Chapter 192

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे द्वादशादित्यतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकनवत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 192 मार्कण्डेय उवाच: तस्यैवानन्तरं तात देवतीर्थमनुत्तमम् । दृष्ट्वा तु श्रीपतिं पापैर् मुच्यते मानवो भुवि

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe dvādaśādityatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikanavatyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 192 mārkaṇḍeya uvāca: tasyaivānantaraṃ tāta devatīrthamanuttamam / dṛṣṭvā tu śrīpatiṃ pāpair mucyate mānavo bhuvi

महर्षेस् तस्य जामाता भृगोर्देवो जनार्दनः

maharṣes tasya jāmātā bhṛgordevo janārdanaḥ

युधिष्ठिर उवाच: को ऽयं श्रियः पतिर्देवो देवानामधिपो विभुः । कथं जन्माभवत् तस्य देवेषु त्रिषु वा मुने

yudhiṣṭhira uvāca: ko 'yaṃ śriyaḥ patirdevo devānāmadhipo vibhuḥ / kathaṃ janmābhavat tasya deveṣu triṣu vā mune

सम्बन्धी च कथं जातो भृगुणा सह केशवः । एतद्विस्तरतो ब्रह्मन् वक्तुम् अर्हसि भार्गव

sambandhī ca kathaṃ jāto bhṛguṇā saha keśavaḥ / etadvistarato brahman vaktum arhasi bhārgava

मार्कण्डेय उवाच: संक्षेपात् कथयिष्यामि साध्यस्य चरितं महत् । न हि विस्तरतो वक्तुं शक्ताः सर्वे महर्षयः

mārkaṇḍeya uvāca: saṃkṣepāt kathayiṣyāmi sādhyasya caritaṃ mahat / na hi vistarato vaktuṃ śaktāḥ sarve maharṣayaḥ

नारायणस्य नाभ्यब्जाज्जातो देवश्चतुर्मुखः । तस्य दक्षो ऽङ्गजो राजन् दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः

nārāyaṇasya nābhyabjājjāto devaścaturmukhaḥ / tasya dakṣo 'ṅgajo rājan dakṣiṇāṅguṣṭhasambhavaḥ

धर्मः स्तनान्तात्संजातस् तस्य पुत्रो ऽभवत्किल । नारायणसहायो ऽसावजो ऽपि भरतर्षभ

dharmaḥ stanāntātsaṃjātas tasya putro 'bhavatkila / nārāyaṇasahāyo 'sāvajo 'pi bharatarṣabha

मरुत्वती वसुर्ज्ञाना लम्बा भानुमती सती । संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वावती ककुप्

marutvatī vasurjñānā lambā bhānumatī satī / saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvāvatī kakup

धर्मपत्न्यो दशैवैता दाक्षायण्यो महाप्रभाः । तासां साध्या महाभागा पुत्रानजनयन् नृप

dharmapatnyo daśaivaitā dākṣāyaṇyo mahāprabhāḥ / tāsāṃ sādhyā mahābhāgā putrānajanayan nṛpa

नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च । विष्णोरंशांशका ह्येते चत्वारो धर्मसूनवः

naro nārāyaṇaścaiva hariḥ kṛṣṇastathaiva ca / viṣṇoraṃśāṃśakā hyete catvāro dharmasūnavaḥ

तथा नारायणनरौ गन्धमादनपर्वते । आत्मन्यात्मानमाधाय तेपतुः परमं तपः

tathā nārāyaṇanarau gandhamādanaparvate / ātmanyātmānamādhāya tepatuḥ paramaṃ tapaḥ

ध्यायमानावनौपम्यं स्वं कारणमकारणम् । वासुदेवमनिर्देश्यमप्रतर्क्यमनन्तरम्

dhyāyamānāvanaupamyaṃ svaṃ kāraṇamakāraṇam / vāsudevamanirdeśyamapratarkyamanantaram

