॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे दशाश्वमेधतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाशीत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 181 श्रीमार्कण्डेय उवाच: अतः परं प्रवक्ष्यामि भृगुतीर्थस्य विस्तरम् । यं श्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नो मुच्यते सर्वपातकैः
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe daśāśvamedhatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmāśītyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 181 śrīmārkaṇḍeya uvāca: ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhṛgutīrthasya vistaram / yaṃ śrutvā brahmahā goghno mucyate sarvapātakaiḥ
तत्र तीर्थे तु विख्यातं वृषखातम् इति श्रुतम् । भृगुणा तत्र राजेन्द्र तपस्तप्तं पुरा किल
tatra tīrthe tu vikhyātaṃ vṛṣakhātam iti śrutam / bhṛguṇā tatra rājendra tapastaptaṃ purā kila
युधिष्ठिर उवाच: भृगुकच्छे स विप्रेन्द्रो निवसन् केन हेतुना । तपस्तप्त्वा सुविपुलं परां सिद्धिम् उपागतः
yudhiṣṭhira uvāca: bhṛgukacche sa viprendro nivasan kena hetunā / tapastaptvā suvipulaṃ parāṃ siddhim upāgataḥ
को वा वृष इति प्रोक्तस् तत् खातं येन खानितम् । एतत्सर्वं यथान्यायं कथयस्व ममानघ
ko vā vṛṣa iti proktas tat khātaṃ yena khānitam / etatsarvaṃ yathānyāyaṃ kathayasva mamānagha
श्रीमार्कण्डेय उवाच: एष प्रश्नो महाराज यस्त्वया परिपृच्छितः । तत्सर्वं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना नृप
śrīmārkaṇḍeya uvāca: eṣa praśno mahārāja yastvayā paripṛcchitaḥ / tatsarvaṃ kathayiṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā nṛpa
षष्ठस्तु ब्रह्मणः पुत्रो मानसो भृगुसत्तमः । तपश्चचार विपुलं श्रीवृते क्षेत्र उत्तमे
ṣaṣṭhastu brahmaṇaḥ putro mānaso bhṛgusattamaḥ / tapaścacāra vipulaṃ śrīvṛte kṣetra uttame
दिव्यं वर्षसहस्रं तु संशुष्को मुनिसत्तमः । निराहारो निरानन्दः काष्ठपाषाणवत्स्थितः
divyaṃ varṣasahasraṃ tu saṃśuṣko munisattamaḥ / nirāhāro nirānandaḥ kāṣṭhapāṣāṇavatsthitaḥ
ततः कदाचिद् देवेशो विमानवरमास्थितः । उमया सहितः श्रीमांस्तेन मार्गेण चागतः
tataḥ kadācid deveśo vimānavaramāsthitaḥ / umayā sahitaḥ śrīmāṃstena mārgeṇa cāgataḥ
दृष्ट्वा तत्र महाभागं भृगुं वल्मीकवत्स्थितम् । उवाच देवी देवेशं किमिदं दृश्यते प्रभो
dṛṣṭvā tatra mahābhāgaṃ bhṛguṃ valmīkavatsthitam / uvāca devī deveśaṃ kimidaṃ dṛśyate prabho
ईश्वर उवाच: भृगुर्नाम महादेवि तपस्तप्त्वा सुदारुणम् । दिव्यं वर्षसहस्रं तु मम ध्यानपरायणः
īśvara uvāca: bhṛgurnāma mahādevi tapastaptvā sudāruṇam / divyaṃ varṣasahasraṃ tu mama dhyānaparāyaṇaḥ
जलबिन्दु कुशाग्रेण मासे मासे पिबेच्च सः । संवत्सरशतं साग्रं तिष्ठते च वरानने
