॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे कोटितीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनविंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 220 श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेद्धराधीश लोटणेश्वरम् उत्तमम् । उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपातकनाशनम्
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe koṭitīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 220 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gaccheddharādhīśa loṭaṇeśvaram uttamam / uttare narmadākūle sarvapātakanāśanam
तत्क्षणादेव तत्सर्वं सप्तजन्मार्जितं त्वघम् । नश्यते देवदेवस्य दर्शनादेव तन्नृप
tatkṣaṇādeva tatsarvaṃ saptajanmārjitaṃ tvagham / naśyate devadevasya darśanādeva tannṛpa
बाल्यात्प्रभृति यत्पापं यौवने चापि यत्कृतम् । तत्सर्वं विलयं याति देवदेवस्य दर्शनात्
bālyātprabhṛti yatpāpaṃ yauvane cāpi yatkṛtam / tatsarvaṃ vilayaṃ yāti devadevasya darśanāt
युधिष्ठिर उवाच: आश्चर्यभूतं लोकेषु नर्मदाचरितं महत् । त्वया वै कथितं विप्र सकलं पापनाशनम्
yudhiṣṭhira uvāca: āścaryabhūtaṃ lokeṣu narmadācaritaṃ mahat / tvayā vai kathitaṃ vipra sakalaṃ pāpanāśanam
यदेकं परमं तीर्थं सर्वतीर्थफलप्रदम् । श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं दयां कृत्वा वदाशु मे
yadekaṃ paramaṃ tīrthaṃ sarvatīrthaphalapradam / śrotumicchāmi tatsarvaṃ dayāṃ kṛtvā vadāśu me
ये केचिद् दुर्लभाः प्रश्नास्त्रिषु लोकेषु सत्तम । त्वत्प्रसादेन ते सर्वे श्रुता मे सह बान्धवैः
ye kecid durlabhāḥ praśnāstriṣu lokeṣu sattama / tvatprasādena te sarve śrutā me saha bāndhavaiḥ
एतमेकं परं प्रश्नं सर्वप्रश्नविदां वर । श्रुत्वाहं त्वत्प्रसादेन यत्र यामि सबान्धवः
etamekaṃ paraṃ praśnaṃ sarvapraśnavidāṃ vara / śrutvāhaṃ tvatprasādena yatra yāmi sabāndhavaḥ
श्रीमार्कण्डेय उवाच: साधुसाधु महाप्राज्ञ यस्य ते मतिरीदृशी । दुर्लभं त्रिषु लोकेषु तस्य ते नास्ति किंचन
śrīmārkaṇḍeya uvāca: sādhusādhu mahāprājña yasya te matirīdṛśī / durlabhaṃ triṣu lokeṣu tasya te nāsti kiṃcana
धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च भरतर्षभ । काले काले च यो वेत्ति कर्तव्यस् तेन धीमता
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ ca bharatarṣabha / kāle kāle ca yo vetti kartavyas tena dhīmatā
तस्मात् ते सम्प्रवक्ष्यामि प्रश्नस्यास्योत्तरं शुभम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यन्ते भुवि मानवाः
tasmāt te sampravakṣyāmi praśnasyāsyottaraṃ śubham / yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyante bhuvi mānavāḥ
नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वतीर्थमयी शुभा । विशेषः कथितस्तस्या रेवासागरसङ्गमे
narmadā saritāṃ śreṣṭhā sarvatīrthamayī śubhā / viśeṣaḥ kathitastasyā revāsāgarasaṅgame