योगयुक्तौ महात्मानावास्थितावुरुतापसौ । तयोस्तपःप्रभावेण न तताप दिवाकरः

yogayuktau mahātmānāvāsthitāvurutāpasau / tayostapaḥprabhāveṇa na tatāpa divākaraḥ

ववाह शङ्कितो वायुः सुखस्पर्शो ह्यशङ्कितः । शिशिरो ऽभवद् अत्यर्थं ज्वलन्नपि विभावसुः

vavāha śaṅkito vāyuḥ sukhasparśo hyaśaṅkitaḥ / śiśiro 'bhavad atyarthaṃ jvalannapi vibhāvasuḥ

सिंहव्याघ्रादयः सौम्याश्चेरुः सह मृगैर्गिरौ । तयोर् गौर् इव भारार्ता पृथिवी पृथिवीपते

siṃhavyāghrādayaḥ saumyāśceruḥ saha mṛgairgirau / tayor gaur iva bhārārtā pṛthivī pṛthivīpate

चेरुश्च भूधराश्चैव चुक्षुभे च महोदधिः । देवाश्च स्वेषु धिष्ण्येषु निष्प्रभेषु हतप्रभाः । बभूवुरवनीपाल परमं क्षोभमागताः

ceruśca bhūdharāścaiva cukṣubhe ca mahodadhiḥ / devāśca sveṣu dhiṣṇyeṣu niṣprabheṣu hataprabhāḥ / babhūvuravanīpāla paramaṃ kṣobhamāgatāḥ

देवराजस्तथा शक्रः संतप्तस्तपसा तयोः । युयोजाप्सरसस्तत्र तयोर्विघ्नचिकीर्षया

devarājastathā śakraḥ saṃtaptastapasā tayoḥ / yuyojāpsarasastatra tayorvighnacikīrṣayā

इन्द्र उवाच: रम्भे तिलोत्तमे कुब्जे घृताचि ललिते शुभे । प्रम्लोचे सुभ्रु सुम्लोचे सौरभेयि महोद्धते

indra uvāca: rambhe tilottame kubje ghṛtāci lalite śubhe / pramloce subhru sumloce saurabheyi mahoddhate

अलम्बुषे मिश्रकेशि पुण्डरीके वरूथिनि । विलोकनीयं बिभ्राणा वपुर्मन्मथबोधनम्

alambuṣe miśrakeśi puṇḍarīke varūthini / vilokanīyaṃ bibhrāṇā vapurmanmathabodhanam

गन्धमादनमासाद्य कुरुध्वं वचनं मम । नरनारायणौ तत्र तपोदीक्षान्वितौ द्विजौ

gandhamādanamāsādya kurudhvaṃ vacanaṃ mama / naranārāyaṇau tatra tapodīkṣānvitau dvijau

तेपाते धर्मतनयौ तपः परमदुश्चरम् । तावस्माकं वरारोहाः कुर्वाणौ परमं तपः

tepāte dharmatanayau tapaḥ paramaduścaram / tāvasmākaṃ varārohāḥ kurvāṇau paramaṃ tapaḥ

कर्मातिशयदुःखार्तिप्रदावायतिनाशनौ । तद्गच्छत न भीः कार्या भवतीभिर् इदं वचः

karmātiśayaduḥkhārtipradāvāyatināśanau / tadgacchata na bhīḥ kāryā bhavatībhir idaṃ vacaḥ

स्मरः सहायो भविता वसन्तश्च वराङ्गनाः । रूपं वयः समालोक्य मदनोद्दीपनं परम् । कन्दर्पवशमभ्येति विवशः को न मानवः

smaraḥ sahāyo bhavitā vasantaśca varāṅganāḥ / rūpaṃ vayaḥ samālokya madanoddīpanaṃ param / kandarpavaśamabhyeti vivaśaḥ ko na mānavaḥ

