॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शालग्रामतीर्थमहात्म्यवर्णनं नामाष्टाशीत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 189 श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थं परमशोभनम् । उदीर्णो यत्र वाराहो ह्यभवद्धरणीधरः
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śālagrāmatīrthamahātmyavarṇanaṃ nāmāṣṭāśītyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 189 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gacchettu rājendra tīrthaṃ paramaśobhanam / udīrṇo yatra vārāho hyabhavaddharaṇīdharaḥ
धन्वदंष्ट्रां करालाग्रां बिभ्रच्च पृथिवीम् इमाम् । स एव पञ्चमः प्रोक्तो वाराहो मुक्तिदायकः
dhanvadaṃṣṭrāṃ karālāgrāṃ bibhracca pṛthivīm imām / sa eva pañcamaḥ prokto vārāho muktidāyakaḥ
युधिष्ठिर उवाच: कथमुदीर्णरूपो ऽभूद्वाराहो धरणीधरः । वाराहत्वं गतः केन पञ्चमः केन संज्ञितः
yudhiṣṭhira uvāca: kathamudīrṇarūpo 'bhūdvārāho dharaṇīdharaḥ / vārāhatvaṃ gataḥ kena pañcamaḥ kena saṃjñitaḥ
मार्कण्डेय उवाच: आदिकल्पे पुरा राजन्क्षीरोदे भगवान् हरिः । शेते स भोगिशयने योगनिद्राविमोहितः
mārkaṇḍeya uvāca: ādikalpe purā rājankṣīrode bhagavān hariḥ / śete sa bhogiśayane yoganidrāvimohitaḥ
बभूव नृपतिश्रेष्ठ गत्वा वै देवसंनिधौ । अवोचद्भारखिन्नाहं गमिष्यामि रसातलम्
babhūva nṛpatiśreṣṭha gatvā vai devasaṃnidhau / avocadbhārakhinnāhaṃ gamiṣyāmi rasātalam
दृष्ट्वा देवाः समुद्विग्ना गता यत्र जनार्दनः । तुष्टुवुर्वाग्भिरिष्टाभिः केशवं जगत्पतिम्
dṛṣṭvā devāḥ samudvignā gatā yatra janārdanaḥ / tuṣṭuvurvāgbhiriṣṭābhiḥ keśavaṃ jagatpatim
देवा ऊचुः । नमो नमस्ते देवेश सुरार्तिहर सर्वग । विश्वमूर्ते नमस्तुभ्यं त्राहि सर्वान्महद्भयात्
devā ūcuḥ / namo namaste deveśa surārtihara sarvaga / viśvamūrte namastubhyaṃ trāhi sarvānmahadbhayāt
इत्युक्तो दैवतैर्देवो ह्युवाच किमुपस्थितम् । कार्यं वदध्वं मे देवा यत्कृत्यं मा चिरं कृथाः
ityukto daivatairdevo hyuvāca kimupasthitam / kāryaṃ vadadhvaṃ me devā yatkṛtyaṃ mā ciraṃ kṛthāḥ
देवा ऊचुः । धरा धरित्री भूतानां भारोद्विग्ना निमज्जति । तामुद्धर हृषीकेश लोकान्संस्थापय स्थितौ
devā ūcuḥ / dharā dharitrī bhūtānāṃ bhārodvignā nimajjati / tāmuddhara hṛṣīkeśa lokānsaṃsthāpaya sthitau
एवमुक्तः सुरैः सर्वैः केशवः परमेश्वरः । वाराहं रूपमास्थाय सर्वयज्ञमयं विभुः
evamuktaḥ suraiḥ sarvaiḥ keśavaḥ parameśvaraḥ / vārāhaṃ rūpamāsthāya sarvayajñamayaṃ vibhuḥ
दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं समाकुञ्चितमूर्धजम् । कृत्वा ऽनन्तं पादपीठं दंष्ट्राग्रेणोद्धरन्भुवम्
daṃṣṭrākarālaṃ piṅgākṣaṃ samākuñcitamūrdhajam / kṛtvā 'nantaṃ pādapīṭhaṃ daṃṣṭrāgreṇoddharanbhuvam
सपर्वतवनाम् उर्वीं समुद्रपरिमेखलाम् । उद्धृत्य भगवान् विष्णुर् उदीर्णः समजायत
saparvatavanām urvīṃ samudraparimekhalām / uddhṛtya bhagavān viṣṇur udīrṇaḥ samajāyata
दर्शयन्पञ्चधात्मानमुत्तरे नर्मदातटे । तथाद्यं कोरलायां तु द्वितीयं योधनीपुरे
