॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे एरण्डीतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तदशोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 218 श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेद्धराधीश तीर्थं परमशोभनम् । जमदग्निरिति ख्यातं यत्र सिद्धो जनार्दनः
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe eraṇḍītīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma saptadaśottaradviśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 218 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gaccheddharādhīśa tīrthaṃ paramaśobhanam / jamadagniriti khyātaṃ yatra siddho janārdanaḥ
युधिष्ठिर उवाच: कथं सिद्धो द्विजश्रेष्ठ वासुदेवो जगद्गुरुः । मानुषं रूपमास्थाय लोकानां हितकाम्यया
yudhiṣṭhira uvāca: kathaṃ siddho dvijaśreṣṭha vāsudevo jagadguruḥ / mānuṣaṃ rūpamāsthāya lokānāṃ hitakāmyayā
एतत्सर्वं यथान्यायं देवदेवस्य चक्रिणः । चरितं श्रोतुम् इच्छामि कथ्यमानं त्वयानघ
etatsarvaṃ yathānyāyaṃ devadevasya cakriṇaḥ / caritaṃ śrotum icchāmi kathyamānaṃ tvayānagha
श्रीमार्कण्डेय उवाच: आसीत्पूर्वं महाराज हैहयाधिपतिर्महान् । कार्तवीर्य इति ख्यातो राजा बाहुसहस्रवान्
śrīmārkaṇḍeya uvāca: āsītpūrvaṃ mahārāja haihayādhipatirmahān / kārtavīrya iti khyāto rājā bāhusahasravān
हस्त्यश्वरथसम्पन्नः सर्वशस्त्रभृतां वरः । वेदविद्याव्रतस्नातः सर्वभूताभयप्रदः
hastyaśvarathasampannaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ / vedavidyāvratasnātaḥ sarvabhūtābhayapradaḥ
माहिष्मत्याः पतिः श्रीमान्राजा ह्यक्षौहिणीपतिः । स कदाचिन्मृगान्हन्तुं निर्जगाम महाबलः
māhiṣmatyāḥ patiḥ śrīmānrājā hyakṣauhiṇīpatiḥ / sa kadācinmṛgānhantuṃ nirjagāma mahābalaḥ
बहुभिर् दिवसैः प्राप्तो भृगुकच्छमनुत्तमम् । जमदग्निर् महातेजा यत्र तिष्ठति तापसः
bahubhir divasaiḥ prāpto bhṛgukacchamanuttamam / jamadagnir mahātejā yatra tiṣṭhati tāpasaḥ
रेणुकासहितः श्रीमान्सर्वभूताभयप्रदः । तस्य पुत्रो ऽभवद्रामः साक्षान्नारायणः प्रभुः
reṇukāsahitaḥ śrīmānsarvabhūtābhayapradaḥ / tasya putro 'bhavadrāmaḥ sākṣānnārāyaṇaḥ prabhuḥ
सर्वक्षत्रगुणैर्युक्तो ब्रह्मविद्ब्राह्मणोत्तमः । तोषयन्परया भक्त्या पितरौ परमार्थवत्
sarvakṣatraguṇairyukto brahmavidbrāhmaṇottamaḥ / toṣayanparayā bhaktyā pitarau paramārthavat
तं तदा चार्जुनं दृष्ट्वा जमदग्निः प्रतापवान् । चरन्तं मृगयां गत्वा ह्यातिथ्येन न्यमन्त्रयत्