मार्कण्डेय उवाच: इत्युक्त्वा देवराजेन मदनेन समं तदा । जग्मुरप्सरसः सर्वा वसन्तश्च महीपते

mārkaṇḍeya uvāca: ityuktvā devarājena madanena samaṃ tadā / jagmurapsarasaḥ sarvā vasantaśca mahīpate

गन्धमादनमासाद्य पुंस्कोकिलकुलाकुलम् । चचार माधवो रम्यं प्रोत्फुल्लवनपादपम्

gandhamādanamāsādya puṃskokilakulākulam / cacāra mādhavo ramyaṃ protphullavanapādapam

प्रववौ दक्षिणाशायां मलयानुगतो ऽनिलः । भृङ्गमालारुतरवै रमणीयमभूद्वनम्

pravavau dakṣiṇāśāyāṃ malayānugato 'nilaḥ / bhṛṅgamālārutaravai ramaṇīyamabhūdvanam

गन्धश्च सुरभिः सद्यो वनराजिसमुद्भवः । किन्नरोरगयक्षाणां बभूव घ्राणतर्पणः

gandhaśca surabhiḥ sadyo vanarājisamudbhavaḥ / kinnaroragayakṣāṇāṃ babhūva ghrāṇatarpaṇaḥ

वराङ्गनाश्च ताः सर्वा नरनारायणावृषी । विलोभयितुम् आरब्धा वागङ्गललितस्मितैः

varāṅganāśca tāḥ sarvā naranārāyaṇāvṛṣī / vilobhayitum ārabdhā vāgaṅgalalitasmitaiḥ

जगौ मनोहरं काचिन्ननर्त तत्र चाप्सराः । अवादयत् तथैवान्या मनोहरतरं नृप

jagau manoharaṃ kācinnanarta tatra cāpsarāḥ / avādayat tathaivānyā manoharataraṃ nṛpa

हावैर्भावैः सृतैर्हास्यैस् तथान्या वल्गुभाषितैः । तयोः क्षोभाय तन्वङ्ग्यश्चक्रुरुद्यममङ्गनाः

hāvairbhāvaiḥ sṛtairhāsyais tathānyā valgubhāṣitaiḥ / tayoḥ kṣobhāya tanvaṅgyaścakrurudyamamaṅganāḥ

तथापि न तयोः कश्चिन्मनसः पृथिवीपते । विकारो ऽभवदध्यात्मपारसम्प्राप्तचेतसोः

tathāpi na tayoḥ kaścinmanasaḥ pṛthivīpate / vikāro 'bhavadadhyātmapārasamprāptacetasoḥ

निवातस्थौ यथा दीपावकम्पौ नृप तिष्ठतः । वासुदेवार्पणस्वस्थे तथैव मनसी तयोः

nivātasthau yathā dīpāvakampau nṛpa tiṣṭhataḥ / vāsudevārpaṇasvasthe tathaiva manasī tayoḥ

पूर्यमाणो ऽपि चाम्भोभिर्भुवमन्यां महोदधिः । यथा न याति संक्षोभं तथा तन्मानसं क्वचित्

pūryamāṇo 'pi cāmbhobhirbhuvamanyāṃ mahodadhiḥ / yathā na yāti saṃkṣobhaṃ tathā tanmānasaṃ kvacit

सर्वभूतहितं ब्रह्म वासुदेवमयं परम् । मन्यमानौ न रागस्य द्वेषस्य च वशंगतौ

sarvabhūtahitaṃ brahma vāsudevamayaṃ param / manyamānau na rāgasya dveṣasya ca vaśaṃgatau

स्मरो ऽपि न शशाकाथ प्रवेष्टुं हृदयं तयोः । विद्यामयं दीपयुतमन्धकार इवालयम्

smaro 'pi na śaśākātha praveṣṭuṃ hṛdayaṃ tayoḥ / vidyāmayaṃ dīpayutamandhakāra ivālayam

