इति श्रीवामनपुराणे षष्ठो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच । ततो ऽनङ्गं विभुर्द्दष्ट्वा ब्रह्मन् नारायणो मुनिः । प्रहस्यैवं वचः प्राह कन्दर्व इह आस्यताम्
iti śrīvāmanapurāṇe ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ pulastya uvāca / tato 'naṅgaṃ vibhurddaṣṭvā brahman nārāyaṇo muniḥ / prahasyaivaṃ vacaḥ prāha kandarva iha āsyatām
तदक्षुब्धत्वमीक्ष्यास्य कामो विस्मयमागतः । वसन्तो ऽपि महाचिन्तां जगामाशु महामुने
tadakṣubdhatvamīkṣyāsya kāmo vismayamāgataḥ / vasanto 'pi mahācintāṃ jagāmāśu mahāmune
ततश्चाप्सरसो दृष्ट्वा स्वागतेनाभिपूज्य च । वसन्तमाह भगवानेह्येहि स्थीयतामिति
tataścāpsaraso dṛṣṭvā svāgatenābhipūjya ca / vasantamāha bhagavānehyehi sthīyatāmiti
ततो विहस्य भगवान् मञ्जरीं कुसुमावृताम् । आदाय प्राक्सुवर्णाङ्गीमूर्वोर्बालां विनिर्ममे
tato vihasya bhagavān mañjarīṃ kusumāvṛtām / ādāya prāksuvarṇāṅgīmūrvorbālāṃ vinirmame
ऊरूद्भवां स कन्दर्पो दृष्ट्वा सर्वाङ्गसुन्दरीम् । अमन्यत तदानङ्गः किमियं सा प्रिया रतिः
ūrūdbhavāṃ sa kandarpo dṛṣṭvā sarvāṅgasundarīm / amanyata tadānaṅgaḥ kimiyaṃ sā priyā ratiḥ
तदेव वदनं चारु स्वक्षिभ्रूकुटिलालकम् । सुनासावंशाधरोष्ठमालोकनपरायणम्
tadeva vadanaṃ cāru svakṣibhrūkuṭilālakam / sunāsāvaṃśādharoṣṭhamālokanaparāyaṇam
तावेवाहार्य विरलौ पीवरौ मग्नचूचुकौ । राजेते ऽस्यः कुचौ पीनौ सज्जनावि संहतौ
tāvevāhārya viralau pīvarau magnacūcukau / rājete 'syaḥ kucau pīnau sajjanāvi saṃhatau
तदेव तनु चार्वङ्ग्या वलित्रयविभूषितम् । उदरं राजते श्लक्ष्णं रोमावलिविभूषितम्
tadeva tanu cārvaṅgyā valitrayavibhūṣitam / udaraṃ rājate ślakṣṇaṃ romāvalivibhūṣitam
रोमावलीच जघनाद् यान्ती स्तनतटं त्वियम् । राजते भृङ्गमालेव पुलिनात् कमलाकरम्
romāvalīca jaghanād yāntī stanataṭaṃ tviyam / rājate bhṛṅgamāleva pulināt kamalākaram
जघनं त्वतिविस्तीर्ण भात्यस्या रशनावृतम् । श्रीरोदमथने नद्धूं भूजङ्गेनेव मन्दरम्
jaghanaṃ tvativistīrṇa bhātyasyā raśanāvṛtam / śrīrodamathane naddhūṃ bhūjaṅgeneva mandaram
कदलीस्तम्भसदृशैरूर्ध्वमूलैरथोरुभिः । विभाति सा सुचार्वङ्गी पद्मकिढ्जल्कसन्निभा
kadalīstambhasadṛśairūrdhvamūlairathorubhiḥ / vibhāti sā sucārvaṅgī padmakiḍhjalkasannibhā
जानुनी गूढगुल्फे च शुभे जङ्घे त्वरोमशे । विभातो ऽस्यास्तथा पादावलक्तकसमत्विषौ
jānunī gūḍhagulphe ca śubhe jaṅghe tvaromaśe / vibhāto 'syāstathā pādāvalaktakasamatviṣau
इति संचिन्तयन् कामस्तामनिन्दितलोचनाम् । कामातुरो ऽसौ संजातः किमुतान्यो जनो मुने
iti saṃcintayan kāmastāmaninditalocanām / kāmāturo 'sau saṃjātaḥ kimutānyo jano mune
माधवो ऽप्युर्वशीं दृष्ट्वा संचिन्तयत नारद । किंस्वित् कामनरेन्द्रस्य राजधानी स्वयं स्थिता
