāntikam

आलोकितस्त्रिनेत्रेण मदनो द्युतिमानपि । प्रादह्यत तदा ब्रह्मन् पादादारभ्य कक्षवत्

ālokitastrinetreṇa madano dyutimānapi / prādahyata tadā brahman pādādārabhya kakṣavat

प्रदह्यमानौ चरणौ दृष्ट्वासौ कुसुमायुधः । उत्ससर्ज धनुः श्रेष्ठं तज्जगामाथ पञ्चधा

pradahyamānau caraṇau dṛṣṭvāsau kusumāyudhaḥ / utsasarja dhanuḥ śreṣṭhaṃ tajjagāmātha pañcadhā

यदासीन्मुष्टिबन्धं तु रुक्मपृष्ठं महाप्रभम् । स चम्पकतरुर्जातः सुगन्धाढ्यो गुणाकृतिः

yadāsīnmuṣṭibandhaṃ tu rukmapṛṣṭhaṃ mahāprabham / sa campakatarurjātaḥ sugandhāḍhyo guṇākṛtiḥ

नाहस्थानं शुभाकारं यदासीद्वज्रभूषितम् । तज्जातं केसरारण्यं बकुलं नामतो मुने

nāhasthānaṃ śubhākāraṃ yadāsīdvajrabhūṣitam / tajjātaṃ kesarāraṇyaṃ bakulaṃ nāmato mune

या च कोटी सुभा ह्यासीदिन्द्रनीलविभूषिता । जाता सा पाटला रम्या भृङ्गराजिविभूषिता

yā ca koṭī subhā hyāsīdindranīlavibhūṣitā / jātā sā pāṭalā ramyā bhṛṅgarājivibhūṣitā

नाहोपरि तथा मुष्टौ स्थानं शशिमणिप्रभम् । पञ्चगुल्माभवज्जाती शशाङ्ककिरणोज्ज्वला

nāhopari tathā muṣṭau sthānaṃ śaśimaṇiprabham / pañcagulmābhavajjātī śaśāṅkakiraṇojjvalā

ऊर्द्ध्व मुष्ट्या अधः कोट्योः स्थानं विद्रुमभूषितम् । तस्माद्भुपुटा मल्ली संजाता विविधा मुने

ūrddhva muṣṭyā adhaḥ koṭyoḥ sthānaṃ vidrumabhūṣitam / tasmādbhupuṭā mallī saṃjātā vividhā mune

पुष्पोत्तमानि रम्याणि सुरभीणि च नारद । जातियुक्तानि देवेन स्वयमाचरितानि च

puṣpottamāni ramyāṇi surabhīṇi ca nārada / jātiyuktāni devena svayamācaritāni ca

मुमोच मार्गणान् भूम्यां शरीरे दह्यति स्मरः । फलोपगानि वृक्षाणि संभूतानि सहस्रशः

mumoca mārgaṇān bhūmyāṃ śarīre dahyati smaraḥ / phalopagāni vṛkṣāṇi saṃbhūtāni sahasraśaḥ

चूतादीनि सुगन्धीनि स्वादूनि विविधानि च । हरप्रसादाज्जातानि भोज्यान्यपि सुरोत्तमैः

cūtādīni sugandhīni svādūni vividhāni ca / haraprasādājjātāni bhojyānyapi surottamaiḥ

एवं दग्ध्वा स्मरं रुद्रः संयम्य स्वतनुं विभुः । पुष्यार्था शिशिराद्रिं स जगाम तपसे ऽव्ययः

evaṃ dagdhvā smaraṃ rudraḥ saṃyamya svatanuṃ vibhuḥ / puṣyārthā śiśirādriṃ sa jagāma tapase 'vyayaḥ

एवं पुरा देववरेण शंभुना कामस्तु दग्धः सशरः सचापः । ततस्त्वनङ्गेति महाधनुर्द्धरो देवैस्तु गीतः सुरपूर्वपूजितः

evaṃ purā devavareṇa śaṃbhunā kāmastu dagdhaḥ saśaraḥ sacāpaḥ / tatastvanaṅgeti mahādhanurddharo devaistu gītaḥ surapūrvapūjitaḥ