॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे सोमतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकविंशत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 122 श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेन्महीपाल कोहनस्वेति विश्रुतम् । सर्वपापहरं पुण्यं तीर्थं मृत्युविनाशनम्
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe somatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikaviṃśatyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 122 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gacchenmahīpāla kohanasveti viśrutam / sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ tīrthaṃ mṛtyuvināśanam
पुरा तत्र द्विजः कश्चिद्वेदवेदाङ्गपारगः । पत्नीपुत्रसुहृद्वर्गैः स्वकर्मनिरतो ऽवसत्
purā tatra dvijaḥ kaścidvedavedāṅgapāragaḥ / patnīputrasuhṛdvargaiḥ svakarmanirato 'vasat
युधिष्ठिर उवाच: ब्राह्मणस्य तु यत्कर्म उत्पत्तिः क्षत्रियस्य तु । वैश्यस्यापि च शूद्रस्य तत्सर्वं कथयस्व मे
yudhiṣṭhira uvāca: brāhmaṇasya tu yatkarma utpattiḥ kṣatriyasya tu / vaiśyasyāpi ca śūdrasya tatsarvaṃ kathayasva me
धर्मस्यार्हस्य कामस्य मोक्षस्य च परं विधिम् । निखिलं ज्ञातुम् इच्छामि नान्यो वेत्ता मतिर्मम
dharmasyārhasya kāmasya mokṣasya ca paraṃ vidhim / nikhilaṃ jñātum icchāmi nānyo vettā matirmama
मार्कण्डेय उवाच: उत्पत्तिकारणं ब्रह्मा देवदेवः प्रकीर्तितः । प्रथमं सर्वभूतानां चराचरजगद्गुरुः
mārkaṇḍeya uvāca: utpattikāraṇaṃ brahmā devadevaḥ prakīrtitaḥ / prathamaṃ sarvabhūtānāṃ carācarajagadguruḥ
द्विजातयो मुखाज्जाताः क्षत्रिया बाहुयन्त्रतः । ऊरुप्रदेशाद् वैश्यास्तु शूद्राः पादेष्वथाभवन्
dvijātayo mukhājjātāḥ kṣatriyā bāhuyantrataḥ / ūrupradeśād vaiśyāstu śūdrāḥ pādeṣvathābhavan
ततस्त्वन्ये पृथग्वर्णाः पृथग्धर्मान् समाचरन् । पर्यायेण समुत्पन्ना ह्यनुलोमविलोमतः
tatastvanye pṛthagvarṇāḥ pṛthagdharmān samācaran / paryāyeṇa samutpannā hyanulomavilomataḥ
तेषां धर्मं प्रवक्ष्यामि श्रुतिस्मृत्यर्थचोदितम् । येन सम्यक्कृतेनैव सर्वे यान्ति परां गतिम्
teṣāṃ dharmaṃ pravakṣyāmi śrutismṛtyarthacoditam / yena samyakkṛtenaiva sarve yānti parāṃ gatim
गतिर्ध्यानं विना भक्तैर् ब्राह्मणैः प्राप्यते नृप । अध्यापयन्यतो वेदान्वेदं वापि यथाविधि
gatirdhyānaṃ vinā bhaktair brāhmaṇaiḥ prāpyate nṛpa / adhyāpayanyato vedānvedaṃ vāpi yathāvidhi
कुलजां रूपसम्पन्नां सर्वलक्षणलक्षिताम् । उद्वाहयेत्ततः पत्नीं गुरुणानुमते तदा
kulajāṃ rūpasampannāṃ sarvalakṣaṇalakṣitām / udvāhayettataḥ patnīṃ guruṇānumate tadā
ततः स्मार्तं विवाहाग्निं श्रौतं वा पूजयेत् क्रमात् । प्रतिग्रहधनो भूत्वा दम्भलोभविवर्जितः
tataḥ smārtaṃ vivāhāgniṃ śrautaṃ vā pūjayet kramāt / pratigrahadhano bhūtvā dambhalobhavivarjitaḥ