mādhavo 'pyurvaśīṃ dṛṣṭvā saṃcintayata nārada / kiṃsvit kāmanarendrasya rājadhānī svayaṃ sthitā
आयाता शशिनो नूनमियं कान्तिर्निशाक्षये । रविरश्मिप्रतापार्तिभीता शरणमागता
āyātā śaśino nūnamiyaṃ kāntirniśākṣaye / raviraśmipratāpārtibhītā śaraṇamāgatā
इत्थं संचितयन्नेव अवष्टभाप्सरोगणम् । तस्थौ मुनिरिव ध्यानमास्थितः स तु माधवः
itthaṃ saṃcitayanneva avaṣṭabhāpsarogaṇam / tasthau muniriva dhyānamāsthitaḥ sa tu mādhavaḥ
ततः स विस्मितान् सर्वान् कन्दर्पादीन् महामुने । दृष्ट्वा प्रोवाच वचनं स्मितं कृत्वा शुभव्रतः
tataḥ sa vismitān sarvān kandarpādīn mahāmune / dṛṣṭvā provāca vacanaṃ smitaṃ kṛtvā śubhavrataḥ
इयं ममोरुसंभृता कामाप्सरस माधव । नीयतां सुरलोकाय दीयतां वासवाय च
iyaṃ mamorusaṃbhṛtā kāmāpsarasa mādhava / nīyatāṃ suralokāya dīyatāṃ vāsavāya ca
इत्युक्ताः कम्पमानास्ते जग्मुर्गृह्योर्वशीं दिवम् । सहस्राक्षाय तां प्रादाद् रूपयौवनशालिनीम्
ityuktāḥ kampamānāste jagmurgṛhyorvaśīṃ divam / sahasrākṣāya tāṃ prādād rūpayauvanaśālinīm
आचक्षुश्चरितं ताभ्यां धर्मजाभ्यां महामुने । देवाराजाय कामाद्यास्ततो ऽभृद् विस्मयः परः
ācakṣuścaritaṃ tābhyāṃ dharmajābhyāṃ mahāmune / devārājāya kāmādyāstato 'bhṛd vismayaḥ paraḥ
एताद्शं हि चरितं ख्यातिमग्र्यां जगाम ह । पातालेषु तथा मर्त्यै दिक्ष्वष्टासु जगाम च
etādśaṃ hi caritaṃ khyātimagryāṃ jagāma ha / pātāleṣu tathā martyai dikṣvaṣṭāsu jagāma ca
एकदा निहते रौद्रो हिरण्यकशिपौ मुने । अभिषिक्तस्तदा राज्ये प्रह्लादौ नाम दानवः
ekadā nihate raudro hiraṇyakaśipau mune / abhiṣiktastadā rājye prahlādau nāma dānavaḥ
तस्मिञ्शासति दैत्येन्द्रे देवब्राह्मणपूजके । मखानि भुवि राजानो यजन्ते विधिवत्तदा
tasmiñśāsati daityendre devabrāhmaṇapūjake / makhāni bhuvi rājāno yajante vidhivattadā
ब्राह्मणाश्च तपो धर्मं तीर्थयात्राश्च कुर्वते । वैश्याश्च पशुवृत्तिस्थाः शूद्राः शुश्रूषणे रताः
brāhmaṇāśca tapo dharmaṃ tīrthayātrāśca kurvate / vaiśyāśca paśuvṛttisthāḥ śūdrāḥ śuśrūṣaṇe ratāḥ
चातुर्वर्ण्यं ततः स्वे स्वे आश्रमे धर्मकर्मणि । आवर्त्तत ततो देवा वृत्त्या युक्ताभवान् मुने
cāturvarṇyaṃ tataḥ sve sve āśrame dharmakarmaṇi / āvarttata tato devā vṛttyā yuktābhavān mune
ततस्तु च्यवनो नाम भार्गवेन्द्रो महातपाः । जगाम नर्मदां स्नातुं तीर्थं चैवाकुलीश्वरम्
tatastu cyavano nāma bhārgavendro mahātapāḥ / jagāma narmadāṃ snātuṃ tīrthaṃ caivākulīśvaram
तत्र दृष्ट्वा महादेवं नदीं स्नातुमवातरत् । अवतीर्णं प्रजग्राह नागः केकरलोहितः
tatra dṛṣṭvā mahādevaṃ nadīṃ snātumavātarat / avatīrṇaṃ prajagrāha nāgaḥ kekaralohitaḥ
गृहीतस्तेन नागेन सस्मार मनसा हरिम् । संस्मृते पुण्डरीकाक्षे निर्विषो ऽभून्महोरगः
gṛhītastena nāgena sasmāra manasā harim / saṃsmṛte puṇḍarīkākṣe nirviṣo 'bhūnmahoragaḥ