darśayanpañcadhātmānamuttare narmadātaṭe / tathādyaṃ koralāyāṃ tu dvitīyaṃ yodhanīpure
जयक्षेत्राभिधाने तु जयेति परिकीर्तितम् । असुरान् मोहयल्लिङ्गस्तृतीयः परिकीर्तितः
jayakṣetrābhidhāne tu jayeti parikīrtitam / asurān mohayalliṅgastṛtīyaḥ parikīrtitaḥ
पावनाय जगद्धेतोः स्थितो यस्माच्छशिप्रभः । अतस्तु नृपशार्दूल श्वेत इत्याभिधीयते
pāvanāya jagaddhetoḥ sthito yasmācchaśiprabhaḥ / atastu nṛpaśārdūla śveta ityābhidhīyate
उद्धृत्य जगतां देवीमुदीर्णो भृगुकच्छके । ततः पञ्चम उदीर्णो वराह इति संज्ञितः
uddhṛtya jagatāṃ devīmudīrṇo bhṛgukacchake / tataḥ pañcama udīrṇo varāha iti saṃjñitaḥ
इति पञ्चवराहास्ते कथितः पाण्डुनन्दन । युगपद्दर्शनं चैषां ब्रह्महत्यां व्यपोहति
iti pañcavarāhāste kathitaḥ pāṇḍunandana / yugapaddarśanaṃ caiṣāṃ brahmahatyāṃ vyapohati
ज्येष्ठे मासि सिते पक्ष एकादश्यां विशेषतः । गत्वा ह्यादिवराहं तु सम्प्राप्ते दशमीदिने
jyeṣṭhe māsi site pakṣa ekādaśyāṃ viśeṣataḥ / gatvā hyādivarāhaṃ tu samprāpte daśamīdine
हविष्यमन्नं भुञ्जीयाल् लघुसायं गते रवौ । रात्रौ जागरणं कुर्याद् वाराहे ह्यादिसंज्ञके
haviṣyamannaṃ bhuñjīyāl laghusāyaṃ gate ravau / rātrau jāgaraṇaṃ kuryād vārāhe hyādisaṃjñake
ततः प्रभाते ह्युषसि संस्नात्वा नर्मदाजले । संतर्प्य पितृदेवांश्च तिलैर्यवविमिश्रितैः
tataḥ prabhāte hyuṣasi saṃsnātvā narmadājale / saṃtarpya pitṛdevāṃśca tilairyavavimiśritaiḥ
धेनुं दद्याद्द्विजे योग्ये सर्वाभरणभूषिताम् । निर्ममो निरहङ्कारो दानं दद्याद् द्विजातये
dhenuṃ dadyāddvije yogye sarvābharaṇabhūṣitām / nirmamo nirahaṅkāro dānaṃ dadyād dvijātaye
गत्वा सम्पूजयेद् देवं वाराहं ह्यादिसंज्ञितम् । अनेन विधिना पूज्य पश्चाद्गच्छेज्जयं त्वरन्
gatvā sampūjayed devaṃ vārāhaṃ hyādisaṃjñitam / anena vidhinā pūjya paścādgacchejjayaṃ tvaran
त्वरितं तु जयं गत्वा पूर्वकं विधिमाचरेत् । अश्वं दद्याद् द्विजाग्र्याय जयपूर्वाभिनिर्गतम्
tvaritaṃ tu jayaṃ gatvā pūrvakaṃ vidhimācaret / aśvaṃ dadyād dvijāgryāya jayapūrvābhinirgatam
लिङ्गे चैव तिला देयाः श्वेते हिरण्यमेव च । उदीर्णे च भुवं दद्यात् पूर्वकं विधिम् आचरेत्
liṅge caiva tilā deyāḥ śvete hiraṇyameva ca / udīrṇe ca bhuvaṃ dadyāt pūrvakaṃ vidhim ācaret
अनस्तमित आदित्ये वराहान्पञ्च पश्यतः । यत्फलं लभते पार्थ तदिहैकमनाः शृणु
anastamita āditye varāhānpañca paśyataḥ / yatphalaṃ labhate pārtha tadihaikamanāḥ śṛṇu
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः । एभिस्तु सह संयोगो विश्वस्तानां च वञ्चनम्
brahmahatyā surāpānaṃ steyaṃ gurvaṅganāgamaḥ / ebhistu saha saṃyogo viśvastānāṃ ca vañcanam
स्वसृदुहितृभगिनीकुलदारोपबृंहणम् । आ जन्ममरणाद्यावत्पापं भरतसत्तम
svasṛduhitṛbhaginīkuladāropabṛṃhaṇam / ā janmamaraṇādyāvatpāpaṃ bharatasattama
तीर्थपञ्चकपूतस्य वैष्णवस्य विशेषतः । युगपच्चविनश्येत तूलराशिरिवानलात्
tīrthapañcakapūtasya vaiṣṇavasya viśeṣataḥ / yugapaccavinaśyeta tūlarāśirivānalāt