पञ्चयज्ञविधानानि कारयेद्वै यथाविधि । वनं गच्छेत् ततः पश्चाद्द्वितीयाश्रमसेवनात्
pañcayajñavidhānāni kārayedvai yathāvidhi / vanaṃ gacchet tataḥ paścāddvitīyāśramasevanāt
पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य सर्वसङ्गविवर्जितः । इष्टांल्लोकानवाप्नोति न चेह जायते पुनः
putreṣu bhāryāṃ nikṣipya sarvasaṅgavivarjitaḥ / iṣṭāṃllokānavāpnoti na ceha jāyate punaḥ
क्षत्रियस्तु स्थितो राज्ये पालयित्वा वसुंधराम् । शश्वद्धर्ममनाश्चैव प्राप्नोति परमां गतिम्
kṣatriyastu sthito rājye pālayitvā vasuṃdharām / śaśvaddharmamanāścaiva prāpnoti paramāṃ gatim
वैश्यधर्मो न सन्देहः कृषिगोरक्षणे रतः । सत्यशौचसमोपेतो गच्छते स्वर्गमुत्तमम्
vaiśyadharmo na sandehaḥ kṛṣigorakṣaṇe rataḥ / satyaśaucasamopeto gacchate svargamuttamam
न शूद्रस्य पृथग्धर्मो विहितः परमेष्ठिना । न मन्त्रो न च संस्कारो न विद्यापरिसेवनम्
na śūdrasya pṛthagdharmo vihitaḥ parameṣṭhinā / na mantro na ca saṃskāro na vidyāparisevanam
न शब्दविद्यासमयो देवताभ्यर्चनानि च । यथा जातेन सततं वर्तितव्यमहर्निशम्
na śabdavidyāsamayo devatābhyarcanāni ca / yathā jātena satataṃ vartitavyamaharniśam
स धर्मः सर्ववर्णानां पुरा सृष्टः स्वयम्भुवा । मन्त्रसंस्कारसम्पन्नास्त्रयो वर्णा द्विजातयः
sa dharmaḥ sarvavarṇānāṃ purā sṛṣṭaḥ svayambhuvā / mantrasaṃskārasampannāstrayo varṇā dvijātayaḥ
तेषां मतमनादृत्य यदि वर्तेत कामतः । स मृतो जायते श्वा वै गतिरूर्ध्वा न विद्यते
teṣāṃ matamanādṛtya yadi varteta kāmataḥ / sa mṛto jāyate śvā vai gatirūrdhvā na vidyate
न तेषां प्रेषणं नित्यं तेषां मतमनुस्मरन् । यशोभागी स्वधर्मस्थः स्वर्गभागी स जायते
na teṣāṃ preṣaṇaṃ nityaṃ teṣāṃ matamanusmaran / yaśobhāgī svadharmasthaḥ svargabhāgī sa jāyate
एवं गुणगणाकीर्णो ऽवसद्विप्रः स भारत । हनस्वेति हनस्वेति शृणोति वाक्यमीदृशम्
evaṃ guṇagaṇākīrṇo 'vasadvipraḥ sa bhārata / hanasveti hanasveti śṛṇoti vākyamīdṛśam
ततो निरीक्षते चोर्ध्वम् अधश्चैव दिशो दश । वेपमानः स भीतश्च प्रस्खलंश्च पदे पदे
tato nirīkṣate cordhvam adhaścaiva diśo daśa / vepamānaḥ sa bhītaśca praskhalaṃśca pade pade
शृङ्खलायुधहस्तैश्च पाशैश्चैव सुदारुणैः । वेष्टितं महिषारूढं नरं पश्यति मन्मुखम्
śṛṅkhalāyudhahastaiśca pāśaiścaiva sudāruṇaiḥ / veṣṭitaṃ mahiṣārūḍhaṃ naraṃ paśyati manmukham
कृष्णांजनचयप्रख्यं कृष्णाम्बरविभूषितम् । रक्ताक्षमायतभुजं सर्वलक्षणलक्षितम्
kṛṣṇāṃjanacayaprakhyaṃ kṛṣṇāmbaravibhūṣitam / raktākṣamāyatabhujaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam
दृष्ट्वा तं तु समायान्तं निरीक्ष्यात्मानमात्मना । जपञ्जाप्यं च परमं शतरुद्रीयसंस्तवम्
dṛṣṭvā taṃ tu samāyāntaṃ nirīkṣyātmānamātmanā / japañjāpyaṃ ca paramaṃ śatarudrīyasaṃstavam
