इति श्रीवामनपुराणे पञ्चपञ्चाशो ऽध्यायः नारद उवाच । भगवंल्लोकनाथाय विष्णवे विषमेक्षणः । किमर्थमायुधं चक्रं दत्तवांल्लोकपूजितम्
iti śrīvāmanapurāṇe pañcapañcāśo 'dhyāyaḥ nārada uvāca / bhagavaṃllokanāthāya viṣṇave viṣamekṣaṇaḥ / kimarthamāyudhaṃ cakraṃ dattavāṃllokapūjitam
पुलस्त्य उवाच। । शृणुष्वावहितो भूत्वा कथामेतां पुरातनीम् । चक्रप्रदानसंबद्धां शिवमाहात्मयवर्धिनीम्
pulastya uvāca/ / śṛṇuṣvāvahito bhūtvā kathāmetāṃ purātanīm / cakrapradānasaṃbaddhāṃ śivamāhātmayavardhinīm
आसीद् द्विजातिप्रवरो वेदवेदांङ्गपारगः । गृहाश्रमी महाभागो वीतमन्युरिति स्मृतः
āsīd dvijātipravaro vedavedāṃṅgapāragaḥ / gṛhāśramī mahābhāgo vītamanyuriti smṛtaḥ
तस्यात्रेयी महाभागो भार्यासीच्छीलसंमता । पतिव्रता पतिप्राणा धर्मशीलेति विश्रुता
tasyātreyī mahābhāgo bhāryāsīcchīlasaṃmatā / pativratā patiprāṇā dharmaśīleti viśrutā
तस्यामस्य महर्षेस्तु ऋतुकालाभिगामिनः । संबभूव सुतः श्रीमान् उपमन्युरिति समृतः
tasyāmasya maharṣestu ṛtukālābhigāminaḥ / saṃbabhūva sutaḥ śrīmān upamanyuriti samṛtaḥ
तं माता मुनिशार्दूल शालिपिष्टरसेन वै । पोषयामास वदती क्षीरमेतत् सुदुर्गता
taṃ mātā muniśārdūla śālipiṣṭarasena vai / poṣayāmāsa vadatī kṣīrametat sudurgatā
सो ऽजानानो ऽथ क्षीरस्य स्वादुतां पय इत्यथ । संभावनामप्यकरोच्छालिपिष्टरसे ऽपि हि
so 'jānāno 'tha kṣīrasya svādutāṃ paya ityatha / saṃbhāvanāmapyakarocchālipiṣṭarase 'pi hi
स त्वेकदा समं पित्रा कुत्रचिद् द्विजमेश्मनि । क्षीरौदनं च बुभुजे सुस्वादु प्राणपुष्टिदम्
sa tvekadā samaṃ pitrā kutracid dvijameśmani / kṣīraudanaṃ ca bubhuje susvādu prāṇapuṣṭidam
स लब्ध्वानुपमं स्वादं क्षीरस्य ऋषिदारकः । मात्रा दत्तं द्वितीये ऽह्नि नादत्ते पिष्टवारि तत्
sa labdhvānupamaṃ svādaṃ kṣīrasya ṛṣidārakaḥ / mātrā dattaṃ dvitīye 'hni nādatte piṣṭavāri tat
रुरोदाथ ततो बाल्यात् पोयऽर्थि चातको यथा । तं माता रुदती प्राह बाष्पगद्गदया गिरा
rurodātha tato bālyāt poya'rthi cātako yathā / taṃ mātā rudatī prāha bāṣpagadgadayā girā
उमापतौ पशुपतौ शूलधारिणि संकरे । अप्रसन्ने विरुपाक्षे कुतः क्षीरेण भोजनम्
umāpatau paśupatau śūladhāriṇi saṃkare / aprasanne virupākṣe kutaḥ kṣīreṇa bhojanam
यदीच्छसि पयो भोक्तुं सद्यः पुष्टिकरं सुत । तदाराधय देवेशं विरूपाक्षं त्रिशूलिनम्
yadīcchasi payo bhoktuṃ sadyaḥ puṣṭikaraṃ suta / tadārādhaya deveśaṃ virūpākṣaṃ triśūlinam