आगच्छन्तीं नृपश्रेष्ठ दृष्ट्वा रेवां महोदधिः । प्रणम्य च पुनर्देवीं सङ्गमे रेवया सह
āgacchantīṃ nṛpaśreṣṭha dṛṣṭvā revāṃ mahodadhiḥ / praṇamya ca punardevīṃ saṅgame revayā saha
संचिन्त्य मनसा केयमिति मां वै सरिद्वरा । ज्ञात्वा संचिन्त्य मनसा रेवां लिङ्गोद्भवां पराम्
saṃcintya manasā keyamiti māṃ vai saridvarā / jñātvā saṃcintya manasā revāṃ liṅgodbhavāṃ parām
लुठन्वै सम्मुखस्तात गतो रेवां महोदधिः । समुद्रे नर्मदा यत्र प्रविष्टास्ति महानदी
luṭhanvai sammukhastāta gato revāṃ mahodadhiḥ / samudre narmadā yatra praviṣṭāsti mahānadī
तत्र देवाधिदेवस्य समुद्रे लिङ्गमुत्थितम् । लिङ्गोद्भूता महाभागा नर्मदा सरितां वरा
tatra devādhidevasya samudre liṅgamutthitam / liṅgodbhūtā mahābhāgā narmadā saritāṃ varā
लयं गता तत्र लिङ्गे तेन पुण्यतमा हि सा । नर्मदायां वसन्नित्यं नर्मदाम्बु पिबन्सदा । दीक्षितः सर्वयज्ञेषु सोमपानं दिने दिने
layaṃ gatā tatra liṅge tena puṇyatamā hi sā / narmadāyāṃ vasannityaṃ narmadāmbu pibansadā / dīkṣitaḥ sarvayajñeṣu somapānaṃ dine dine
सङ्गमे तत्र यः स्नात्वा लोटणेश्वरम् अर्चयेत् । सो ऽश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः
saṅgame tatra yaḥ snātvā loṭaṇeśvaram arcayet / so 'śvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ
वाचिकं मानसं पापं कर्मणा यत्कृतं नृप । लोटणेश्वरम् आसाद्य सर्वं विलयतां व्रजेत्
vācikaṃ mānasaṃ pāpaṃ karmaṇā yatkṛtaṃ nṛpa / loṭaṇeśvaram āsādya sarvaṃ vilayatāṃ vrajet
कार्त्तिक्यां तु विशेषेण कथितं शङ्करेण तु । तच्छृणुष्व नृपश्रेष्ठ सर्वपापापनोदनम्
kārttikyāṃ tu viśeṣeṇa kathitaṃ śaṅkareṇa tu / tacchṛṇuṣva nṛpaśreṣṭha sarvapāpāpanodanam
सम्प्राप्तां कार्त्तिकीं दृष्ट्वा गत्वा तत्र नृपोत्तम । चतुर्दश्यामुपोष्यैव स्नात्वा वै नर्मदाजले
samprāptāṃ kārttikīṃ dṛṣṭvā gatvā tatra nṛpottama / caturdaśyāmupoṣyaiva snātvā vai narmadājale
संतर्प्य पितृदेवांश्च श्राद्धं कृत्वा यथाविधि । रात्रौ जागरणं कुर्यात्सम्पूज्य लोटणेश्वरम्
saṃtarpya pitṛdevāṃśca śrāddhaṃ kṛtvā yathāvidhi / rātrau jāgaraṇaṃ kuryātsampūjya loṭaṇeśvaram
सफलं जीवितं तस्य सफलं तस्य चेष्टितम् । पङ्गवस्ते न सन्देहो जन्म तेषां निरर्थकम्
saphalaṃ jīvitaṃ tasya saphalaṃ tasya ceṣṭitam / paṅgavaste na sandeho janma teṣāṃ nirarthakam
एकाग्रमनसा यैस्तु न दृष्टो लोटणेश्वरः । पिशाचत्वं वियोनित्वं न भवेत्तस्य वै कुले
ekāgramanasā yaistu na dṛṣṭo loṭaṇeśvaraḥ / piśācatvaṃ viyonitvaṃ na bhavettasya vai kule
सङ्गमे तत्र यो गत्वा स्नानं कृत्वा यथाविधि । पुण्यैश्चैव तथा कुर्याद् गीतैर् नृत्यैः प्रबोधनम्
saṅgame tatra yo gatvā snānaṃ kṛtvā yathāvidhi / puṇyaiścaiva tathā kuryād gītair nṛtyaiḥ prabodhanam
ततः प्रभातां रजनीं दृष्ट्वा नत्वा महोदधिम् । आमन्त्र्य स्नानविधिना स्नानं तत्र तु कारयेत्
tataḥ prabhātāṃ rajanīṃ dṛṣṭvā natvā mahodadhim / āmantrya snānavidhinā snānaṃ tatra tu kārayet
