॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कपिलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चसप्ताधिकशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 176 श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेन्महीपाल पिङ्गलावर्तमुत्तमम् । तीर्थं सर्वगुणोपेतं कामिकं भुवि दुर्लभम्
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe kapileśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma pañcasaptādhikaśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 176 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gacchenmahīpāla piṅgalāvartamuttamam / tīrthaṃ sarvaguṇopetaṃ kāmikaṃ bhuvi durlabham
वाचिकं मानसं पापं कर्मजं यत्पुरा कृतम् । पिङ्गलेश्वरमासाद्य तत्सर्वं विलयं व्रजेत्
vācikaṃ mānasaṃ pāpaṃ karmajaṃ yatpurā kṛtam / piṅgaleśvaramāsādya tatsarvaṃ vilayaṃ vrajet
तत्र स्नानं च दानं च देवखाते कृतं नृप । अक्षयं तद्भवेत्सर्वमित्येवं शङ्करो ऽब्रवीत्
tatra snānaṃ ca dānaṃ ca devakhāte kṛtaṃ nṛpa / akṣayaṃ tadbhavetsarvamityevaṃ śaṅkaro 'bravīt
पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु समुद्धृत्य शुभोदकम् । मुक्तं तत्र सुरैः खात्वा देवखातं ततो ऽभवत्
pṛthivyāṃ sarvatīrtheṣu samuddhṛtya śubhodakam / muktaṃ tatra suraiḥ khātvā devakhātaṃ tato 'bhavat
युधिष्ठिर उवाच: कथं तु देवखातं तत्संजातं द्विजसत्तम । सुराः सर्वे कथं तत्र मुमुचुर् वारि तीर्थजम् । सर्वं कथय मे विप्र श्रवणे लम्पटं मनः
yudhiṣṭhira uvāca: kathaṃ tu devakhātaṃ tatsaṃjātaṃ dvijasattama / surāḥ sarve kathaṃ tatra mumucur vāri tīrthajam / sarvaṃ kathaya me vipra śravaṇe lampaṭaṃ manaḥ
श्रीमार्कण्डेय उवाच: यदा तु शूलशुद्ध्यर्थं रुद्रो देवगणैः सह । बभ्राम पृथिवीं सर्वां कमण्डलुधरः शुभाम्
śrīmārkaṇḍeya uvāca: yadā tu śūlaśuddhyarthaṃ rudro devagaṇaiḥ saha / babhrāma pṛthivīṃ sarvāṃ kamaṇḍaludharaḥ śubhām
प्रभासाद्येषु तीर्थेषु स्नानं चक्रुः सुरास्तदा । सर्वतीर्थोत्थितं तोयं पात्रे वै निहितं तु तैः
prabhāsādyeṣu tīrtheṣu snānaṃ cakruḥ surāstadā / sarvatīrthotthitaṃ toyaṃ pātre vai nihitaṃ tu taiḥ
शूलभेदमनुप्राप्य शूलं शुद्धं तु शूलिनः । तत्रोत्थमुदकं गृह्य आगता भृगुकच्छके
śūlabhedamanuprāpya śūlaṃ śuddhaṃ tu śūlinaḥ / tatrotthamudakaṃ gṛhya āgatā bhṛgukacchake
तत्रापश्यंस्ततो ह्यग्निं च पिङ्गलाक्षं च रोगिणम् । तपस्युग्रे व्यवसितं ध्यायमानं महेश्वरम्
tatrāpaśyaṃstato hyagniṃ ca piṅgalākṣaṃ ca rogiṇam / tapasyugre vyavasitaṃ dhyāyamānaṃ maheśvaram