तस्मिस्तुष्टे जगद्धाम्नि सर्वकल्याणदायिनि । प्राप्यते ऽमृतपायित्वं किं पुनः क्षीरभोजनम्
tasmistuṣṭe jagaddhāmni sarvakalyāṇadāyini / prāpyate 'mṛtapāyitvaṃ kiṃ punaḥ kṣīrabhojanam
तन्मातुर्वचनं श्रुत्वा वीतमन्युसुतो ऽब्रवीत् । को ऽयं विरूपाक्ष इति त्वयाराध्यस्तु कीर्तितः
tanmāturvacanaṃ śrutvā vītamanyusuto 'bravīt / ko 'yaṃ virūpākṣa iti tvayārādhyastu kīrtitaḥ
ततः सुतं धर्मशीला धर्माढ्यं वाक्यमब्रवीत् । यो ऽयं विरुपाक्ष इति श्रूयतां कथयामि ते
tataḥ sutaṃ dharmaśīlā dharmāḍhyaṃ vākyamabravīt / yo 'yaṃ virupākṣa iti śrūyatāṃ kathayāmi te
आसीन्महासुरपतिः श्रीदाम इति विश्रुतः । तेनाक्रम्य जगत्सर्वं श्रीर्नीता स्ववशं पुरा
āsīnmahāsurapatiḥ śrīdāma iti viśrutaḥ / tenākramya jagatsarvaṃ śrīrnītā svavaśaṃ purā
निःश्रीकास्तु त्रयो लोकाः कृतास्तेन दुरात्माना । श्रीवत्सं वासुदेवस्य हर्तुमैच्छन्महाबलः
niḥśrīkāstu trayo lokāḥ kṛtāstena durātmānā / śrīvatsaṃ vāsudevasya hartumaicchanmahābalaḥ
तम्स्य दुष्टं भगवानभिप्रायं जनार्दनः । ज्ञात्वा तस्य वधाकाङ्क्षी महेश्वरमुपागमत्
tamsya duṣṭaṃ bhagavānabhiprāyaṃ janārdanaḥ / jñātvā tasya vadhākāṅkṣī maheśvaramupāgamat
एतस्मिन्नन्तरे शंभुर्योगमूर्तिधरो ऽप्ययः । तस्थौ हिमाचलप्रस्थमाश्रित्य श्लुक्ष्णभूतलम्
etasminnantare śaṃbhuryogamūrtidharo 'pyayaḥ / tasthau himācalaprasthamāśritya ślukṣṇabhūtalam
अथाभ्येत्य जगन्नाथं सहस्रशिरसं विभुम् । आराधयामास हरिः स्वयमात्मानमात्मना
athābhyetya jagannāthaṃ sahasraśirasaṃ vibhum / ārādhayāmāsa hariḥ svayamātmānamātmanā
साग्रं वर्षसहस्रं तु पादाङ्गुष्ठेन तस्तिवान् । गृणंस्तत्परमं ब्रह्म योगिज्ञेयमलक्षणम्
sāgraṃ varṣasahasraṃ tu pādāṅguṣṭhena tastivān / gṛṇaṃstatparamaṃ brahma yogijñeyamalakṣaṇam
ततः प्रीतः प्रभुः प्रादाद् विष्णवे परमं वरम् । प्रत्यक्षं तैजसं श्रीमान् दिव्यं चक्रं सुदर्शनम्
tataḥ prītaḥ prabhuḥ prādād viṣṇave paramaṃ varam / pratyakṣaṃ taijasaṃ śrīmān divyaṃ cakraṃ sudarśanam
तद् दत्त्वा देवदेवाय सर्वभूतभयप्रदम् । कालचक्रनिभं चक्रं शङ्करो विष्णुमब्रवीत्
tad dattvā devadevāya sarvabhūtabhayapradam / kālacakranibhaṃ cakraṃ śaṅkaro viṣṇumabravīt
वरायुधो ऽयं देवेश सर्वायुधनिबर्हणः । सुदर्शनो द्वादशारः षण्णाभिर्द्वियुगो जवी
varāyudho 'yaṃ deveśa sarvāyudhanibarhaṇaḥ / sudarśano dvādaśāraḥ ṣaṇṇābhirdviyugo javī
