॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुर्विंशत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 125 श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेन्महीपाल रवितीर्थमनुत्तमम् । यत्र देवः सहस्रांशुस्तपस्तप्त्वा दिवं गतः
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadeśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma caturviṃśatyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 125 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gacchenmahīpāla ravitīrthamanuttamam / yatra devaḥ sahasrāṃśustapastaptvā divaṃ gataḥ
युधिष्ठिर उवाच: कथं देवो जगद्धाता सर्वदेवनमस्कृतः । तपस्तपति देवेशस्तापसो भास्करो रविः
yudhiṣṭhira uvāca: kathaṃ devo jagaddhātā sarvadevanamaskṛtaḥ / tapastapati deveśastāpaso bhāskaro raviḥ
आराध्यः सर्वभूतानां सर्वदेवैश्च पूजितः । प्रत्यक्षो दृश्यते लोके सृष्टिसंहारकारकः
ārādhyaḥ sarvabhūtānāṃ sarvadevaiśca pūjitaḥ / pratyakṣo dṛśyate loke sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ
आदित्यत्वं कथं प्राप्तः कथं भास्कर उच्यते । सर्वमेतत्समासेन कथयस्व ममानघ
ādityatvaṃ kathaṃ prāptaḥ kathaṃ bhāskara ucyate / sarvametatsamāsena kathayasva mamānagha
मार्कण्डेय उवाच: महाप्रश्नो महाराज यस्त्वया परिपृच्छितः । तत्सर्वं सम्प्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य स्वयम्भुवम्
mārkaṇḍeya uvāca: mahāpraśno mahārāja yastvayā paripṛcchitaḥ / tatsarvaṃ sampravakṣyāmi namaskṛtya svayambhuvam
आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं प्रसुप्तम् इव सर्वतः
āsīdidaṃ tamobhūtamaprajñātamalakṣaṇam / apratarkyam avijñeyaṃ prasuptam iva sarvataḥ
ततस् तेजश्च दिव्यं च तप्तपिण्डमनुत्तमम् । आकाशात्तु यथैवोल्का सृष्टिहेतोर् अधोमुखी
tatas tejaśca divyaṃ ca taptapiṇḍamanuttamam / ākāśāttu yathaivolkā sṛṣṭihetor adhomukhī
तत्तेजसो ऽन्तः पुरुषः संजातः सर्वभूषितः । स शिवो ऽपाणिपादश्च येन सर्वमिदं ततम्
tattejaso 'ntaḥ puruṣaḥ saṃjātaḥ sarvabhūṣitaḥ / sa śivo 'pāṇipādaśca yena sarvamidaṃ tatam
तस्योत्पन्नस्य भूतस्य तेजो रूपस्य भारत । पश्चात्प्रजापतिर्भूयः कालः कालान्तरेण वै
tasyotpannasya bhūtasya tejo rūpasya bhārata / paścātprajāpatirbhūyaḥ kālaḥ kālāntareṇa vai
अग्निर्जातः स भूतानां मनुष्यासुररक्षसाम् । सर्वदेवाधिदेवश्च आदित्यस्तेन चोच्यते
agnirjātaḥ sa bhūtānāṃ manuṣyāsurarakṣasām / sarvadevādhidevaśca ādityastena cocyate
आदौ तस्य नमस्कारो ऽन्येषां च तदनन्तरम् । क्रियते दैवतैः सर्वैस्तेन सर्वैर्महर्षिभिः
ādau tasya namaskāro 'nyeṣāṃ ca tadanantaram / kriyate daivataiḥ sarvaistena sarvairmaharṣibhiḥ
तिस्रः सन्ध्यास्त्रयो देवाः सांनिध्याः सूर्यमण्डले । नमस्कृतेन सूर्येण सर्वे देवा नमस्कृताः
tisraḥ sandhyāstrayo devāḥ sāṃnidhyāḥ sūryamaṇḍale / namaskṛtena sūryeṇa sarve devā namaskṛtāḥ
न दिवा न भवेद् रात्रिः षण्मासा दक्षिणायनम् । अयनं चोत्तरं चापि भास्करेण विना नृप
na divā na bhaved rātriḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam / ayanaṃ cottaraṃ cāpi bhāskareṇa vinā nṛpa