नारायणानुस्मरणाज्जपध्यानाद् विशेषतः । विप्रणश्यन्ति पापानि गिरिकूटसमान्यपि
nārāyaṇānusmaraṇājjapadhyānād viśeṣataḥ / vipraṇaśyanti pāpāni girikūṭasamānyapi
दृष्ट्वा पञ्च वराहान्वै पौरुषे महति स्थितः । आप्लवन्नर्मदातोये श्राद्धं कृत्वा यथाविधि
dṛṣṭvā pañca varāhānvai pauruṣe mahati sthitaḥ / āplavannarmadātoye śrāddhaṃ kṛtvā yathāvidhi
उदयास्तमनाद् अर्वाग् यः पश्येल् लोटणेश्वरम् । कलेवरविमुक्तः स इत्येवं शङ्करो ऽब्रवीत्
udayāstamanād arvāg yaḥ paśyel loṭaṇeśvaram / kalevaravimuktaḥ sa ityevaṃ śaṅkaro 'bravīt
मुक्तिं प्रयाति सहसा दुष्प्रापां परमेश्वरीम् । पौरुषे क्रियमाणे ऽपि न सिद्धिर्जायते यदि
muktiṃ prayāti sahasā duṣprāpāṃ parameśvarīm / pauruṣe kriyamāṇe 'pi na siddhirjāyate yadi
ब्रुवन्ति स्वर्गगमनम् अपि पापान्वितस्य च । यत्र तत्र गतस्यैव भवेत् पञ्चवराहकी
bruvanti svargagamanam api pāpānvitasya ca / yatra tatra gatasyaiva bhavet pañcavarāhakī
ज्येष्ठस्यैकादशीतिथौ ध्रुवं तत्र वसेन्नरः । आदिं जयं तथा श्वेतं लिङ्गमुदीर्णमेव च
jyeṣṭhasyaikādaśītithau dhruvaṃ tatra vasennaraḥ / ādiṃ jayaṃ tathā śvetaṃ liṅgamudīrṇameva ca
आश्रित्य तस्या द्रष्टव्या वराहास्तु यतस्ततः । ज्येष्ठस्यैकादशीतिथौ विष्णुना प्रभुविष्णुना
āśritya tasyā draṣṭavyā varāhāstu yatastataḥ / jyeṣṭhasyaikādaśītithau viṣṇunā prabhuviṣṇunā
वाराहं रूपमास्थाय उद्धृता धरणी विभो । पुण्यात्पुण्यतमा तेन ह्यशेषाघौघनाशिनी
vārāhaṃ rūpamāsthāya uddhṛtā dharaṇī vibho / puṇyātpuṇyatamā tena hyaśeṣāghaughanāśinī
दृष्ट्वा पञ्चवराहान्वै क्रोडमुदीर्णरूपिणम् । पूजयित्वा विधानेन पश्चाज्जागरणं चरेत्
dṛṣṭvā pañcavarāhānvai kroḍamudīrṇarūpiṇam / pūjayitvā vidhānena paścājjāgaraṇaṃ caret
सपञ्चवर्तिकान् दीपान् घृतेनोज्ज्वाल्य भक्तितः । पुराणश्रवणैर् नृत्यैर् गीतवाद्यैः सुमङ्गलैः
sapañcavartikān dīpān ghṛtenojjvālya bhaktitaḥ / purāṇaśravaṇair nṛtyair gītavādyaiḥ sumaṅgalaiḥ
वेदजाप्यैः पवित्रैश्च क्षपयित्वा च शर्वरीम् । यत्पुण्यं लभते मर्त्यो ह्याजमीढ शृणुष्व तत्
vedajāpyaiḥ pavitraiśca kṣapayitvā ca śarvarīm / yatpuṇyaṃ labhate martyo hyājamīḍha śṛṇuṣva tat
रेवाजलं पुण्यतमं पृथिव्यां तथा च देवो जगतां पतिर्हरिः । एकादशी पापहरा नरेन्द्र बह्वायासैर् लभ्यते मानवानाम्
revājalaṃ puṇyatamaṃ pṛthivyāṃ tathā ca devo jagatāṃ patirhariḥ / ekādaśī pāpaharā narendra bahvāyāsair labhyate mānavānām
एकैकशो ब्रह्महत्यादिकानि शक्तानि हन्तुं पापसङ्घानि राजन् । नैते सर्वे युगपद्वै समेता हन्तुं शक्ताः किं न तद्ब्रूहि राजन्
ekaikaśo brahmahatyādikāni śaktāni hantuṃ pāpasaṅghāni rājan / naite sarve yugapadvai sametā hantuṃ śaktāḥ kiṃ na tadbrūhi rājan
यथेदमुक्तं तव धर्मसूनो श्रुतं च यच्छङ्कराच्चन्द्रमौलेः । श्रुत्वेदम् इच्छन्मुच्यते सर्वपापैः पठन्पदं याति हि वृत्रशत्रोः
yathedamuktaṃ tava dharmasūno śrutaṃ ca yacchaṅkarāccandramauleḥ / śrutvedam icchanmucyate sarvapāpaiḥ paṭhanpadaṃ yāti hi vṛtraśatroḥ