taṃ tadā cārjunaṃ dṛṣṭvā jamadagniḥ pratāpavān / carantaṃ mṛgayāṃ gatvā hyātithyena nyamantrayat
तथेति चोक्त्वा स नृपः सभृत्यबलवाहनः । जगाम चाश्रमं पुण्यमृषेस्तस्य महात्मनः
tatheti coktvā sa nṛpaḥ sabhṛtyabalavāhanaḥ / jagāma cāśramaṃ puṇyamṛṣestasya mahātmanaḥ
तत्क्षणाद् एव सम्पन्नं श्रिया परमया वृतम् । विस्मयं परमं तत्र दृष्ट्वा राजा जगाम ह
tatkṣaṇād eva sampannaṃ śriyā paramayā vṛtam / vismayaṃ paramaṃ tatra dṛṣṭvā rājā jagāma ha
गतमात्रस्तु सिद्धेन परमान्नेन भोजितः । सभृत्यबलवान्राजा ब्राह्मणेन यदृच्छया । किमेतद् इति पप्रच्छ कारणं शक्तिमेव च
gatamātrastu siddhena paramānnena bhojitaḥ / sabhṛtyabalavānrājā brāhmaṇena yadṛcchayā / kimetad iti papraccha kāraṇaṃ śaktimeva ca
कामधेनोः प्रभावं तं ज्ञात्वा प्राह ततो द्विजम् । दक्षिणां देहि मे विप्र कल्मषां धेनुमुत्तमाम्
kāmadhenoḥ prabhāvaṃ taṃ jñātvā prāha tato dvijam / dakṣiṇāṃ dehi me vipra kalmaṣāṃ dhenumuttamām
शतं शतसहस्राणाम् अयुतं नियुतं परम् । भूषितानां च धेनूनां ददामि तव चार्बुदम्
śataṃ śatasahasrāṇām ayutaṃ niyutaṃ param / bhūṣitānāṃ ca dhenūnāṃ dadāmi tava cārbudam
जमदग्निर् उवाच: अयुतैः प्रयुतैर् नाहं शतकोटिभिरुत्तमाम् । कामधेनुमिमां तात न दद्मि प्रतिगम्यताम्
jamadagnir uvāca: ayutaiḥ prayutair nāhaṃ śatakoṭibhiruttamām / kāmadhenumimāṃ tāta na dadmi pratigamyatām
एवमुक्तः स राजेन्द्रस् तेन विप्रेण भारत । क्रोधसंरक्तनयन इदं वचनमब्रवीत्
evamuktaḥ sa rājendras tena vipreṇa bhārata / krodhasaṃraktanayana idaṃ vacanamabravīt
यस्येदृशः कामचारो मय्यपि द्विजपांसन । अहं ते पश्यतस्तस्मान्नयामि सुरभिं गृहात्
yasyedṛśaḥ kāmacāro mayyapi dvijapāṃsana / ahaṃ te paśyatastasmānnayāmi surabhiṃ gṛhāt
द्विज उवाच: कः क्रीडति सरोषेण निर्भयो हि महाहिना । मृत्युदृष्टोतरेणापि मम धेनुं नयेत यः
dvija uvāca: kaḥ krīḍati saroṣeṇa nirbhayo hi mahāhinā / mṛtyudṛṣṭotareṇāpi mama dhenuṃ nayeta yaḥ
एवमुक्त्वा महादण्डं ब्रह्मदण्डमिवापरम् । गृहीत्वा परमक्रुद्धो जमदग्निरुवाच ह
evamuktvā mahādaṇḍaṃ brahmadaṇḍamivāparam / gṛhītvā paramakruddho jamadagniruvāca ha
यस्यास्ति शक्तिस्तेजो वा क्षत्रियस्य कुलाधमः । धेनुं नयतु मे सद्यः क्षीणायुः सपरिच्छदः
yasyāsti śaktistejo vā kṣatriyasya kulādhamaḥ / dhenuṃ nayatu me sadyaḥ kṣīṇāyuḥ saparicchadaḥ
एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं हैहयः शतशो वृतः । धावमानः क्षितितले ब्रह्मदण्डहतो ऽपतत्
