॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये उदीर्णवराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकोननवत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 190 श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेन्महीपाल सोमतीर्थमनुत्तमम् । चन्द्रहासेति विख्यातं सर्वदैवतपूजितम्
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye udīrṇavarāhatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikonanavatyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 190 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gacchenmahīpāla somatīrthamanuttamam / candrahāseti vikhyātaṃ sarvadaivatapūjitam
यत्र सिद्धिं परां प्राप्तः सोमो राजा सुरोत्तमः
yatra siddhiṃ parāṃ prāptaḥ somo rājā surottamaḥ
युधिष्ठिर उवाच: कथं सिद्धिमनुप्राप्तः सोमो राजा जगत्पतिः । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व ममानघ
yudhiṣṭhira uvāca: kathaṃ siddhimanuprāptaḥ somo rājā jagatpatiḥ / tatsarvaṃ śrotumicchāmi kathayasva mamānagha
मार्कण्डेय उवाच: पुरा शप्तो मुनीन्द्रेण दक्षेण किल भारत । असेवनाद्धि दाराणां क्षयरोगी भविष्यसि
mārkaṇḍeya uvāca: purā śapto munīndreṇa dakṣeṇa kila bhārata / asevanāddhi dārāṇāṃ kṣayarogī bhaviṣyasi
उद्वाहितानां पत्नीनां ये न कुर्वन्ति सेवनम् । या निष्ठा जायते तेषां तां शृणुष्व नरोत्तम
udvāhitānāṃ patnīnāṃ ye na kurvanti sevanam / yā niṣṭhā jāyate teṣāṃ tāṃ śṛṇuṣva narottama
ऋतुकाले तु नारीणां सेवनाज्जायते सुतः । सुतात्स्वर्गश्च मोक्षश्च हीत्येवं श्रुतिनोदना
ṛtukāle tu nārīṇāṃ sevanājjāyate sutaḥ / sutātsvargaśca mokṣaśca hītyevaṃ śrutinodanā
तत्कालोचितधर्मेण ये न सेवन्ति तां नराः । तेषां ब्रह्मघ्नजं पापं जायते नात्र संशयः
tatkālocitadharmeṇa ye na sevanti tāṃ narāḥ / teṣāṃ brahmaghnajaṃ pāpaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ
तेन पापेन घोरेण वेष्टतो रौरवे पतेत् । तस्य तद्रुधिरं पापाः पिबन्ते कालमीप्सितम्
tena pāpena ghoreṇa veṣṭato raurave patet / tasya tadrudhiraṃ pāpāḥ pibante kālamīpsitam
ततो ऽवतीर्णकालेन यां यां योनिं प्रयास्यति । तस्यां तस्यां स दुष्टात्मा दुर्भगो जायते सदा
tato 'vatīrṇakālena yāṃ yāṃ yoniṃ prayāsyati / tasyāṃ tasyāṃ sa duṣṭātmā durbhago jāyate sadā
नारीणां तु सदा कामो ह्यधिकः परिवर्तते । विशेषेण ऋतोः काले भिद्यते कामसायकैः
nārīṇāṃ tu sadā kāmo hyadhikaḥ parivartate / viśeṣeṇa ṛtoḥ kāle bhidyate kāmasāyakaiḥ
परिभूता हि सा भर्त्रा ध्यायते ऽन्यं पतिं ततः । तस्याः पुत्रः समुत्पन्नो ह्यटते कुलमुत्तमम्
paribhūtā hi sā bhartrā dhyāyate 'nyaṃ patiṃ tataḥ / tasyāḥ putraḥ samutpanno hyaṭate kulamuttamam
स्वर्गस्थास्तेन पितरः पूर्वं जाता महीपते । पतन्ति जातमात्रेण कुलटस् तेन चोच्यते
svargasthāstena pitaraḥ pūrvaṃ jātā mahīpate / patanti jātamātreṇa kulaṭas tena cocyate
तेन कर्मविपाकेन क्षयरोगी शशी ह्यभूत् । त्यक्त्वा लोकं सुरेन्द्राणां मर्त्यलोकम् उपागतः
tena karmavipākena kṣayarogī śaśī hyabhūt / tyaktvā lokaṃ surendrāṇāṃ martyalokam upāgataḥ
तत्र तीर्थान्यनेकानि पुण्यान्यायतनानि च । भ्रमित्वा नर्मदां प्राप्तः सर्वपापप्रणाशिनीम्
tatra tīrthānyanekāni puṇyānyāyatanāni ca / bhramitvā narmadāṃ prāptaḥ sarvapāpapraṇāśinīm
उपवासस्तु दानानि व्रतानि नियमाश्च ये । चचार द्वादशाब्दानि ततो मुक्तः स किल्बिषैः
upavāsastu dānāni vratāni niyamāśca ye / cacāra dvādaśābdāni tato muktaḥ sa kilbiṣaiḥ
स्थापयित्वा महादेवं सर्वपातकनाशनम् । जगाम प्रभया पूर्णः सोमलोकमनुत्तमम्
sthāpayitvā mahādevaṃ sarvapātakanāśanam / jagāma prabhayā pūrṇaḥ somalokamanuttamam