नीतस्तेनातिरौद्रेण पन्नगेन रसातलम् । निर्विषश्चापि तत्याज च्यवनं भुजगोत्तमः
nītastenātiraudreṇa pannagena rasātalam / nirviṣaścāpi tatyāja cyavanaṃ bhujagottamaḥ
संत्यक्तमात्रो नागेन च्यवनो भार्गवोत्तमः । चचार नागकन्याभिः पूज्यचमानः समन्ततः
saṃtyaktamātro nāgena cyavano bhārgavottamaḥ / cacāra nāgakanyābhiḥ pūjyacamānaḥ samantataḥ
विचारन् प्रविवेशाथ दानवानां महत् पुरम् । संपूज्यमानो दैत्येन्द्रः प्रह्लादो ऽथ ददर्श तम्
vicāran praviveśātha dānavānāṃ mahat puram / saṃpūjyamāno daityendraḥ prahlādo 'tha dadarśa tam
भृगुपुत्रे महातेजाः पूजां चक्रे यथार्हतः । संपूजितोपविष्टश्च पृष्टश्चागमनं प्रति
bhṛguputre mahātejāḥ pūjāṃ cakre yathārhataḥ / saṃpūjitopaviṣṭaśca pṛṣṭaścāgamanaṃ prati
स चोवाच महाराज महातीर्थं महाफलम् । स्नातुमेवागतो ऽस्म्यद्य द्रष्टुञ्चैवाकुलीश्वरम्
sa covāca mahārāja mahātīrthaṃ mahāphalam / snātumevāgato 'smyadya draṣṭuñcaivākulīśvaram
नद्यामेवावतीर्णो ऽस्मि गृहीतश्चाहिना बलान् । समानीतो ऽस्मि पाताले दृष्टश्चात्र भवानपि
nadyāmevāvatīrṇo 'smi gṛhītaścāhinā balān / samānīto 'smi pātāle dṛṣṭaścātra bhavānapi
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं च्यवनस्य दितीश्वरः । प्रोवाच धर्मसंयुक्तं स वाक्यं वाक्यकोविदः
etacchrutvā tu vacanaṃ cyavanasya ditīśvaraḥ / provāca dharmasaṃyuktaṃ sa vākyaṃ vākyakovidaḥ
प्रह्लाद उवाच । भगवन् कानि तीर्थानि पृथिव्यां कानि चाम्बरे । रसातले च कानि स्युरेतद् वक्तुं ममार्हसि
prahlāda uvāca / bhagavan kāni tīrthāni pṛthivyāṃ kāni cāmbare / rasātale ca kāni syuretad vaktuṃ mamārhasi
च्यवन उवाच । पृथिव्यां नैमिषं तीर्थमन्तरिक्षे च पुष्करम् । चक्रतीर्थं महाबाहो रसातलतले विदुः
cyavana uvāca / pṛthivyāṃ naimiṣaṃ tīrthamantarikṣe ca puṣkaram / cakratīrthaṃ mahābāho rasātalatale viduḥ
पुलस्त्य उवाच । श्रुत्वा तद्भार्गववचो दैत्यराजो महामुने । नेमिषै गन्तुकामस्तु दानवानितदब्रवीत्
pulastya uvāca / śrutvā tadbhārgavavaco daityarājo mahāmune / nemiṣai gantukāmastu dānavānitadabravīt
प्रह्लाद उवाच । उत्तिष्ठध्वं गमिष्यामः स्नातुं तीर्थं हि नैमिषम् । द्रक्ष्यामः पुण्डरीकाक्षं पीतवाससमच्युतम्
prahlāda uvāca / uttiṣṭhadhvaṃ gamiṣyāmaḥ snātuṃ tīrthaṃ hi naimiṣam / drakṣyāmaḥ puṇḍarīkākṣaṃ pītavāsasamacyutam
पुलस्त्य उवाच । इत्युक्ता दानवेन्द्रेण सर्वे ते दैत्यदानवाः । चक्रुरुद्योगमतुलं निर्जग्मुश्च रसातलात्
pulastya uvāca / ityuktā dānavendreṇa sarve te daityadānavāḥ / cakrurudyogamatulaṃ nirjagmuśca rasātalāt
ते समभ्येत्य दैतेया दानवाश्च महाबलाः । नेमिषारण्यमागत्य स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः
te samabhyetya daiteyā dānavāśca mahābalāḥ / nemiṣāraṇyamāgatya snānaṃ cakrurmudānvitāḥ