स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । न वर्तते विना सूर्यं तेन पूज्यतमो रविः
snānaṃ dānaṃ japo homaḥ svādhyāyo devatārcanam / na vartate vinā sūryaṃ tena pūjyatamo raviḥ
शब्दगाः श्रुतिमुख्याश्च ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । प्रत्यक्षो भगवान्देवो दृश्यते लोकपावनः
śabdagāḥ śrutimukhyāśca brahmaviṣṇumaheśvarāḥ / pratyakṣo bhagavāndevo dṛśyate lokapāvanaḥ
उत्पत्तिः प्रलयस्थानं निधानं बीजमव्ययम् । हेतुरेको जगन्नाथो नान्यो विद्येत भास्करात्
utpattiḥ pralayasthānaṃ nidhānaṃ bījamavyayam / hetureko jagannātho nānyo vidyeta bhāskarāt
एवमात्मभवं कृत्वा जगत्स्थावरजङ्गमम् । लोकानां तु हितार्थाय स्थापयेद् धर्मपद्धतिम्
evamātmabhavaṃ kṛtvā jagatsthāvarajaṅgamam / lokānāṃ tu hitārthāya sthāpayed dharmapaddhatim
नर्मदातटमाश्रित्य स्थापयित्वात्मनस् तनुम् । सहस्रांशुं निधिं धाम्नां जगामाकाशमव्ययम्
narmadātaṭamāśritya sthāpayitvātmanas tanum / sahasrāṃśuṃ nidhiṃ dhāmnāṃ jagāmākāśamavyayam
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत् परमेश्वरम् । सहस्रकिरणं देवं नाममन्त्रविधानतः
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā pūjayet parameśvaram / sahasrakiraṇaṃ devaṃ nāmamantravidhānataḥ
तेन तप्तं हुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम् । तेन सम्यग्विधानेन सम्प्राप्तं परमं पदम्
tena taptaṃ hutaṃ tena tena sarvamanuṣṭhitam / tena samyagvidhānena samprāptaṃ paramaṃ padam
ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । स्नात्वा ये नर्मदातोये देवं पश्यन्ति भास्करम्
te dhanyāste mahātmānasteṣāṃ janma sujīvitam / snātvā ye narmadātoye devaṃ paśyanti bhāskaram
तथा देवस्य राजेन्द्र ये कुर्वन्ति प्रदक्षिणम् । अनन्यभक्त्या सततं त्रिरक्षरसमन्विताः
tathā devasya rājendra ye kurvanti pradakṣiṇam / ananyabhaktyā satataṃ trirakṣarasamanvitāḥ
तेन पूतशरीरास्ते मन्त्रेण गतपातकाः । यत्पुण्यं च भवेत् तेषां तदिहैकमनाः शृणु
tena pūtaśarīrāste mantreṇa gatapātakāḥ / yatpuṇyaṃ ca bhavet teṣāṃ tadihaikamanāḥ śṛṇu
ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना । प्रदक्षिणीकृता सर्वा पृथिवी नात्र संशयः
sasamudraguhā tena saśailavanakānanā / pradakṣiṇīkṛtā sarvā pṛthivī nātra saṃśayaḥ
मन्त्रमूलम् इदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । तेन मन्त्रविहीनं तु कार्यं लोके न सिध्यति
mantramūlam idaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram / tena mantravihīnaṃ tu kāryaṃ loke na sidhyati
यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । कार्यार्थं नैव सिध्येत तथा कर्म ह्यमन्त्रकम्
yathā kāṣṭhamayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ / kāryārthaṃ naiva sidhyeta tathā karma hyamantrakam
भस्महुतं पार्थ यथा तोयविवर्जितम् । निष्फलं जायते दानं तथा मन्त्रविवर्जितम्
bhasmahutaṃ pārtha yathā toyavivarjitam / niṣphalaṃ jāyate dānaṃ tathā mantravivarjitam
काष्ठपाषाणलोष्टेषु मृन्मयेषु विशेषतः । मन्त्रेण लोके पूजां तु कुर्वन्ति न ह्यमन्त्रतः