येनैव स्थापितो देवः पूज्यते वर्षसंख्यया । तावद् युगसहस्राणि तस्य लोकं समश्नुते
yenaiva sthāpito devaḥ pūjyate varṣasaṃkhyayā / tāvad yugasahasrāṇi tasya lokaṃ samaśnute
तेन देवान् विधानोक्तान् स्थापयन्ति नरा भुवि । अक्षयं चाव्ययं यस्मात्फलं भवति नान्यथा
tena devān vidhānoktān sthāpayanti narā bhuvi / akṣayaṃ cāvyayaṃ yasmātphalaṃ bhavati nānyathā
सोमतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेद् देवमीश्वरम् । जायते स नरो भूत्वा सोमवित्प्रियदर्शनः
somatīrthe tu yaḥ snātvā pūjayed devamīśvaram / jāyate sa naro bhūtvā somavitpriyadarśanaḥ
चन्द्रप्रभासे यो गत्वा स्नानं विधिवद् आचरेत् । व्याधिना नाभिभूतः स्यात् क्षयरोगेण वा युतः
candraprabhāse yo gatvā snānaṃ vidhivad ācaret / vyādhinā nābhibhūtaḥ syāt kṣayarogeṇa vā yutaḥ
चन्द्रहास्ये नरः स्नात्वा द्वादश्यां तु नरेश्वर । चतुर्दश्याम् उपोष्यैव क्षीरस्य जुहुयाच्चरुम्
candrahāsye naraḥ snātvā dvādaśyāṃ tu nareśvara / caturdaśyām upoṣyaiva kṣīrasya juhuyāccarum
मन्त्रैः पञ्चभिर् ईशानं पुरुषस्त्र्यम्बकं यजेत् । हविःशेषं स्वयं प्राश्य चन्द्रहास्येशमीक्षयेत्
mantraiḥ pañcabhir īśānaṃ puruṣastryambakaṃ yajet / haviḥśeṣaṃ svayaṃ prāśya candrahāsyeśamīkṣayet
अनेन विधिना राजंस्तुष्टो देवो महेश्वरः । विधिना तीर्थयोगेन क्षयरोगाद् विमुच्यते
anena vidhinā rājaṃstuṣṭo devo maheśvaraḥ / vidhinā tīrthayogena kṣayarogād vimucyate
सप्तभिः सोमवारैर् यः स्नानं तत्र समाचरेत् । स वै कर्णकृताद्रोगान्मुच्यते पूजयञ्छिवम्
saptabhiḥ somavārair yaḥ snānaṃ tatra samācaret / sa vai karṇakṛtādrogānmucyate pūjayañchivam
अक्षिरोगस् तथा राजंश्चन्द्रहास्ये विनश्यति । चन्द्रहास्ये तु यो गत्वा ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । स्नानं समाचरेद् भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः
akṣirogas tathā rājaṃścandrahāsye vinaśyati / candrahāsye tu yo gatvā grahaṇe candrasūryayoḥ / snānaṃ samācared bhaktyā mucyate sarvapātakaiḥ
तत्र स्नानं च दानं च चन्द्रहास्ये शुभशुभम् । कृतं नृपवरश्रेष्ठ सर्वं भवति चाक्षयम्
tatra snānaṃ ca dānaṃ ca candrahāsye śubhaśubham / kṛtaṃ nṛpavaraśreṣṭha sarvaṃ bhavati cākṣayam
ते धन्यास्ते महात्मानस् तेषां जन्म सुजीवितम् । चन्द्रहास्ये तु ये स्नात्वा पश्यन्ति ग्रहणं नराः
te dhanyāste mahātmānas teṣāṃ janma sujīvitam / candrahāsye tu ye snātvā paśyanti grahaṇaṃ narāḥ
वाचिकं मानसं पापं कर्मजं यत्पुरा कृतम् । स्नानमात्रात् तु राजेन्द्र तत्र तीर्थे प्रणश्यति
vācikaṃ mānasaṃ pāpaṃ karmajaṃ yatpurā kṛtam / snānamātrāt tu rājendra tatra tīrthe praṇaśyati
बहवस्तन्न जानन्ति महामोहसमन्विताः । देहस्थ इव सर्वेषां परमात्मेव संस्थितम्
bahavastanna jānanti mahāmohasamanvitāḥ / dehastha iva sarveṣāṃ paramātmeva saṃsthitam
पश्चिमे सागरे गत्वा सोमतीर्थे तु यत्फलम् । तत्समग्रमवाप्नोति चन्द्रहास्ये न संशयः
paścime sāgare gatvā somatīrthe tu yatphalam / tatsamagramavāpnoti candrahāsye na saṃśayaḥ
संक्रान्तौ च व्यतीपाते विषुवे चायने तथा । चन्द्रहास्ये नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
saṃkrāntau ca vyatīpāte viṣuve cāyane tathā / candrahāsye naraḥ snātvā sarvapāpaiḥ pramucyate
ते मूढास्ते दुराचारास् तेषां जन्म निरर्थकम् । चन्द्रहास्यं न जानन्ति नर्मदायां व्यवस्थितम्
te mūḍhāste durācārās teṣāṃ janma nirarthakam / candrahāsyaṃ na jānanti narmadāyāṃ vyavasthitam
चन्द्रहास्ये तु यः कश्चित् संन्यासं कुरुते नृप । अनिवर्तिका गतिस्तस्य सोमलोकात्कदाचन
candrahāsye tu yaḥ kaścit saṃnyāsaṃ kurute nṛpa / anivartikā gatistasya somalokātkadācana