jalabindu kuśāgreṇa māse māse pibecca saḥ / saṃvatsaraśataṃ sāgraṃ tiṣṭhate ca varānane
तच्छ्रुत्वा वचनं गौरी क्रोधसंवर्तितेक्षणा । उवाच देवी देवेशं शूलपाणिं महेश्वरम्
tacchrutvā vacanaṃ gaurī krodhasaṃvartitekṣaṇā / uvāca devī deveśaṃ śūlapāṇiṃ maheśvaram
सत्यमुग्रो ऽसि लोके त्वं ख्यापितो वृषभध्वज । निष्कारुण्यो दुराराध्यः सर्वभूतभयंकरः
satyamugro 'si loke tvaṃ khyāpito vṛṣabhadhvaja / niṣkāruṇyo durārādhyaḥ sarvabhūtabhayaṃkaraḥ
दिव्यं वर्षसहस्रं तु ध्यायमानस्य शङ्करम् । ब्राह्मणस्य वरं कस्मान् न प्रयच्छसि शंस मे
divyaṃ varṣasahasraṃ tu dhyāyamānasya śaṅkaram / brāhmaṇasya varaṃ kasmān na prayacchasi śaṃsa me
एवमुक्तो ऽथ देवेशः प्रहस्य गिरिनन्दिनीम् । उवाच नरशार्दूल मेघगम्भीरया गिरा
evamukto 'tha deveśaḥ prahasya girinandinīm / uvāca naraśārdūla meghagambhīrayā girā
स्त्री विनश्यति गर्वेण तपः क्रोधेन नश्यति । गावो दूरप्रचारेण शूद्रान्नेन द्विजोत्तमाः
strī vinaśyati garveṇa tapaḥ krodhena naśyati / gāvo dūrapracāreṇa śūdrānnena dvijottamāḥ
क्रोधान्वितो द्विजो गौरी तेन सिद्धिर् न विद्यते । वर्षायुतैस् तथा लक्षैर् न किंचित् कारणं प्रिये
krodhānvito dvijo gaurī tena siddhir na vidyate / varṣāyutais tathā lakṣair na kiṃcit kāraṇaṃ priye
एवम्भूतस्य तस्यापि क्रोधस्य चरितं महत् । एवमुक्त्वा ततः शम्भुर्वृषं दध्यौ च तत्क्षणे
evambhūtasya tasyāpi krodhasya caritaṃ mahat / evamuktvā tataḥ śambhurvṛṣaṃ dadhyau ca tatkṣaṇe
वृषो हि भगवन्ब्रह्मा वृषरूपी महेश्वरः । ध्यानप्राप्तः क्षणाद् एव गर्जयन् वै मुहुर्मुहुः
vṛṣo hi bhagavanbrahmā vṛṣarūpī maheśvaraḥ / dhyānaprāptaḥ kṣaṇād eva garjayan vai muhurmuhuḥ
किं करोमि सुरश्रेष्ठ ध्यातः केनैव हेतुना । करोमि कस्य निधनमकाले परमेश्वर
kiṃ karomi suraśreṣṭha dhyātaḥ kenaiva hetunā / karomi kasya nidhanamakāle parameśvara
ईश्वर उवाच: कोपयस्व द्विजश्रेष्ठं गत्वा त्वं भृगुसत्तमम् । येन मे श्रद्दधत्येषा गौरी लोकैकसुन्दरी
īśvara uvāca: kopayasva dvijaśreṣṭhaṃ gatvā tvaṃ bhṛgusattamam / yena me śraddadhatyeṣā gaurī lokaikasundarī
एतच्छ्रुत्वा वृषो गत्वा धर्षणार्थं द्विजोत्तमम् । नर्मदायास्तटे रम्ये समीपे चाश्रमे भृगुः
etacchrutvā vṛṣo gatvā dharṣaṇārthaṃ dvijottamam / narmadāyāstaṭe ramye samīpe cāśrame bhṛguḥ
ततः शृङ्गैर्गृहीत्वा तु प्रक्षिप्तो नर्मदाजले । ततः क्रुद्धो भृगुस्तत्र दण्डहस्तो महामुनिः
tataḥ śṛṅgairgṛhītvā tu prakṣipto narmadājale / tataḥ kruddho bhṛgustatra daṇḍahasto mahāmuniḥ
पशुवत्ते वधिष्यामि दण्डघातेन मस्तके । शिखायज्ञोपवीते च परिधानं वरासने
paśuvatte vadhiṣyāmi daṇḍaghātena mastake / śikhāyajñopavīte ca paridhānaṃ varāsane
सुसंवृतं कृतं तेन धावन्वै पृष्ठतो ब्रवीत्