पुष्पोज्ज्वलांस् तरुवरान् वसन्तं दक्षिणानिलम् । ताश्चैवाप्सरसः सर्वाः कन्दर्पं च महामुनी

puṣpojjvalāṃs taruvarān vasantaṃ dakṣiṇānilam / tāścaivāpsarasaḥ sarvāḥ kandarpaṃ ca mahāmunī

यच्चारब्धं तपस्ताभ्यामात्मानं गन्धमादनम् । ददर्शाते ऽखिलं रूपं ब्रह्मणः पुरुषर्षभ

yaccārabdhaṃ tapastābhyāmātmānaṃ gandhamādanam / dadarśāte 'khilaṃ rūpaṃ brahmaṇaḥ puruṣarṣabha

दाहाय नामलो वह्नेर्नापः क्लेदाय चाम्भसः । तद्द्रव्यमेव तद्द्रव्यविकाराय न वै यतः

dāhāya nāmalo vahnernāpaḥ kledāya cāmbhasaḥ / taddravyameva taddravyavikārāya na vai yataḥ

ततो विज्ञाय विज्ञाय परं ब्रह्म स्वरूपतः । मधुकन्दर्पयोषित्सु विकारो नाभवत्तयोः

tato vijñāya vijñāya paraṃ brahma svarūpataḥ / madhukandarpayoṣitsu vikāro nābhavattayoḥ

ततो गुरुतरं यत्नं वसन्तमदनौ नृप । चक्राते ताश्च तन्वङ्ग्यस्तत्क्षोभाय पुनःपुनः

tato gurutaraṃ yatnaṃ vasantamadanau nṛpa / cakrāte tāśca tanvaṅgyastatkṣobhāya punaḥpunaḥ

अथ नारायणो धैर्यं संधायोदीर्णमानसः । ऊरोरुत्पादयामास वराङ्गीमबलां तदा

atha nārāyaṇo dhairyaṃ saṃdhāyodīrṇamānasaḥ / ūrorutpādayāmāsa varāṅgīmabalāṃ tadā

त्रैलोक्यसुन्दरीरत्नम् अशेषम् अवनीपते । गुणैर्लाघवमभ्येति यस्याः संदर्शनादनु

trailokyasundarīratnam aśeṣam avanīpate / guṇairlāghavamabhyeti yasyāḥ saṃdarśanādanu

तां विलोक्य महीपाल चकम्पे मनसानिलः । वसन्तो विस्मयं यातः स्मरः सस्मार किंचन

tāṃ vilokya mahīpāla cakampe manasānilaḥ / vasanto vismayaṃ yātaḥ smaraḥ sasmāra kiṃcana

रम्भातिलोत्तमाद्याश्च वैलक्ष्यं देवयोषितः । न रेजुरवनीपाल तल्लक्ष्यहृदयेक्षणाः

rambhātilottamādyāśca vailakṣyaṃ devayoṣitaḥ / na rejuravanīpāla tallakṣyahṛdayekṣaṇāḥ

ततः कामो वसन्तश्च पार्थिवाप्सरसश्च ताः । प्रणम्य भगवन्तौ तौ तुष्टुवुर् मुनिसत्तमौ

tataḥ kāmo vasantaśca pārthivāpsarasaśca tāḥ / praṇamya bhagavantau tau tuṣṭuvur munisattamau

वसन्तकामाप्सरस ऊचुः । प्रसीदतु जगद्धाता यस्य देवस्य मायया । मोहिताः स्म विजानीमो नान्तरं विद्यते द्वयोः

vasantakāmāpsarasa ūcuḥ / prasīdatu jagaddhātā yasya devasya māyayā / mohitāḥ sma vijānīmo nāntaraṃ vidyate dvayoḥ

प्रसीदतु स वां देवो यस्य रूपमिदं द्विधा । धामभूतस्य लोकानाम् अनादेर् अप्रतिष्ठतः

prasīdatu sa vāṃ devo yasya rūpamidaṃ dvidhā / dhāmabhūtasya lokānām anāder apratiṣṭhataḥ