ततः प्रोवाच भगवान्यमः संयमनो महान् । शृणु वाक्यमतो ब्रह्मन्यमो ऽहं सर्वजन्तुषु
tataḥ provāca bhagavānyamaḥ saṃyamano mahān / śṛṇu vākyamato brahmanyamo 'haṃ sarvajantuṣu
संहरस्व महाभाग रुद्रजाप्यं सुदुर्भिदम् । येनाहं कालपाशैस्त्वां संयमामि गतव्यथः
saṃharasva mahābhāga rudrajāpyaṃ sudurbhidam / yenāhaṃ kālapāśaistvāṃ saṃyamāmi gatavyathaḥ
तच्छ्रुत्वा निष्ठुरं वाक्यं यमस्य मुखनिर्गतम् । महाभयसमोपेतो ब्राह्मणः प्रपलायितः
tacchrutvā niṣṭhuraṃ vākyaṃ yamasya mukhanirgatam / mahābhayasamopeto brāhmaṇaḥ prapalāyitaḥ
तस्य मार्गे गताः सर्वे यमेन सह किंकराः । तिष्ठ तिष्ठेति तं विप्रमूचुस्ते सो ऽप्यधावत
tasya mārge gatāḥ sarve yamena saha kiṃkarāḥ / tiṣṭha tiṣṭheti taṃ vipramūcuste so 'pyadhāvata
त्वरमाणः परिश्रान्तो हा हतो ऽहं दुरात्मभिः । रक्ष रक्ष महादेव शरणागतवत्सल
tvaramāṇaḥ pariśrānto hā hato 'haṃ durātmabhiḥ / rakṣa rakṣa mahādeva śaraṇāgatavatsala
एवमुक्त्वापतद्भूमौ लिङ्गमालिङ्ग्य भारत । गतसत्त्वः स विप्रेन्द्रः समाश्रित्य सुरेश्वरम्
evamuktvāpatadbhūmau liṅgamāliṅgya bhārata / gatasattvaḥ sa viprendraḥ samāśritya sureśvaram
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ देवदेवो महेश्वरः । को हनिष्यति माभैस्त्वं हुङ्कारमकरोत्तदा
taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau devadevo maheśvaraḥ / ko haniṣyati mābhaistvaṃ huṅkāramakarottadā
तेन ते किंकराः सर्वे यमेन सह भारत । हुङ्कारेण गताः सर्वे मेघा वातहता यथा
tena te kiṃkarāḥ sarve yamena saha bhārata / huṅkāreṇa gatāḥ sarve meghā vātahatā yathā
तदाप्रभृति तत्तीर्थं कोहनस्वेति विश्रुतम् । सर्वपापहरं पुण्यं सर्वतीर्थेष्वनुत्तमम्
tadāprabhṛti tattīrthaṃ kohanasveti viśrutam / sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ sarvatīrtheṣvanuttamam
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत् परमेश्वरम् । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलमाप्नोत्यनुत्तमम्
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā pūjayet parameśvaram / agniṣṭomasya yajñasya phalamāpnotyanuttamam
तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र प्राणत्यागं करोति यः । न पश्यति यमं देवमित्येवं शङ्करो ऽब्रवीत्
tatra tīrthe tu rājendra prāṇatyāgaṃ karoti yaḥ / na paśyati yamaṃ devamityevaṃ śaṅkaro 'bravīt
अग्निप्रवेशं यः कुर्याज्जले वा नृपसत्तम । अग्निलोके वसेत् तावद् यावत् कल्पशतत्रयम्
agnipraveśaṃ yaḥ kuryājjale vā nṛpasattama / agniloke vaset tāvad yāvat kalpaśatatrayam
एवं वरुणलोके ऽपि वसित्वा कालमीप्सितम् । इह लोकमनुप्राप्तो महाधनपतिर्भवेत्
evaṃ varuṇaloke 'pi vasitvā kālamīpsitam / iha lokamanuprāpto mahādhanapatirbhavet