हविर्भागैस्तु विप्राणां राज्ञां चैवामयाविनाम् । दृष्ट्वा तु बहुरोगार्तमग्निं देवमुखं सुराः । प्राहुस्ते सहिता देवं शङ्करं लोकशङ्करम्
havirbhāgaistu viprāṇāṃ rājñāṃ caivāmayāvinām / dṛṣṭvā tu bahurogārtamagniṃ devamukhaṃ surāḥ / prāhuste sahitā devaṃ śaṅkaraṃ lokaśaṅkaram
देवा ऊचुः । प्रसादः क्रियतां शम्भो पिङ्गलस्यामयाविनः । यथा हि नीरुजः कायो हविषां ग्रहणक्षमः । पुनर्भवति पिङ्गस्तु तथा कुरु महेश्वर
devā ūcuḥ / prasādaḥ kriyatāṃ śambho piṅgalasyāmayāvinaḥ / yathā hi nīrujaḥ kāyo haviṣāṃ grahaṇakṣamaḥ / punarbhavati piṅgastu tathā kuru maheśvara
ईश्वर उवाच: भोभोः सुरा हि तपसा तुष्टो ऽहं वो विशेषतः । वचनाच्च विशेषेण ददाम्यभिमतं वरम्
īśvara uvāca: bhobhoḥ surā hi tapasā tuṣṭo 'haṃ vo viśeṣataḥ / vacanācca viśeṣeṇa dadāmyabhimataṃ varam
पिङ्गल उवाच: यदि तुष्टो ऽसि देवेश दीयते देव चेप्सितम् । चन्द्रादित्यौ च नयने कृत्वात्र कलया स्थितः
piṅgala uvāca: yadi tuṣṭo 'si deveśa dīyate deva cepsitam / candrādityau ca nayane kṛtvātra kalayā sthitaḥ
तथा पुनर्नवः कायो भवेद्वै मम शङ्कर । तथा कुरु विरूपाक्ष नमस्तुभ्यं पुनः पुनः
tathā punarnavaḥ kāyo bhavedvai mama śaṅkara / tathā kuru virūpākṣa namastubhyaṃ punaḥ punaḥ
मार्कण्डेय उवाच: ततः स भगवाञ्छम्भुर् मूर्तिमादित्यरूपिणीम् । कृत्वा तु तस्य तद्रोगम् अपानुदत शङ्करः
mārkaṇḍeya uvāca: tataḥ sa bhagavāñchambhur mūrtimādityarūpiṇīm / kṛtvā tu tasya tadrogam apānudata śaṅkaraḥ
ततः पुनर्नवीभूतः पुनः प्रोवाच शङ्करम् । अत्रैव स्थीयतां शम्भो तथैव भास्करः स्वयम्
tataḥ punarnavībhūtaḥ punaḥ provāca śaṅkaram / atraiva sthīyatāṃ śambho tathaiva bhāskaraḥ svayam
प्राणिनामुपकाराय रोगाणामुपशान्तये । पापानां ध्वंसनार्थाय श्रेयसां चैव वृद्धये
prāṇināmupakārāya rogāṇāmupaśāntaye / pāpānāṃ dhvaṃsanārthāya śreyasāṃ caiva vṛddhaye
एवमुक्तस्तु भगवान्पिङ्गलेन महात्मना । अवतारं च कृतवान् गीर्वाणान् इदम् अब्रवीत्
evamuktastu bhagavānpiṅgalena mahātmanā / avatāraṃ ca kṛtavān gīrvāṇān idam abravīt
ईश्वर उवाच: मुञ्चध्वमुदकं देवास्तीर्थेभ्यो यत्समाहृतम् । मम चोत्तरतः कृत्वा खातं देवमयं शुभम्
īśvara uvāca: muñcadhvamudakaṃ devāstīrthebhyo yatsamāhṛtam / mama cottarataḥ kṛtvā khātaṃ devamayaṃ śubham
तत्र निक्षिप्यतां वारि सर्वरोगविनाशनम् । सर्वपापहरं दिव्यं सर्वैरपि सुरादिभिः
tatra nikṣipyatāṃ vāri sarvarogavināśanam / sarvapāpaharaṃ divyaṃ sarvairapi surādibhiḥ
एवमुक्ताः सुराः सर्वे खातं कृत्वा तथोत्तरे । वयस्त्रिंशत्कोटिगणैर्मुक्तं तत्तीर्थजं जलम्