नरनारायणौ देवौ शङ्खचक्रायुधावुभौ । आस्तां प्रसादसुमुखावस्माकमपराधिनाम्

naranārāyaṇau devau śaṅkhacakrāyudhāvubhau / āstāṃ prasādasumukhāvasmākamaparādhinām

निधानं सर्वविद्यानां सर्वपापवनानलः । नारायणो ऽतो भगवान् सर्वपापं व्यपोहतु

nidhānaṃ sarvavidyānāṃ sarvapāpavanānalaḥ / nārāyaṇo 'to bhagavān sarvapāpaṃ vyapohatu

शार्ङ्गचिह्नायुधः श्रीमानात्मज्ञानमयो ऽनघः । नरः समस्तपापानि हतात्मा सर्वदेहिनाम्

śārṅgacihnāyudhaḥ śrīmānātmajñānamayo 'naghaḥ / naraḥ samastapāpāni hatātmā sarvadehinām

जटाकलापबद्धो ऽयमनयोर् नः क्षमावतोः । सौम्यास्यदृष्टिः पापानि हन्तुं जन्मार्जितानि वै

jaṭākalāpabaddho 'yamanayor naḥ kṣamāvatoḥ / saumyāsyadṛṣṭiḥ pāpāni hantuṃ janmārjitāni vai

तथात्मविद्यादोषेण यो ऽपराधः कृतो महान् । त्रैलोक्यवन्द्यौ यौ नाथौ विलोभयितुम् आगताः

tathātmavidyādoṣeṇa yo 'parādhaḥ kṛto mahān / trailokyavandyau yau nāthau vilobhayitum āgatāḥ

प्रसीद देव विज्ञानधन मूढदृशामिव । भवन्ति सन्तः सततं स्वधर्मपरिपालकाः

prasīda deva vijñānadhana mūḍhadṛśāmiva / bhavanti santaḥ satataṃ svadharmaparipālakāḥ

दृष्ट्वैतन्नः समुत्पन्नं यथा स्त्रीरत्नमुत्तमम् । त्वयि नारायणोत्पन्ना श्रेष्ठा पारवती मतिः

dṛṣṭvaitannaḥ samutpannaṃ yathā strīratnamuttamam / tvayi nārāyaṇotpannā śreṣṭhā pāravatī matiḥ

तेन सत्येन सत्यात्मन्परमात्मन्सनातन । नारायण प्रसीदेश सर्वलोकपरायण

tena satyena satyātmanparamātmansanātana / nārāyaṇa prasīdeśa sarvalokaparāyaṇa

प्रसन्नबुद्धे शान्तात्मन्प्रसन्नवदनेक्षण । प्रसीद योगिनामीश नर सर्वगताच्युत

prasannabuddhe śāntātmanprasannavadanekṣaṇa / prasīda yogināmīśa nara sarvagatācyuta

नमस्यामो नरं देवं तथा नारायणं हरिम् । नमो नराय नम्याय नमो नारायणाय च

namasyāmo naraṃ devaṃ tathā nārāyaṇaṃ harim / namo narāya namyāya namo nārāyaṇāya ca

प्रसन्नानामनाथानां तथा नाथवतां प्रभो । शं करोतु नरो ऽस्माकं शं नारायण देहि नः

prasannānāmanāthānāṃ tathā nāthavatāṃ prabho / śaṃ karotu naro 'smākaṃ śaṃ nārāyaṇa dehi naḥ

मार्कण्डेय उवाच: एवमभ्यर्चितः स्तुत्या रागद्वेषादिवर्जितः । प्राहेशः सर्वभूतानां मध्ये नारायणो नृप

mārkaṇḍeya uvāca: evamabhyarcitaḥ stutyā rāgadveṣādivarjitaḥ / prāheśaḥ sarvabhūtānāṃ madhye nārāyaṇo nṛpa