etacchrutvā vacaḥ krūraṃ haihayaḥ śataśo vṛtaḥ / dhāvamānaḥ kṣititale brahmadaṇḍahato 'patat
हुंकृतेन ततो धेन्वाः खड्गपाशासिपाणयः । निर्गच्छन्तः प्रदृश्यन्ते कल्मषायाः सहस्रशः
huṃkṛtena tato dhenvāḥ khaḍgapāśāsipāṇayaḥ / nirgacchantaḥ pradṛśyante kalmaṣāyāḥ sahasraśaḥ
नासापुटाग्राद्रोमाग्रात्किराता मागधा गुदात् । रन्ध्रान्तरेषु चोत्पन्नाः शतशो ऽथ सहस्रशः
nāsāpuṭāgrādromāgrātkirātā māgadhā gudāt / randhrāntareṣu cotpannāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
एवमन्यो ऽन्यमाहत्य हैहयष्टङ्कणान्दहन् । विनाशं सह विप्रेण गता ह्यर्जुनतेजसा
evamanyo 'nyamāhatya haihayaṣṭaṅkaṇāndahan / vināśaṃ saha vipreṇa gatā hyarjunatejasā
कार्तवीर्यो जयं लब्ध्वा संख्ये हत्वा द्विजोत्तमम् । जगाम स्वां पुरीं हृष्टः कृतान्तवशमोहितः
kārtavīryo jayaṃ labdhvā saṃkhye hatvā dvijottamam / jagāma svāṃ purīṃ hṛṣṭaḥ kṛtāntavaśamohitaḥ
ततस्त्वरान्वितः प्राप्तः पश्चाद्रामो गते रिपौ । आक्रन्दमानां जननीं ददर्श पितुरन्तिके
tatastvarānvitaḥ prāptaḥ paścādrāmo gate ripau / ākrandamānāṃ jananīṃ dadarśa piturantike
राम उवाच: केनेदमात्मनाशाय ह्यज्ञानात् साहसं कृतम् । मम तातं जिघांसुर्यो द्रष्टुं मृत्युमिहेच्छति
rāma uvāca: kenedamātmanāśāya hyajñānāt sāhasaṃ kṛtam / mama tātaṃ jighāṃsuryo draṣṭuṃ mṛtyumihecchati
ततः सा रामवाक्येन गतसत्त्वेव विह्वला । उदरं करयुग्मेन ताडयन्ती ह्युवाच तम्
tataḥ sā rāmavākyena gatasattveva vihvalā / udaraṃ karayugmena tāḍayantī hyuvāca tam
अर्जुनेन नृशंसेन क्षत्रियैर् अपरैः सह । इहागत्य पिता तेन निहतो बाहुशालिना
arjunena nṛśaṃsena kṣatriyair aparaiḥ saha / ihāgatya pitā tena nihato bāhuśālinā
तं पश्य निहतं तातं गतासुं गतचेतसम् । संस्कृत्य विधिवत्पुत्र तर्पयस्व यथातथम्
taṃ paśya nihataṃ tātaṃ gatāsuṃ gatacetasam / saṃskṛtya vidhivatputra tarpayasva yathātatham
एतच्छ्रुत्वा स वचनं जननीम् अभिवाद्य ताम् । प्रतिज्ञाम् अकरोद् यां तां शृणुष्व च नराधिप
etacchrutvā sa vacanaṃ jananīm abhivādya tām / pratijñām akarod yāṃ tāṃ śṛṇuṣva ca narādhipa
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं निःक्षत्रियकुलान्वयाम् । स्नात्वा च तेषाम् असृजा तर्पयिष्यामि ते पतिम्
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ niḥkṣatriyakulānvayām / snātvā ca teṣām asṛjā tarpayiṣyāmi te patim
तस्यापि परशुना बाहून् कार्तवीर्यस्य दुर्मतेः । छित्त्वा पास्यामि रुधिरमिति सत्यं शृणुष्व मे
tasyāpi paraśunā bāhūn kārtavīryasya durmateḥ / chittvā pāsyāmi rudhiramiti satyaṃ śṛṇuṣva me
एवं प्रतिज्ञां कृत्वासौ जामदग्न्यः प्रतापवान् । क्रोधेन महताविष्टः संस्कृत्य पितरं ततः
evaṃ pratijñāṃ kṛtvāsau jāmadagnyaḥ pratāpavān / krodhena mahatāviṣṭaḥ saṃskṛtya pitaraṃ tataḥ
माहिष्मतीं पुरीं रामो जगाम क्रोधमूर्छितः । छित्त्वा बाहुवनं तस्य हत्वा तं क्षत्रियाधमम्
māhiṣmatīṃ purīṃ rāmo jagāma krodhamūrchitaḥ / chittvā bāhuvanaṃ tasya hatvā taṃ kṣatriyādhamam
जगाम क्षत्रियान्ताय पृथिवीम् अवलोकयन् । सप्तद्वीपार्णवयुतां सशैलवनकाननाम्
jagāma kṣatriyāntāya pṛthivīm avalokayan / saptadvīpārṇavayutāṃ saśailavanakānanām
पूर्वतः पश्चिमामाशां दक्षिणोत्तरतः कुरून् । समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान्
pūrvataḥ paścimāmāśāṃ dakṣiṇottarataḥ kurūn / samantapañcake pañca cakāra rudhirahradān
स तेषु रुधिराम्भस्तु ह्रदेषु क्रोधमूर्छितः । पित्ःन् संतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम्
sa teṣu rudhirāmbhastu hradeṣu krodhamūrchitaḥ / pitḥn saṃtarpayāmāsa rudhireṇeti naḥ śrutam
अथर्चीकादय उपेत्य पितरो ब्राह्मणर्षभम् । तं क्षमस्वेति जगदुस् ततः स विरराम ह
atharcīkādaya upetya pitaro brāhmaṇarṣabham / taṃ kṣamasveti jagadus tataḥ sa virarāma ha
तेषां समीपे यो देशो ह्रदानां रुधिराम्भसाम् । समं तपं चक्रम् इति पुण्यं तत्परिकीर्तितम्
teṣāṃ samīpe yo deśo hradānāṃ rudhirāmbhasām / samaṃ tapaṃ cakram iti puṇyaṃ tatparikīrtitam
निवर्त्य कर्मणस्तस्मात् पित्ःन् प्रोवाच पाण्डव । रामः परमधर्मात्मा यदिदं रुधिरं मया
nivartya karmaṇastasmāt pitḥn provāca pāṇḍava / rāmaḥ paramadharmātmā yadidaṃ rudhiraṃ mayā
क्षिप्तं पञ्चसु तीर्थेषु तद्भूयात् तीर्थमुत्तमम् । तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे पितरो ऽदृश्यतां गताः
kṣiptaṃ pañcasu tīrtheṣu tadbhūyāt tīrthamuttamam / tathetyuktvā tu te sarve pitaro 'dṛśyatāṃ gatāḥ
एवं रामस्य संसर्गो देवमार्गे युधिष्ठिर । सर्वपापक्षयकरो दर्शनात्स्पर्शनान् नृणाम्
evaṃ rāmasya saṃsargo devamārge yudhiṣṭhira / sarvapāpakṣayakaro darśanātsparśanān nṛṇām
रेणुकाप्रत्ययार्थाय अद्यापि पितृदेवताः । दृश्यन्ते देवमार्गस्थाः सर्वपापक्षयंकराः
reṇukāpratyayārthāya adyāpi pitṛdevatāḥ / dṛśyante devamārgasthāḥ sarvapāpakṣayaṃkarāḥ
तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र नर्मदोदधिसङ्गमे । स्थानं कृत्वा विधानेन मुच्यन्ते पातकैर्नराः
tatra tīrthe tu rājendra narmadodadhisaṅgame / sthānaṃ kṛtvā vidhānena mucyante pātakairnarāḥ
कुशाग्रेणापि कौन्तेय न स्पृष्टव्यो महोदधिः । अनेन तत्र मन्त्रेण स्नातव्यं नृपसत्तम
kuśāgreṇāpi kaunteya na spṛṣṭavyo mahodadhiḥ / anena tatra mantreṇa snātavyaṃ nṛpasattama
नमस्ते विष्णुरूपाय नमस्तुभ्यम् अपां पते । सान्निध्यं कुरु देवेश सागरे लवणाम्भसि । इति स्पर्शनमन्त्रः
namaste viṣṇurūpāya namastubhyam apāṃ pate / sānnidhyaṃ kuru deveśa sāgare lavaṇāmbhasi / iti sparśanamantraḥ
अग्निश्च तेजो मृडया च देहे रेतो ऽथ विष्णुरमृतस्य नाभिः । एतद् ब्रुवन् पाण्डव सत्यवाक्यं ततो ऽवगाहेत पतिं नदीनाम्
agniśca tejo mṛḍayā ca dehe reto 'tha viṣṇuramṛtasya nābhiḥ / etad bruvan pāṇḍava satyavākyaṃ tato 'vagāheta patiṃ nadīnām
पञ्चरत्नसमायुक्तं फलपुष्पाक्षतैर्युतम् । मन्त्रेणानेन राजेन्द्र दद्यादर्घं महोदधेः
pañcaratnasamāyuktaṃ phalapuṣpākṣatairyutam / mantreṇānena rājendra dadyādarghaṃ mahodadheḥ
सर्वरत्ननिधानस्त्वं सर्वरत्नाकराकरः । सर्वामरप्रधानेश गृहाणार्घं नमो ऽस्तु ते । इत्यर्घमन्त्रः
sarvaratnanidhānastvaṃ sarvaratnākarākaraḥ / sarvāmarapradhāneśa gṛhāṇārghaṃ namo 'stu te / ityarghamantraḥ
आ जन्मजनितात् पापान्मामुद्धर महोदधे । याह्यर्चितो रत्ननिधे पर्वतान् पार्वणोत्तम । इति विसर्जनमन्त्रः
ā janmajanitāt pāpānmāmuddhara mahodadhe / yāhyarcito ratnanidhe parvatān pārvaṇottama / iti visarjanamantraḥ
को ऽपरः सागराद्देवात्स्वर्गद्वारविपाटन । तत्र सागरपर्यन्तं महातीर्थमनुत्तमम्
ko 'paraḥ sāgarāddevātsvargadvāravipāṭana / tatra sāgaraparyantaṃ mahātīrthamanuttamam
जामदग्न्येन रामेण तत्र देवः प्रतिष्ठितः । यत्र देवाः सगन्धर्वा मुनयः सिद्धचारणाः
jāmadagnyena rāmeṇa tatra devaḥ pratiṣṭhitaḥ / yatra devāḥ sagandharvā munayaḥ siddhacāraṇāḥ
उपासते विरूपाक्षं जमदग्निम् अनुत्तमम् । रेणुकां चैव ये देवीं पश्यन्ति भुवि मानवाः
upāsate virūpākṣaṃ jamadagnim anuttamam / reṇukāṃ caiva ye devīṃ paśyanti bhuvi mānavāḥ
प्रियवासे शिवे लोके वसन्ति कालमीप्सितम् । तत्र स्नात्वा नरो राजंस्तर्पयन्पितृदेवताः
priyavāse śive loke vasanti kālamīpsitam / tatra snātvā naro rājaṃstarpayanpitṛdevatāḥ
तारयेन् नरकाद्घोरात् कुलानां शतमुत्तरम् । स्नात्वा दत्त्वात्र सहिताः श्रुत्वा वै भक्तिपूर्वकम्
tārayen narakādghorāt kulānāṃ śatamuttaram / snātvā dattvātra sahitāḥ śrutvā vai bhaktipūrvakam