kāṣṭhapāṣāṇaloṣṭeṣu mṛnmayeṣu viśeṣataḥ / mantreṇa loke pūjāṃ tu kurvanti na hyamantrataḥ
द्वादशाब्दान्नमस्काराद्भक्त्या यल्लभते फलम् । मन्त्रयुक्तनमस्कारात्सकृत्तल्लभते फलम्
dvādaśābdānnamaskārādbhaktyā yallabhate phalam / mantrayuktanamaskārātsakṛttallabhate phalam
संक्रान्तौ च व्यतीपाते अयने विषुवे तथा । नर्मदाया जले स्नात्वा यस्तु पूजयते रविम्
saṃkrāntau ca vyatīpāte ayane viṣuve tathā / narmadāyā jale snātvā yastu pūjayate ravim
द्वादशाब्देन यत् पापम् अज्ञानज्ञानसंचितम् । तत्क्षणान्नश्यते सर्वं वह्निना तु तुषं यथा
dvādaśābdena yat pāpam ajñānajñānasaṃcitam / tatkṣaṇānnaśyate sarvaṃ vahninā tu tuṣaṃ yathā
चन्द्रसूर्यग्रहे स्नात्वा सोपवासो जितेन्द्रियः । तत्रादित्यमुखं दृष्ट्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
candrasūryagrahe snātvā sopavāso jitendriyaḥ / tatrādityamukhaṃ dṛṣṭvā mucyate sarvakilbiṣaiḥ
माघमासे तु सम्प्राप्ते सप्तम्यां नृपसत्तम । सोपवासो जितक्रोध उषित्वा सूर्यमन्दिरे
māghamāse tu samprāpte saptamyāṃ nṛpasattama / sopavāso jitakrodha uṣitvā sūryamandire
प्रातः स्नात्वा विधानेन ददात्यर्घं दिवाकरे । विधिना मन्त्रयुक्तेन स लभेत् पुण्यमुत्तमम्
prātaḥ snātvā vidhānena dadātyarghaṃ divākare / vidhinā mantrayuktena sa labhet puṇyamuttamam
पितृदेवमनुष्याणां कृत्वा ह्युदकतर्पणम् । मन्दिरे देवदेवस्य ततः पूजां समाचरेत्
pitṛdevamanuṣyāṇāṃ kṛtvā hyudakatarpaṇam / mandire devadevasya tataḥ pūjāṃ samācaret
गन्धैः पुष्पैस्तथा धूपैर्दीपनैवेद्यशोभनैः । पूजयित्वा जगन्नाथं ततो मन्त्रमुदीरयेत्
gandhaiḥ puṣpaistathā dhūpairdīpanaivedyaśobhanaiḥ / pūjayitvā jagannāthaṃ tato mantramudīrayet
विष्णुः शक्रो यमो धाता मित्रो ऽथ वरुणस्तथा । विवस्वान्सविता पूषा चण्डांशुर्भर्ग एव च
viṣṇuḥ śakro yamo dhātā mitro 'tha varuṇastathā / vivasvānsavitā pūṣā caṇḍāṃśurbharga eva ca
इति द्वादशनामानि जपन्कृत्वा प्रदक्षिणाम् । यत्फलं लभते पार्थ तदिहैकमनाः शृणु
iti dvādaśanāmāni japankṛtvā pradakṣiṇām / yatphalaṃ labhate pārtha tadihaikamanāḥ śṛṇu
दरिद्रो व्याधितो मूको बधिरो जड एव च । न भवेत्सप्त जन्मानि इत्येवं शङ्करो ऽब्रवीत्
daridro vyādhito mūko badhiro jaḍa eva ca / na bhavetsapta janmāni ityevaṃ śaṅkaro 'bravīt
एवं ज्ञात्वा विधानेन जपन्मन्त्रं विचक्षणः । आराधयेद् रविं भक्त्या य इच्छेत्पुण्यमुत्तमम्
evaṃ jñātvā vidhānena japanmantraṃ vicakṣaṇaḥ / ārādhayed raviṃ bhaktyā ya icchetpuṇyamuttamam
मन्त्रहीनां तु यः कुर्याद् भक्तिं देवस्य भारत । स विडम्बति चात्मानं पशुकीटपतङ्गवत्
mantrahīnāṃ tu yaḥ kuryād bhaktiṃ devasya bhārata / sa viḍambati cātmānaṃ paśukīṭapataṅgavat
तत्र तीर्थे तु यः कश्चित् त्यजते देहमुत्तमम् । स गतस्तत्र देवैस्तु पूज्यमानो महर्षिभिः
tatra tīrthe tu yaḥ kaścit tyajate dehamuttamam / sa gatastatra devaistu pūjyamāno maharṣibhiḥ
स्वेच्छया सुचिरं कालमिह लोके नृपो भवेत्
svecchayā suciraṃ kālamiha loke nṛpo bhavet
पुत्रपौत्रसमायुक्तो हस्त्यश्वरथसङ्कुलः । दासीदासशतोपेतो जायते विपुले कुले
putrapautrasamāyukto hastyaśvarathasaṅkulaḥ / dāsīdāsaśatopeto jāyate vipule kule