नारायण उवाच: स्वागतं माधवे कामे भवत्वप्सरसामपि । यत्कार्यम् आगतानां च इहास्माभिस्तदुच्यताम्

nārāyaṇa uvāca: svāgataṃ mādhave kāme bhavatvapsarasāmapi / yatkāryam āgatānāṃ ca ihāsmābhistaducyatām

यूयं संसिद्धये नूनमस्माकं बलशत्रुणा । संप्रेषितास्ततो ऽस्माकं नृत्ययोगादिदर्शनम्

yūyaṃ saṃsiddhaye nūnamasmākaṃ balaśatruṇā / saṃpreṣitāstato 'smākaṃ nṛtyayogādidarśanam

न वयं गीतनृत्येन नाङ्गचेष्टादिभाषितैः । लुब्धा वै विषयैर् मन्ये विषया दारुणात्मकाः

na vayaṃ gītanṛtyena nāṅgaceṣṭādibhāṣitaiḥ / lubdhā vai viṣayair manye viṣayā dāruṇātmakāḥ

शब्दादिसङ्गदुष्टानि यदा नाक्षाणि नः शुभाः । तदा नृत्यादयो भावाः कथं लोभप्रदायिनः

śabdādisaṅgaduṣṭāni yadā nākṣāṇi naḥ śubhāḥ / tadā nṛtyādayo bhāvāḥ kathaṃ lobhapradāyinaḥ

ते सिद्धाः स्म न वै साध्या भवतीनां स्मरस्य च । माधवस्य च शाक्रो ऽपि स्वास्थ्यं यात्वविशङ्किताः

te siddhāḥ sma na vai sādhyā bhavatīnāṃ smarasya ca / mādhavasya ca śākro 'pi svāsthyaṃ yātvaviśaṅkitāḥ

यो ऽसौ परश्च परमः पुरुषः परमेश्वरः । परमात्मा समस्तस्य स्थावरस्य चरस्य च

yo 'sau paraśca paramaḥ puruṣaḥ parameśvaraḥ / paramātmā samastasya sthāvarasya carasya ca

उत्पत्तिहेतुरेते च यस्मिन्सर्वं प्रलीयते । सर्वावासीति देवत्वाद् वासुदेवेत्य् उदाहृतः

utpattiheturete ca yasminsarvaṃ pralīyate / sarvāvāsīti devatvād vāsudevety udāhṛtaḥ

वयमंशांशकास्तस्य चतुर्व्यूहस्य मानिनः । तदादेशितवार्त्मानौ जगद्बोधाय देहिनाम्

vayamaṃśāṃśakāstasya caturvyūhasya māninaḥ / tadādeśitavārtmānau jagadbodhāya dehinām

तत्सर्वभूतं सर्वेशं सर्वत्र समदर्शिनम् । कुतः पश्यन्तौ रागादीन्करिष्यामो विभेदिनः

tatsarvabhūtaṃ sarveśaṃ sarvatra samadarśinam / kutaḥ paśyantau rāgādīnkariṣyāmo vibhedinaḥ

वसन्ते मयि चेन्द्रे च भवतीषु तथा स्मरे । यदा स एव भूतात्मा तदा द्वेषादयः कथम्

vasante mayi cendre ca bhavatīṣu tathā smare / yadā sa eva bhūtātmā tadā dveṣādayaḥ katham

तन्मयान्यविभक्तानि यदा सर्वेषु जन्तुषु । सर्वेश्वरेश्वरो विष्णुः कुतो रागादयस्ततः

tanmayānyavibhaktāni yadā sarveṣu jantuṣu / sarveśvareśvaro viṣṇuḥ kuto rāgādayastataḥ

ब्रह्माणम् इन्द्रम् ईशानम् आदित्यमरुतो ऽखिलान् । विश्वेदेवान् ऋषीन् साध्यान्वसून्पितृगणांस् तथा

brahmāṇam indram īśānam ādityamaruto 'khilān / viśvedevān ṛṣīn sādhyānvasūnpitṛgaṇāṃs tathā