आरासंस्थास्त्वमी चास्य देवा मासाश्च राशयः । शिष्टानां रक्षणार्थाय संस्थिता ऋथवश्च षट्
ārāsaṃsthāstvamī cāsya devā māsāśca rāśayaḥ / śiṣṭānāṃ rakṣaṇārthāya saṃsthitā ṛthavaśca ṣaṭ
अग्निः सोमस्तथा मित्रो वरुणो ऽथ शचीपतिः । इन्द्राग्नी चाप्यथो विश्वे प्रजापतय एव च
agniḥ somastathā mitro varuṇo 'tha śacīpatiḥ / indrāgnī cāpyatho viśve prajāpataya eva ca
हनूमांश् चाथ बलावान् देवो धन्वन्तरिस्तथा । तपश्चैव तपस्यश्च द्वादशैते प्रतिष्ठिताः । चैत्राद्याः फाल्गुनान्ताश्च मासास्तत्र प्रतिष्ठताः
hanūmāṃś cātha balāvān devo dhanvantaristathā / tapaścaiva tapasyaśca dvādaśaite pratiṣṭhitāḥ / caitrādyāḥ phālgunāntāśca māsāstatra pratiṣṭhatāḥ
त्वमेवमाधाय विभो वरायुधं शत्रुं सुराणां जहि मा विशङ्किथाः । अमोघ एषो ऽमरराजडपूजितो धृतो मया नेत्रगतस्तपोबलात्
tvamevamādhāya vibho varāyudhaṃ śatruṃ surāṇāṃ jahi mā viśaṅkithāḥ / amogha eṣo 'mararājaḍapūjito dhṛto mayā netragatastapobalāt
इत्युक्तः शंभूना विष्णुः भवं वचनमब्रवीत् । कथं शंभो विजानीयाममोघो मोघ एव वा
ityuktaḥ śaṃbhūnā viṣṇuḥ bhavaṃ vacanamabravīt / kathaṃ śaṃbho vijānīyāmamogho mogha eva vā
यद्यमोघो विभो चक्रः सर्वत्राप्रतिघस्तव । जिज्ञासार्थं तवैवेह प्रक्षेप्स्यामि प्रतीच्छ भोः
yadyamogho vibho cakraḥ sarvatrāpratighastava / jijñāsārthaṃ tavaiveha prakṣepsyāmi pratīccha bhoḥ
तद्वाक्यं वासुदेवस्य निशम्याह विनाकधृक् । यद्येवं प्रक्षिपस्वेति निर्विशङ्केन चेतसा
tadvākyaṃ vāsudevasya niśamyāha vinākadhṛk / yadyevaṃ prakṣipasveti nirviśaṅkena cetasā
तन्महेशानवचनं श्रुत्वा विष्णुः सुदर्शनम् । मुमोच तेजोजिज्ञासुः शङ्करं प्रति वेगवान्
tanmaheśānavacanaṃ śrutvā viṣṇuḥ sudarśanam / mumoca tejojijñāsuḥ śaṅkaraṃ prati vegavān
मुरारिकरविभ्रष्टं चक्रमभ्येत्य शूलिनम् । त्रिधा चकार विश्वेशं यज्ञेशं यज्ञयाजकम्
murārikaravibhraṣṭaṃ cakramabhyetya śūlinam / tridhā cakāra viśveśaṃ yajñeśaṃ yajñayājakam
हरं हरिस्त्रिधाभूतं दृष्टवा कृत्तं महाभुजः । व्रीडोपप्लुतदेहस्तु प्रणिपातपरो ऽभवत्
haraṃ haristridhābhūtaṃ dṛṣṭavā kṛttaṃ mahābhujaḥ / vrīḍopaplutadehastu praṇipātaparo 'bhavat
पादप्रणामावनतं वीक्ष्य दामोदरं भवः । प्राह प्रीतिपरः श्रीमानुत्तिष्ठति पुनः पुनः । । 56.35 प्राकृतो ऽयं महाबाहो विकारश्चक्रनेमिना । निकृत्तो न स्वरभावो मे सो ऽच्छेद्यो ऽदाह्य एव च