ततो दितीश्वरः श्रीमान् मृगव्यां स चचार ह । चरन् सरस्वतीं पुण्यां ददर्श विमलोदकाम्
tato ditīśvaraḥ śrīmān mṛgavyāṃ sa cacāra ha / caran sarasvatīṃ puṇyāṃ dadarśa vimalodakām
तस्यादूरे महाशाखं शलवृक्षं शरैश्चितम् । ददर्श बाणानपरान् मुखे लग्नान् परस्परम्
tasyādūre mahāśākhaṃ śalavṛkṣaṃ śaraiścitam / dadarśa bāṇānaparān mukhe lagnān parasparam
ततस्तानद्भुताकारान् बाणान् नागोपवीतकान् । दृष्ट्वातुलं तदा चक्रे क्रोधं दैत्येश्वरः किल
tatastānadbhutākārān bāṇān nāgopavītakān / dṛṣṭvātulaṃ tadā cakre krodhaṃ daityeśvaraḥ kila
स ददर्श ततो ऽदूरात्कृष्णाजिनधरौ मुनी । समुन्नतजटाभारौ तपस्यासक्तमानसौ
sa dadarśa tato 'dūrātkṛṣṇājinadharau munī / samunnatajaṭābhārau tapasyāsaktamānasau
तयोश्च पार्श्वयोर्दिव्ये धनुषी लक्षणान्विते । शार्ङ्गमागवं चैव अक्ष्य्यौ च महेषुधी
tayośca pārśvayordivye dhanuṣī lakṣaṇānvite / śārṅgamāgavaṃ caiva akṣyyau ca maheṣudhī
तौ दृष्ट्वामन्यत तदा दामिबिकाविति दानवः । ततः प्रोवाच वचनं तावुभौ पुरुषोत्तमौ
tau dṛṣṭvāmanyata tadā dāmibikāviti dānavaḥ / tataḥ provāca vacanaṃ tāvubhau puruṣottamau
किं भवद्भ्यां समारःधं दम्भं धर्मविनाशनम् । क्व तपः क्व जटाभारः क्व चेमौ प्रवरायुधौ
kiṃ bhavadbhyāṃ samāraḥdhaṃ dambhaṃ dharmavināśanam / kva tapaḥ kva jaṭābhāraḥ kva cemau pravarāyudhau
अथोवाच नरो दैत्यं का ते चिन्ता दितीश्वर । सामर्थ्ये सति यः कुर्यात् तत्संपद्येत तस्य हि
athovāca naro daityaṃ kā te cintā ditīśvara / sāmarthye sati yaḥ kuryāt tatsaṃpadyeta tasya hi
अथोवाच दितीशस्तौ का शक्तिर्युवयोरिह । मयि तिष्ठति दैत्येन्द्रे धर्मसेतुप्रवर्तके
athovāca ditīśastau kā śaktiryuvayoriha / mayi tiṣṭhati daityendre dharmasetupravartake
नरस्तं प्रत्युवाचाथ आवाभ्यां शक्तिरूर्जिता । न कश्चिच्छक्नुयाद् योद्धुं नरनारायणौ युधि
narastaṃ pratyuvācātha āvābhyāṃ śaktirūrjitā / na kaścicchaknuyād yoddhuṃ naranārāyaṇau yudhi
दैत्येश्वरस्तस्तः क्रुद्धः प्रतिज्ञामारुरोह च । यथा कथञ्चिज्जेष्यामि नरनारायणौ रणे
daityeśvarastastaḥ kruddhaḥ pratijñāmāruroha ca / yathā kathañcijjeṣyāmi naranārāyaṇau raṇe
इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा दितीश्वरः स्थाप्य बलं वनान्ते । वितत्य चापं गुणमाविकृष्य तलध्वनिं घोरतरं चकार
ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā ditīśvaraḥ sthāpya balaṃ vanānte / vitatya cāpaṃ guṇamāvikṛṣya taladhvaniṃ ghorataraṃ cakāra
ततो नरस्त्वाजगवं हि चापमानम्य बाणान् सुबहुञ्शिताग्रान् । मुमोच तानप्रतिमैः पृषत्कैश्चिच्छेद दैत्यस्तपनीयपुङ्खैः
tato narastvājagavaṃ hi cāpamānamya bāṇān subahuñśitāgrān / mumoca tānapratimaiḥ pṛṣatkaiściccheda daityastapanīyapuṅkhaiḥ