यक्षराक्षसभूतादीन्नागान्सर्पान्सरीसृपान् । मनुष्यपक्षिगोरूपगजसिंहजलेचरान्

yakṣarākṣasabhūtādīnnāgānsarpānsarīsṛpān / manuṣyapakṣigorūpagajasiṃhajalecarān

मक्षिकामशकान्दंशाञ्छलभाञ्जलजान् कृमीन् । गुल्मवृक्षलतावल्लीत्वक्सारतृणजातिषु

makṣikāmaśakāndaṃśāñchalabhāñjalajān kṛmīn / gulmavṛkṣalatāvallītvaksāratṛṇajātiṣu

यच्च किंचिददृश्यं वा दृश्यं वा त्रिदशाङ्गनाः । मन्यध्वं जातमेकस्य तत्सर्वं परमात्मनः

yacca kiṃcidadṛśyaṃ vā dṛśyaṃ vā tridaśāṅganāḥ / manyadhvaṃ jātamekasya tatsarvaṃ paramātmanaḥ

जायमानः कथं विष्णुमात्मानं परमं च यत् । रागद्वेषौ तथा लोभं कः कुर्याद् अमराङ्गनाः

jāyamānaḥ kathaṃ viṣṇumātmānaṃ paramaṃ ca yat / rāgadveṣau tathā lobhaṃ kaḥ kuryād amarāṅganāḥ

सर्वभूतमये विष्णौ सर्वगे सर्वधातरि । निपात्य तं पृथग्भूते कुतो रागादिको गुणः

sarvabhūtamaye viṣṇau sarvage sarvadhātari / nipātya taṃ pṛthagbhūte kuto rāgādiko guṇaḥ

एवमस्मासु युष्मासु सर्वभूतेषु चाबलाः । तन्मथैकत्वभूतेषु रागाद्यवसरः कुतः

evamasmāsu yuṣmāsu sarvabhūteṣu cābalāḥ / tanmathaikatvabhūteṣu rāgādyavasaraḥ kutaḥ

सम्यग् दृष्टिर् इयं प्रोक्ता समस्तैक्यावलोकिनी । पृथग्विज्ञानमात्रैव लोकसंव्यवहारवत्

samyag dṛṣṭir iyaṃ proktā samastaikyāvalokinī / pṛthagvijñānamātraiva lokasaṃvyavahāravat

भूतेन्द्रियान्तः करणप्रधानपुरुषात्मकम् । जगद्वै ह्येतद् अखिलं तदा भेदः किमात्मकः

bhūtendriyāntaḥ karaṇapradhānapuruṣātmakam / jagadvai hyetad akhilaṃ tadā bhedaḥ kimātmakaḥ

भवन्ति लयमायान्ति समुद्रसलिलोर्मयः । न वारिभेदतो भिन्नास्तथैवैक्यादिदं जगत्

bhavanti layamāyānti samudrasalilormayaḥ / na vāribhedato bhinnāstathaivaikyādidaṃ jagat

यथाग्नेर् अर्चिषः पीताः पिङ्गलारुणधूसराः । तथापि नाग्नितो भिन्नास् तथैतद् ब्रह्मणो जगत्

yathāgner arciṣaḥ pītāḥ piṅgalāruṇadhūsarāḥ / tathāpi nāgnito bhinnās tathaitad brahmaṇo jagat

भवतीभिश्च यत् क्षोभम् अस्माकं स पुरंदरः । कारयत्यसद् एतच् च विवेकाचारचेतसाम्

bhavatībhiśca yat kṣobham asmākaṃ sa puraṃdaraḥ / kārayatyasad etac ca vivekācāracetasām

भवन्त्यः स च देवेन्द्रो लोकाश्च ससुरासुराः । समुद्राद्रिवनोपेता मद्देहान्तरगोचराः

bhavantyaḥ sa ca devendro lokāśca sasurāsurāḥ / samudrādrivanopetā maddehāntaragocarāḥ