susaṃvṛtaṃ kṛtaṃ tena dhāvanvai pṛṣṭhato bravīt
भृगुरुवाच: पापकर्मन्दुराचार कथं यास्यसि मे वृष । अवमानं समुत्पाद्य कृत्वा गर्तं खुरैस्तथा
bhṛguruvāca: pāpakarmandurācāra kathaṃ yāsyasi me vṛṣa / avamānaṃ samutpādya kṛtvā gartaṃ khuraistathā
गर्जयित्वा महानादं ततो विप्रमपातयत् । आत्मानं पातितं ज्ञात्वा वृषेण परमेष्ठिना
garjayitvā mahānādaṃ tato vipramapātayat / ātmānaṃ pātitaṃ jñātvā vṛṣeṇa parameṣṭhinā
भृगुः क्रोधेन जज्वाल हुताहुतिरिवानलः । करे गृह्य महादण्डं ब्रह्मदण्डम् इवापरम्
bhṛguḥ krodhena jajvāla hutāhutirivānalaḥ / kare gṛhya mahādaṇḍaṃ brahmadaṇḍam ivāparam
हन्तुकामो वृषं विप्रो ऽभ्यधावत युधिष्ठिर । धावमानं ततो दृष्ट्वा स वृषः पूर्वसागरे
hantukāmo vṛṣaṃ vipro 'bhyadhāvata yudhiṣṭhira / dhāvamānaṃ tato dṛṣṭvā sa vṛṣaḥ pūrvasāgare
जम्बूद्वीपं कुशां क्रौञ्चं शाल्मलिं शाकमेव च । गोमेदं पुष्करं प्राप्तः पूर्वतो दक्षिणापथम्
jambūdvīpaṃ kuśāṃ krauñcaṃ śālmaliṃ śākameva ca / gomedaṃ puṣkaraṃ prāptaḥ pūrvato dakṣiṇāpatham
उत्तरं पश्चिमं चैव द्वीपाद्द्वीपं नरेश्वर । पातालं सुतलं पश्चाद्वितलं च तलातलम्
uttaraṃ paścimaṃ caiva dvīpāddvīpaṃ nareśvara / pātālaṃ sutalaṃ paścādvitalaṃ ca talātalam
तामिस्रमन्धतामिस्रं पातालं सप्तमं ययौ । ततो जगाम भूर्लोकं प्राणार्थी स वृषोत्तमः
tāmisramandhatāmisraṃ pātālaṃ saptamaṃ yayau / tato jagāma bhūrlokaṃ prāṇārthī sa vṛṣottamaḥ
भुवः स्वश्चैव च महस्तपः सत्यं जनस्तथा । अनुगम्यमानो विप्रेण न शर्म लभते क्वचित्
bhuvaḥ svaścaiva ca mahastapaḥ satyaṃ janastathā / anugamyamāno vipreṇa na śarma labhate kvacit
पापं कृत्वैव पुरुषः कामक्रोधबलार्दितः । ततो जगाम शरणं ब्रह्माणं विष्णुमेव च
pāpaṃ kṛtvaiva puruṣaḥ kāmakrodhabalārditaḥ / tato jagāma śaraṇaṃ brahmāṇaṃ viṣṇumeva ca
इन्द्रं चन्द्रं तथादित्यैर् याम्यवारुणमारुतैः । यदा सर्वैः परित्यक्तो लोकालोकैः सुरेश्वरैः
indraṃ candraṃ tathādityair yāmyavāruṇamārutaiḥ / yadā sarvaiḥ parityakto lokālokaiḥ sureśvaraiḥ
तदा देवं नमस्कृत्वा रक्ष रक्षस्व चाब्रवीत् । वध्यमानं महादेवो भृगुणा परमेष्ठिना
tadā devaṃ namaskṛtvā rakṣa rakṣasva cābravīt / vadhyamānaṃ mahādevo bhṛguṇā parameṣṭhinā
सर्वलोकैः परित्यक्तमनाथमिव तं प्रभो । दृष्ट्वा श्रान्तं वृषं देवः पतितं चरणाग्रतः
sarvalokaiḥ parityaktamanāthamiva taṃ prabho / dṛṣṭvā śrāntaṃ vṛṣaṃ devaḥ patitaṃ caraṇāgrataḥ
ततः प्रोवाच भगवान् स्मितपूर्वम् इदं वचः
tataḥ provāca bhagavān smitapūrvam idaṃ vacaḥ
ईश्वर उवाच: पश्य देवि महाभागे शमं विप्रस्य सुन्दरि
īśvara uvāca: paśya devi mahābhāge śamaṃ viprasya sundari
पार्वत्युवाच: यावद्विप्रो न चास्माकं कुप्यते परमेश्वर । तावद्वरं प्रयच्छाशु यदि चेच्छसि मत्प्रियम्