छिन्नान् समीक्ष्याथ नरः पृषत्कान् दैत्येश्वरेणाप्रतिमेव संख्ये । क्रुद्धः समानम्य महाधनुस्ततो मुमोच चान्यान् विविधान् पृषत्कान्
chinnān samīkṣyātha naraḥ pṛṣatkān daityeśvareṇāpratimeva saṃkhye / kruddhaḥ samānamya mahādhanustato mumoca cānyān vividhān pṛṣatkān
एकं नरो द्वौ दितिजेश्वरश्च त्रीन् धर्मसूनुश्चतुरो दितीशः । नरस्तु बाणान् प्रमुमोच पञ्च षड् द्रत्यनाथो निशितान् पृषत्कान्
ekaṃ naro dvau ditijeśvaraśca trīn dharmasūnuścaturo ditīśaḥ / narastu bāṇān pramumoca pañca ṣaḍ dratyanātho niśitān pṛṣatkān
सप्तर्षिमुख्यो द्विचतुश्च दैत्यो नरस्तु षट् त्रीणि च दैत्यमुख्ये । षट्त्रीणि चैकं च दितीश्वरेण मुक्तानि बाणानि नराय विप्र
saptarṣimukhyo dvicatuśca daityo narastu ṣaṭ trīṇi ca daityamukhye / ṣaṭtrīṇi caikaṃ ca ditīśvareṇa muktāni bāṇāni narāya vipra
एकं च षट् पञ्च नरेण मुक्तास्त्वष्टौ शराः सप्त च दानवेन । षट् सप्त चाष्टौ नव षण्नरेण द्विसप्ततिं दैत्यपतिः ससर्ज्ज
ekaṃ ca ṣaṭ pañca nareṇa muktāstvaṣṭau śarāḥ sapta ca dānavena / ṣaṭ sapta cāṣṭau nava ṣaṇnareṇa dvisaptatiṃ daityapatiḥ sasarjja
शतं नरस्त्रीणि शतानि दैत्यः षड् धर्मपुत्रो दश दैत्यराजः । ततो ऽप्यसंख्येयतरान् हि बाणान् मुमोचतुस्तौ सुभृशं हि कोपात्
śataṃ narastrīṇi śatāni daityaḥ ṣaḍ dharmaputro daśa daityarājaḥ / tato 'pyasaṃkhyeyatarān hi bāṇān mumocatustau subhṛśaṃ hi kopāt
ततो नरो बाणगणैरसख्यैरवास्तरद्भूमिमथो दिशः खम् । स चापि दैत्यप्रवरः पृषत्कैश्चिच्छेद वेगात् तपनीयपुङ्खैः
tato naro bāṇagaṇairasakhyairavāstaradbhūmimatho diśaḥ kham / sa cāpi daityapravaraḥ pṛṣatkaiściccheda vegāt tapanīyapuṅkhaiḥ
ततः पतत्त्रिभिर्वीरौ सुभृशं नरदानवौ । युद्धे वरास्त्रैर्युध्येतां घोररूपैः परस्परम्
tataḥ patattribhirvīrau subhṛśaṃ naradānavau / yuddhe varāstrairyudhyetāṃ ghorarūpaiḥ parasparam
ततस्तु दैत्येन वरास्त्रपाणिना चापे नियुक्तं तु पितामहास्त्रम् । महेश्वरास्त्रं पुरुषोत्तमेव समं समाहत्य निपेततुस्तौ
tatastu daityena varāstrapāṇinā cāpe niyuktaṃ tu pitāmahāstram / maheśvarāstraṃ puruṣottameva samaṃ samāhatya nipetatustau
ब्रह्मस्त्रे तु प्रशमिते प्रह्लादः क्रोधमूर्छितः । गदां प्रगृह्य तरसा प्रचस्कन्द रथोत्तमात्
brahmastre tu praśamite prahlādaḥ krodhamūrchitaḥ / gadāṃ pragṛhya tarasā pracaskanda rathottamāt
गदापाणिं समायान्तं दैत्यं नारायणस्तदा । दृष्ट्वाथ पृष्ठतश्चक्रे नरं योद्धूमनाः स्वयम्
gadāpāṇiṃ samāyāntaṃ daityaṃ nārāyaṇastadā / dṛṣṭvātha pṛṣṭhataścakre naraṃ yoddhūmanāḥ svayam
ततो दीतीशः सगदः समाद्रवत् सशार्ङ्गपाणिं तपसां निधानम् । ख्यातं पुराणर्षिमुदारविक्रमं नारायणं नारद लोकपालम्
tato dītīśaḥ sagadaḥ samādravat saśārṅgapāṇiṃ tapasāṃ nidhānam / khyātaṃ purāṇarṣimudāravikramaṃ nārāyaṇaṃ nārada lokapālam