pādapraṇāmāvanataṃ vīkṣya dāmodaraṃ bhavaḥ / prāha prītiparaḥ śrīmānuttiṣṭhati punaḥ punaḥ / / 56.35 prākṛto 'yaṃ mahābāho vikāraścakraneminā / nikṛtto na svarabhāvo me so 'cchedyo 'dāhya eva ca
तद्यदेतानि चक्रेण त्रीणि भागानि केशव । कृतानि तानि पुण्यनि भविष्यन्ति न सशयः
tadyadetāni cakreṇa trīṇi bhāgāni keśava / kṛtāni tāni puṇyani bhaviṣyanti na saśayaḥ
हिरण्याक्षः स्मृतो ह्येकः सुवर्णाक्षस्तथा परः । तृतीयश्च विरूपाक्षस्त्रयो ऽमी पुण्यदा नृणाम्
hiraṇyākṣaḥ smṛto hyekaḥ suvarṇākṣastathā paraḥ / tṛtīyaśca virūpākṣastrayo 'mī puṇyadā nṛṇām
उत्तिष्ठ गच्छस्व विभो निहन्तुममरार्दनम् । श्रीदाम्नि निहते विष्णो नन्दयिष्यन्ति देवताः
uttiṣṭha gacchasva vibho nihantumamarārdanam / śrīdāmni nihate viṣṇo nandayiṣyanti devatāḥ
इत्येवमुक्तो भगवान् हरेम गरुडध्वजः । गत्वा सुरगिरिप्रस्थं श्रीदामानं ददर्श ह
ityevamukto bhagavān harema garuḍadhvajaḥ / gatvā suragiriprasthaṃ śrīdāmānaṃ dadarśa ha
तं दृष्ट्वा देवदर्पघ्नं दैत्यं देववरो हरिः । मुमोच चक्रं वेगाढ्यं हतो ऽसीति ब्रुवन्मुहुः
taṃ dṛṣṭvā devadarpaghnaṃ daityaṃ devavaro hariḥ / mumoca cakraṃ vegāḍhyaṃ hato 'sīti bruvanmuhuḥ
ततस्तु तेनाप्रतिपौरुषेण चक्रेण दैत्यस्य शिरो निकृत्तम् । संछिन्नसीर्षो निपपात शैलाद् वज्राहतं शैलशिरो यथैव
tatastu tenāpratipauruṣeṇa cakreṇa daityasya śiro nikṛttam / saṃchinnasīrṣo nipapāta śailād vajrāhataṃ śailaśiro yathaiva
तसमिन् हते देवरिपौ मुरारिरीशं समाराध्य विरूपनेत्रम् । लब्ध्वा च चक्रं प्रवरं महायुधं जगाम देवो निलयं पयोनिधिम्
tasamin hate devaripau murārirīśaṃ samārādhya virūpanetram / labdhvā ca cakraṃ pravaraṃ mahāyudhaṃ jagāma devo nilayaṃ payonidhim
सो ऽयं पुत्र निरूपाक्षो देवदेवो महेश्वरः । तमाराधय चेत् साधो क्षीरेणोच्छसि भोजनम्
so 'yaṃ putra nirūpākṣo devadevo maheśvaraḥ / tamārādhaya cet sādho kṣīreṇocchasi bhojanam
तन्मातुर्वचनं श्रुत्वा वीतमन्युसुतो बली । तमाराध्य विरूपाक्षं प्राप्तः क्षीरेण भोजनम्
tanmāturvacanaṃ śrutvā vītamanyusuto balī / tamārādhya virūpākṣaṃ prāptaḥ kṣīreṇa bhojanam
एवं तवोक्तं परमं पवित्रं संछेदनं शर्वतनोः पुरा वै । तत्तीर्थवर्यं स महासुरो वै समाससादाथ सुपुण्यहेतोः
evaṃ tavoktaṃ paramaṃ pavitraṃ saṃchedanaṃ śarvatanoḥ purā vai / tattīrthavaryaṃ sa mahāsuro vai samāsasādātha supuṇyahetoḥ