यथेयं चारुसर्वाङ्गी भवतीनां मयाग्रतः । दर्शिता दर्शयिष्यामि तथा चैवाखिलं जगत्

yatheyaṃ cārusarvāṅgī bhavatīnāṃ mayāgrataḥ / darśitā darśayiṣyāmi tathā caivākhilaṃ jagat

प्रयातु शक्रो मा गर्वमिन्द्रत्वं कस्य सुस्थिरम् । यूयं च मा स्मयं यात सन्ति रूपान्विताः स्त्रियः

prayātu śakro mā garvamindratvaṃ kasya susthiram / yūyaṃ ca mā smayaṃ yāta santi rūpānvitāḥ striyaḥ

किं सुरूपं कुरूपं वा यदा भेदो न दृश्यते । तारतम्यं सुरूपत्वे सततं भिन्नदर्शनात्

kiṃ surūpaṃ kurūpaṃ vā yadā bhedo na dṛśyate / tāratamyaṃ surūpatve satataṃ bhinnadarśanāt

भवतीनां स्मयं मत्वा रूपौदार्यगुणोद्भवम् । मयेयं दर्शिता तन्वी ततस्तु शममेष्यथ

bhavatīnāṃ smayaṃ matvā rūpaudāryaguṇodbhavam / mayeyaṃ darśitā tanvī tatastu śamameṣyatha

यस्मान् मदूरोर्निष्पन्ना त्वियमिन्दीवरेक्षणा । उर्वशी नाम कल्याणी भविष्यति वराप्सराः

yasmān madūrorniṣpannā tviyamindīvarekṣaṇā / urvaśī nāma kalyāṇī bhaviṣyati varāpsarāḥ

तदियं देवराजस्य नीयतां वरवर्णिनी । भवत्यस्तेन चास्माकं प्रेषिताः प्रीतिमिच्छता

tadiyaṃ devarājasya nīyatāṃ varavarṇinī / bhavatyastena cāsmākaṃ preṣitāḥ prītimicchatā

वक्तव्यश्च सहस्राक्षो नास्माकं भोगकारणात् । तपश्चर्या न वाप्राप्यफलं प्राप्तुम् अभीप्सता

vaktavyaśca sahasrākṣo nāsmākaṃ bhogakāraṇāt / tapaścaryā na vāprāpyaphalaṃ prāptum abhīpsatā

सन्मार्गमस्य जगतो दर्शयिष्ये करोम्यहम् । तथा नरेण सहितो जगतः पालनोद्यतः

sanmārgamasya jagato darśayiṣye karomyaham / tathā nareṇa sahito jagataḥ pālanodyataḥ

यदि कश्चित्तवाबाधां करोति त्रिदशेश्वर । तमहं वारयिष्यामि निवृत्तो भव वासव

yadi kaścittavābādhāṃ karoti tridaśeśvara / tamahaṃ vārayiṣyāmi nivṛtto bhava vāsava

कर्तासि चेत् त्वम् आबाधां न दुष्टस्येह कस्यचित् । तं चापि शास्ता तदहं प्रवर्तिष्याम्य् असंशयम्

kartāsi cet tvam ābādhāṃ na duṣṭasyeha kasyacit / taṃ cāpi śāstā tadahaṃ pravartiṣyāmy asaṃśayam

एतज्ज्ञात्वा न सन्तापस्त्वया कार्यो हि मां प्रति । उपकाराय जगताम् अवतीर्णो ऽस्मि वासव

etajjñātvā na santāpastvayā kāryo hi māṃ prati / upakārāya jagatām avatīrṇo 'smi vāsava

या चेयमुर्वशी मत्तः समुद्भूता पुरंदर त्रेताग्निहेतुभूतेयं एवं प्राप्य भविष्यति

yā ceyamurvaśī mattaḥ samudbhūtā puraṃdara tretāgnihetubhūteyaṃ evaṃ prāpya bhaviṣyati