pārvatyuvāca: yāvadvipro na cāsmākaṃ kupyate parameśvara / tāvadvaraṃ prayacchāśu yadi cecchasi matpriyam
ततो भस्मी जटी शूली चन्द्रार्धकृतशेखरः । उमार्द्धदेहो भगवान्भूत्वा विप्रमुवाच ह
tato bhasmī jaṭī śūlī candrārdhakṛtaśekharaḥ / umārddhadeho bhagavānbhūtvā vipramuvāca ha
भोभो द्विजवरश्रेष्ठ क्रोधस्ते न शमं गतः । यस्मात् तस्माद् इदं तात क्रोधस्थानं भविष्यति
bhobho dvijavaraśreṣṭha krodhaste na śamaṃ gataḥ / yasmāt tasmād idaṃ tāta krodhasthānaṃ bhaviṣyati
ततो दृष्ट्वा च तं शम्भुं भृगुः श्रेष्ठं त्रिलोचनम् । जानुभ्याम् अवनिं गत्वा इदं स्तोत्रम् उदैरयत्
tato dṛṣṭvā ca taṃ śambhuṃ bhṛguḥ śreṣṭhaṃ trilocanam / jānubhyām avaniṃ gatvā idaṃ stotram udairayat
भृगुरुवाच: प्रणिपत्य भूतनाथं भवोद्भवं भूतिदं भयातीतम् । भवभीतो भुवनपते विज्ञप्तुं किंचिदिच्छामि
bhṛguruvāca: praṇipatya bhūtanāthaṃ bhavodbhavaṃ bhūtidaṃ bhayātītam / bhavabhīto bhuvanapate vijñaptuṃ kiṃcidicchāmi
त्वद्गुणनिकरान्वक्तुं का शक्तिर्मानुषस्यास्य । वासुकिरपि न तावद्वक्तुं वदनसहस्रं भवेद्यस्य
tvadguṇanikarānvaktuṃ kā śaktirmānuṣasyāsya / vāsukirapi na tāvadvaktuṃ vadanasahasraṃ bhavedyasya
भक्त्या तथापि शङ्कर शशिधर करजालधवलिताशेष । स्तुतिमुखरस्य महेश्वर प्रसीद तव चरणनिरतस्य
bhaktyā tathāpi śaṅkara śaśidhara karajāladhavalitāśeṣa / stutimukharasya maheśvara prasīda tava caraṇaniratasya
सत्त्वं रजस्तमस्त्वं स्थित्युत्पत्तिविनाशनं देव । भवभीतो भुवनपते भुवनेश शरणनिरतस्य
sattvaṃ rajastamastvaṃ sthityutpattivināśanaṃ deva / bhavabhīto bhuvanapate bhuvaneśa śaraṇaniratasya
यमनियमयज्ञदानं वेदाभ्यासश्च धारणायोगः । त्वद्भक्तेः सर्वमिदं नार्हन्ति वै कलासहस्रांशम्
yamaniyamayajñadānaṃ vedābhyāsaśca dhāraṇāyogaḥ / tvadbhakteḥ sarvamidaṃ nārhanti vai kalāsahasrāṃśam
उत्कृष्टरसरसायनखड्गां जनविवरपादुकासिद्धिः । चिह्नं हि तव नतानां दृश्यत इह जन्मनि प्रकटम्
utkṛṣṭarasarasāyanakhaḍgāṃ janavivarapādukāsiddhiḥ / cihnaṃ hi tava natānāṃ dṛśyata iha janmani prakaṭam
शाठ्येन यदि प्रणमति वितरसि तस्यापि भूतिमिच्छया देव । भवति भवच्छेदकरी भक्तिर्मोक्षाय निर्मिता नाथ
śāṭhyena yadi praṇamati vitarasi tasyāpi bhūtimicchayā deva / bhavati bhavacchedakarī bhaktirmokṣāya nirmitā nātha
परदारपरस्वरतं परपरिभवदुःखशोकसंतप्तम् । परवदनवीक्षणपरं परमेश्वर मां परित्राहि
paradāraparasvarataṃ paraparibhavaduḥkhaśokasaṃtaptam / paravadanavīkṣaṇaparaṃ parameśvara māṃ paritrāhi
अधिकाभिमानमुदितं क्षणभङ्गुरविभवविलसन्तम् । क्रूरं कुपथाभिमुखं शङ्कर शरणागतं परित्राहि
adhikābhimānamuditaṃ kṣaṇabhaṅguravibhavavilasantam / krūraṃ kupathābhimukhaṃ śaṅkara śaraṇāgataṃ paritrāhi
दीनं द्विजं वरार्थे बन्धुजने नैव पूरिता ह्याशा । छिन्द्धि महेश्वर तृष्णां किं मूढं मां विडम्बयसि