evamuktāḥ surāḥ sarve khātaṃ kṛtvā tathottare / vayastriṃśatkoṭigaṇairmuktaṃ tattīrthajaṃ jalam
प्रोचुस्ते सहिताः सर्वे विरूपाक्षपुरोगमाः । यः कश्चिद्देवखाते ऽस्मिन्मृदालम्भनपूर्वकम्
procuste sahitāḥ sarve virūpākṣapurogamāḥ / yaḥ kaściddevakhāte 'sminmṛdālambhanapūrvakam
स्नानं कृत्वा रविदिने संस्नाय नर्मदाजले । श्राद्धं कृत्वा पितृभ्यो वै दानं दत्त्वा स्वशक्तितः
snānaṃ kṛtvā ravidine saṃsnāya narmadājale / śrāddhaṃ kṛtvā pitṛbhyo vai dānaṃ dattvā svaśaktitaḥ
पूजयिष्यति पिङ्गेशं तस्य वासस्त्रिविष्टपे । भविष्यति सुरैरुक्तं शृणोति सकलं जगत्
pūjayiṣyati piṅgeśaṃ tasya vāsastriviṣṭape / bhaviṣyati surairuktaṃ śṛṇoti sakalaṃ jagat
आमया भुवि मर्त्यानां क्षयरोगविचर्चिकाः । व्याधयो विकृताकाराः कासश्वासज्वरोद्भवाः
āmayā bhuvi martyānāṃ kṣayarogavicarcikāḥ / vyādhayo vikṛtākārāḥ kāsaśvāsajvarodbhavāḥ
एकद्वित्रिचतुर्थाहा ये ज्वरा भूतसम्भवाः । ये चान्ये विकृता दोषा दद्रुश्च कामलं तथा
ekadvitricaturthāhā ye jvarā bhūtasambhavāḥ / ye cānye vikṛtā doṣā dadruśca kāmalaṃ tathā
दिनैस्ते सप्तभिर्यान्ति नाशं स्नानैर् रवेर्दिने । शतभेदप्रभिन्ना ये कुष्ठा बहुविधास् तथा
dinaiste saptabhiryānti nāśaṃ snānair raverdine / śatabhedaprabhinnā ye kuṣṭhā bahuvidhās tathā
शतमादित्यवाराणां स्नायादष्टोत्तरं तु यः । सम्पूज्य शङ्करं दद्यात्तिलपात्रं द्विजातये
śatamādityavārāṇāṃ snāyādaṣṭottaraṃ tu yaḥ / sampūjya śaṅkaraṃ dadyāttilapātraṃ dvijātaye
नश्यन्ति तस्य कुष्ठानि गरुडेनेव पन्नगाः । एवमुक्त्वा गताः सर्वे त्रिदशास्त्रिदशालयम्
naśyanti tasya kuṣṭhāni garuḍeneva pannagāḥ / evamuktvā gatāḥ sarve tridaśāstridaśālayam
मार्कण्डेय उवाच: नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरित्सु च । स्नानं समाचरेन्नित्यं नरः पापैः प्रमुच्यते
mārkaṇḍeya uvāca: nadīṣu devakhāteṣu taḍāgeṣu saritsu ca / snānaṃ samācarennityaṃ naraḥ pāpaiḥ pramucyate
षष्टितीर्थसहस्रेषु षष्टितीर्थशतेषु च । यत्फलं स्नानदानेषु देवखाते ततो ऽधिकम्
ṣaṣṭitīrthasahasreṣu ṣaṣṭitīrthaśateṣu ca / yatphalaṃ snānadāneṣu devakhāte tato 'dhikam
देवखातेषु यः स्नात्वा तर्पयित्वा पित्ःन्नृप । पूजयेद् देवदेवेशं पिङ्गलेश्वरमुत्तमम्
devakhāteṣu yaḥ snātvā tarpayitvā pitḥnnṛpa / pūjayed devadeveśaṃ piṅgaleśvaramuttamam
सो ऽश्वमेधस्य यज्ञस्य वाजपेयस्य भारत । द्वयोः पुण्यमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा
so 'śvamedhasya yajñasya vājapeyasya bhārata / dvayoḥ puṇyamavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā