॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे लोटणेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम विंशत्युत्तरद्विशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 221 श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र रेवाया दक्षिणे तटे । क्रोशद्वयान्तरे तीर्थं मतृतीर्थाद् अनुत्तमम्
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe loṭaṇeśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma viṃśatyuttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 221 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gacchettu rājendra revāyā dakṣiṇe taṭe / krośadvayāntare tīrthaṃ matṛtīrthād anuttamam
नाम्ना हंसेश्वरं पुण्यं वैमनस्यविनाशनम् । कश्यपस्य कुले जातो हंसो दाक्षायणीसुतः
nāmnā haṃseśvaraṃ puṇyaṃ vaimanasyavināśanam / kaśyapasya kule jāto haṃso dākṣāyaṇīsutaḥ
ब्रह्मणो वाहनं जातः पुरा तप्त्वा तपो महत् । सैकदा विधिनिर्देशं विना वैयग्र्यमास्थितः
brahmaṇo vāhanaṃ jātaḥ purā taptvā tapo mahat / saikadā vidhinirdeśaṃ vinā vaiyagryamāsthitaḥ
अभिभूतः शिवगणैः प्रणनाश युधिष्ठिर । दक्षयज्ञप्रमथने कांदिशीको विधिं विना
abhibhūtaḥ śivagaṇaiḥ praṇanāśa yudhiṣṭhira / dakṣayajñapramathane kāṃdiśīko vidhiṃ vinā
ब्रह्मणा संसृतो ऽप्याशु नायाति स यदा खगः । तदा तं शप्तवान्ब्रह्मा पातयामास वै पदात्
brahmaṇā saṃsṛto 'pyāśu nāyāti sa yadā khagaḥ / tadā taṃ śaptavānbrahmā pātayāmāsa vai padāt
ततः स शप्तमात्मानं मत्वा हंसस्त्वरान्वितः । पितामहमुपागम्य प्रणिपत्येदम् अब्रवीत्
tataḥ sa śaptamātmānaṃ matvā haṃsastvarānvitaḥ / pitāmahamupāgamya praṇipatyedam abravīt
हंस उवाच: तिर्यग्योनिसमुत्पन्नं भवाञ्छप्तुं न चार्हति । स्वभाव एव तिर्यक्षु विवेकविकलं मनः
haṃsa uvāca: tiryagyonisamutpannaṃ bhavāñchaptuṃ na cārhati / svabhāva eva tiryakṣu vivekavikalaṃ manaḥ
तथापि देव पापो ऽस्मि यदहं स्वामिनं त्यजे । किं तु धावद्भिर् अत्युग्रैर्गणैः शार्वैः पितामह । सहसाहं भयाक्रान्तस्त्रस्तस्त्यक्त्वा पलायितः
tathāpi deva pāpo 'smi yadahaṃ svāminaṃ tyaje / kiṃ tu dhāvadbhir atyugrairgaṇaiḥ śārvaiḥ pitāmaha / sahasāhaṃ bhayākrāntastrastastyaktvā palāyitaḥ
अद्यापि भयमेवाहं पश्यन्नस्मि विभो पुरः । तेन स्मृतो ऽपि भवता नाव्रजं भवदन्तिके
adyāpi bhayamevāhaṃ paśyannasmi vibho puraḥ / tena smṛto 'pi bhavatā nāvrajaṃ bhavadantike
श्रीमार्कण्डेय उवाच: इति ब्रुवन्नेव हि धातुरग्रे हंसः श्वसत्यक्षिपूज्यः सुदीनः । तिर्यञ्चं मां पापिनं मूढबुद्धिं प्रभो पुरः पतितं पाहि पाहि
śrīmārkaṇḍeya uvāca: iti bruvanneva hi dhāturagre haṃsaḥ śvasatyakṣipūjyaḥ sudīnaḥ / tiryañcaṃ māṃ pāpinaṃ mūḍhabuddhiṃ prabho puraḥ patitaṃ pāhi pāhi
एको देवस्त्वं हि सर्गस्य कर्ता नानाविधं सृष्टमेतत्त्वयैव । अहं सृष्टस्त्वीदृशो यत्त्वया वै सो ऽयं दोषो धातर् अद्धा तवैव
eko devastvaṃ hi sargasya kartā nānāvidhaṃ sṛṣṭametattvayaiva / ahaṃ sṛṣṭastvīdṛśo yattvayā vai so 'yaṃ doṣo dhātar addhā tavaiva
शापस्य वानुग्रहस्यापि शक्तस्त्वत्तो नान्यः शरणं कं व्रजामि । सेवाधर्माद्विच्युतं दासभूतं चपेटैर्हन्तव्यं वै तात मां त्राहि भक्तम्
śāpasya vānugrahasyāpi śaktastvatto nānyaḥ śaraṇaṃ kaṃ vrajāmi / sevādharmādvicyutaṃ dāsabhūtaṃ capeṭairhantavyaṃ vai tāta māṃ trāhi bhaktam
विद्याविद्ये त्वत्त एवाविरास्तां धर्माधर्मौ सदसद् द्युर्निशे च । नानाभावाञ्जगतस्त्वं विधत्सेस् तं त्वामेकं शरणं वै प्रपद्ये
vidyāvidye tvatta evāvirāstāṃ dharmādharmau sadasad dyurniśe ca / nānābhāvāñjagatastvaṃ vidhatses taṃ tvāmekaṃ śaraṇaṃ vai prapadye
एको ऽसि बहुरूपो ऽसि नानाचित्रैककर्मतः । निष्कर्माखिलकर्मासि त्वामतः शरणं व्रजे
eko 'si bahurūpo 'si nānācitraikakarmataḥ / niṣkarmākhilakarmāsi tvāmataḥ śaraṇaṃ vraje
नमोनमो वरेण्याय वरदाय नमोनमः । नमो धात्रे विधात्रे च शरण्याय नमोनमः
namonamo vareṇyāya varadāya namonamaḥ / namo dhātre vidhātre ca śaraṇyāya namonamaḥ
शिक्षाक्षरवियुक्तेयं वाणी मे स्तौति किं विभो । का शक्तिः किं परिज्ञानमिदमुक्तं क्षमस्व मे
śikṣākṣaraviyukteyaṃ vāṇī me stauti kiṃ vibho / kā śaktiḥ kiṃ parijñānamidamuktaṃ kṣamasva me
श्रीमार्कण्डेय उवाच: एवं वदति हंसे वै ब्रह्मा प्राह प्रसन्नधीः । शिक्षा दत्ता तवैवेयं मा विषादं कृथाः खग
śrīmārkaṇḍeya uvāca: evaṃ vadati haṃse vai brahmā prāha prasannadhīḥ / śikṣā dattā tavaiveyaṃ mā viṣādaṃ kṛthāḥ khaga
तपसा शोधयात्मानं यथा शापान्तमाप्नुयाः । रेवासेवां कुरु स्नात्वा स्थापयित्वा महेश्वरम् । अचिरेणैव कालेन ततः संस्थानमाप्स्यसि
tapasā śodhayātmānaṃ yathā śāpāntamāpnuyāḥ / revāsevāṃ kuru snātvā sthāpayitvā maheśvaram / acireṇaiva kālena tataḥ saṃsthānamāpsyasi
यच्चेष्ट्वा बहुभिर् यज्ञैः समाप्तवरदक्षिणैः । गोस्वर्णकोटिदानैश्च तत्फलं स्थापिते शिवे
yacceṣṭvā bahubhir yajñaiḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ / gosvarṇakoṭidānaiśca tatphalaṃ sthāpite śive
ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्वर्णहृद् गुरुतल्पगः । रेवातीरे शिवं स्थाप्य मुच्यते सर्वपातकैः
brahmaghno vā surāpo vā svarṇahṛd gurutalpagaḥ / revātīre śivaṃ sthāpya mucyate sarvapātakaiḥ
तस्माद्भर्गसरित्तीरे स्थापयित्वा त्रियम्बकम् । वियुक्तः सर्वदोषैस्त्वं यास्यसे पदमुत्तमम्
tasmādbhargasarittīre sthāpayitvā triyambakam / viyuktaḥ sarvadoṣaistvaṃ yāsyase padamuttamam
एवमुक्तः स विधिना हृष्टतुष्टः खगोत्तमः । तथेत्युक्त्वा जगामाशु नर्मदातीरमुत्तमम्
evamuktaḥ sa vidhinā hṛṣṭatuṣṭaḥ khagottamaḥ / tathetyuktvā jagāmāśu narmadātīramuttamam
तपस्तप्त्वा कियत्कालं स्थापयामास शङ्करम्
tapastaptvā kiyatkālaṃ sthāpayāmāsa śaṅkaram
स्वनाम्ना भरतश्रेष्ठ हंसेश्वरमनुत्तमम् । पूजयित्वा परं स्थानं प्राप्तवान्खगसत्तमः
svanāmnā bharataśreṣṭha haṃseśvaramanuttamam / pūjayitvā paraṃ sthānaṃ prāptavānkhagasattamaḥ
तत्र हंसेश्वरे तीर्थे गत्वा स्नात्वा युधिष्ठिर । पूजयेत्परमेशानं स पापैः परिमुच्यते
tatra haṃseśvare tīrthe gatvā snātvā yudhiṣṭhira / pūjayetparameśānaṃ sa pāpaiḥ parimucyate
स्तुवन्नेकमना देवं न दैन्यं प्राप्नुयात् क्वचित् । श्राद्धं दीपप्रदानं च ब्राह्मणानां च भोजनम् । दत्त्वा शक्त्या नृपश्रेष्ठ स्वर्गलोके महीयते
stuvannekamanā devaṃ na dainyaṃ prāpnuyāt kvacit / śrāddhaṃ dīpapradānaṃ ca brāhmaṇānāṃ ca bhojanam / dattvā śaktyā nṛpaśreṣṭha svargaloke mahīyate
त्रिकालम् एककालं वा यो भक्त्या पूजयेच्छिवम् । नवप्रसूतां धेनुं च दत्त्वा पार्थ द्विजोत्तमे । षष्टिवर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते
trikālam ekakālaṃ vā yo bhaktyā pūjayecchivam / navaprasūtāṃ dhenuṃ ca dattvā pārtha dvijottame / ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi śivaloke mahīyate