dīnaṃ dvijaṃ varārthe bandhujane naiva pūritā hyāśā / chinddhi maheśvara tṛṣṇāṃ kiṃ mūḍhaṃ māṃ viḍambayasi
तृष्णां हरस्व शीघ्रं लक्ष्मीं दद हृदयवासिनीं नित्यम् । छिन्द्धि मदमोहपाशं मामुत्तारय भवाच्च देवेश
tṛṣṇāṃ harasva śīghraṃ lakṣmīṃ dada hṛdayavāsinīṃ nityam / chinddhi madamohapāśaṃ māmuttāraya bhavācca deveśa
करुणाभ्युदयं नाम स्तोत्रम् इदं सर्वसिद्धिदं दिव्यम् । यः पठति भृगुं स्मरति च शिवलोकम् असौ प्रयाति देहान्ते
karuṇābhyudayaṃ nāma stotram idaṃ sarvasiddhidaṃ divyam / yaḥ paṭhati bhṛguṃ smarati ca śivalokam asau prayāti dehānte
एतच्छ्रुत्वा महादेवः स्तोत्रं च भृगुभाषितम् । उवाच वरदो ऽस्मीति देव्या सह वरोत्तमम्
etacchrutvā mahādevaḥ stotraṃ ca bhṛgubhāṣitam / uvāca varado 'smīti devyā saha varottamam
भृगुरुवाच: प्रसन्नो देवदेवेश यदि देयो वरो मम । सिद्धिक्षेत्रम् इदं सर्वं भविता मम नामतः
bhṛguruvāca: prasanno devadeveśa yadi deyo varo mama / siddhikṣetram idaṃ sarvaṃ bhavitā mama nāmataḥ
भवद्भिः सन्निधानेन स्थातव्यं हि सहोमया । देवक्षेत्रमिदं पुण्यं येन सर्वं भविष्यति
bhavadbhiḥ sannidhānena sthātavyaṃ hi sahomayā / devakṣetramidaṃ puṇyaṃ yena sarvaṃ bhaviṣyati
अत्र स्थाने महास्थानं करोमि जगदीश्वर । तव प्रसादाद्देवेश पूर्यन्तां मे मनोरथाः
atra sthāne mahāsthānaṃ karomi jagadīśvara / tava prasādāddeveśa pūryantāṃ me manorathāḥ
ईश्वर उवाच: श्रिया कृतमिदं पूर्वं किं न ज्ञातं त्वया द्विज । अनुमान्य श्रियं देवीं यदीयं मन्यते भवान्
īśvara uvāca: śriyā kṛtamidaṃ pūrvaṃ kiṃ na jñātaṃ tvayā dvija / anumānya śriyaṃ devīṃ yadīyaṃ manyate bhavān
कुरुष्व यदभिप्रेतं त्वत्कृतं नः तदन्यथा । एवमुक्त्वा गते देवे स्नात्वा गत्वा भृगुः श्रियम्
kuruṣva yadabhipretaṃ tvatkṛtaṃ naḥ tadanyathā / evamuktvā gate deve snātvā gatvā bhṛguḥ śriyam
कृत्वा च पारणं तत्र वसन्विप्रस्तया सह । श्रिया च सहितः काल इदं वचनम् अब्रवीत्
kṛtvā ca pāraṇaṃ tatra vasanviprastayā saha / śriyā ca sahitaḥ kāla idaṃ vacanam abravīt
भृगुरुवाच: यदि ते रोचते भद्रे दुःखासीनं च ते यदि । त्वया वृते महाक्षेत्रे स्वीयं स्थानं करोम्यहम्
bhṛguruvāca: yadi te rocate bhadre duḥkhāsīnaṃ ca te yadi / tvayā vṛte mahākṣetre svīyaṃ sthānaṃ karomyaham
श्रीरुवाच: मम नाम्ना तु विप्रर्षे तव नाम्ना तु शोभनम् । स्थानं कुरुष्वाभिप्रेतमविरोधेन मे मतिः
śrīruvāca: mama nāmnā tu viprarṣe tava nāmnā tu śobhanam / sthānaṃ kuruṣvābhipretamavirodhena me matiḥ
भृगुरुवाच: कच्छपाधिष्ठितं ह्येतत्तस्य पृष्ठिगतं रमे । संमन्त्र्य सहितं तेन शोभनं भवती कुरु
bhṛguruvāca: kacchapādhiṣṭhitaṃ hyetattasya pṛṣṭhigataṃ rame / saṃmantrya sahitaṃ tena śobhanaṃ bhavatī kuru