ओं नमो विष्णुरूपाय तीर्थनाथाय ते नमः । सान्निध्यं कुरु मे देव समुद्र लवणाम्भसि । इत्यामन्त्रणमन्त्रः
oṃ namo viṣṇurūpāya tīrthanāthāya te namaḥ / sānnidhyaṃ kuru me deva samudra lavaṇāmbhasi / ityāmantraṇamantraḥ
अग्निश्च तेजो मृडया च देहो रेतो ऽधा विष्णुरमृतस्य नाभिः । एवं ब्रुवन् पाण्डव सत्यवाक्यं ततो ऽवगाहेत पतिं नदीनाम् । इति स्नानमन्त्रः
agniśca tejo mṛḍayā ca deho reto 'dhā viṣṇuramṛtasya nābhiḥ / evaṃ bruvan pāṇḍava satyavākyaṃ tato 'vagāheta patiṃ nadīnām / iti snānamantraḥ
आजन्मशतसाहस्रं यत्पापं कृतवान् नरः । सकृत्स्नानाद्व्यपोहेत पापौघं लवणाम्भसि
ājanmaśatasāhasraṃ yatpāpaṃ kṛtavān naraḥ / sakṛtsnānādvyapoheta pāpaughaṃ lavaṇāmbhasi
अन्यथा हि कुरुश्रेष्ठ देवयोनिरसौ विभुः । कुशाग्रेणापि विबुधैर्न स्प्रष्टव्यो महार्णवः
anyathā hi kuruśreṣṭha devayonirasau vibhuḥ / kuśāgreṇāpi vibudhairna spraṣṭavyo mahārṇavaḥ
सर्वरत्नप्रधानस्त्वं सर्वरत्नाकराकर । सर्वामरप्रधानेश गृहाणार्घं नमो ऽस्तु ते । इति अर्वमन्त्र
sarvaratnapradhānastvaṃ sarvaratnākarākara / sarvāmarapradhāneśa gṛhāṇārghaṃ namo 'stu te / iti arvamantra
पितृदेवमनुष्यांश्च संतर्प्य तदनन्तरम् । उत्तीर्य तीरे तस्यैव पञ्चभिर् द्विजपुंगवैः
pitṛdevamanuṣyāṃśca saṃtarpya tadanantaram / uttīrya tīre tasyaiva pañcabhir dvijapuṃgavaiḥ
श्राद्धं समाचरेत् पश्चाल्लोकपालानुरूपिभिः । कृत्वाग्रे लोकपालांस्तु प्रतिष्ठाप्य यथाविधि
śrāddhaṃ samācaret paścāllokapālānurūpibhiḥ / kṛtvāgre lokapālāṃstu pratiṣṭhāpya yathāvidhi
सम्पूज्य च यथान्यायं तानेव ब्राह्मणैः सह । सुकृतं दुष्कृतं पश्चात् तेभ्यः सर्वं निवेदयेत्
sampūjya ca yathānyāyaṃ tāneva brāhmaṇaiḥ saha / sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ paścāt tebhyaḥ sarvaṃ nivedayet
बाल्यात्प्रभृति यत्पापं कृतं वार्धकयौवने । प्रख्यापयित्वा तेभ्योऽग्रे लोकपालान् निमन्त्रयेत्
bālyātprabhṛti yatpāpaṃ kṛtaṃ vārdhakayauvane / prakhyāpayitvā tebhyo'gre lokapālān nimantrayet
बाल्यात्प्रभृति यत्किंचित्कृतम् आ जन्मतो ऽशुभम् । विप्रेभ्यः कथितं सर्वं तत्सांनिध्यं स्थितेषु मे
bālyātprabhṛti yatkiṃcitkṛtam ā janmato 'śubham / viprebhyaḥ kathitaṃ sarvaṃ tatsāṃnidhyaṃ sthiteṣu me
इत्युक्त्वा स लुठेत्पश्चात्तेभ्यो ऽग्रेण च सम्मुखम् । अनुमान्य च तान्पञ्च पश्चात् स्नानं समाचरेत्
ityuktvā sa luṭhetpaścāttebhyo 'greṇa ca sammukham / anumānya ca tānpañca paścāt snānaṃ samācaret
श्राद्धं च कार्यं विधिवत्पितृभ्यो नृपसत्तम । एवं कृते नृपश्रेष्ठ सर्वपापक्षयो भवेत्
śrāddhaṃ ca kāryaṃ vidhivatpitṛbhyo nṛpasattama / evaṃ kṛte nṛpaśreṣṭha sarvapāpakṣayo bhavet
जिज्ञासार्थं तु यः कश्चिदात्मानं ज्ञातुम् इच्छति । शुभाशुभं च यत्कर्म तस्य निष्ठामिमां शृणु
jijñāsārthaṃ tu yaḥ kaścidātmānaṃ jñātum icchati / śubhāśubhaṃ ca yatkarma tasya niṣṭhāmimāṃ śṛṇu
स्नात्वा तत्र महातीर्थे लुठमानो व्रजेन्नरः । पापकर्मान्यतो याति धर्मकर्मा व्रजेन् नदीम्
snātvā tatra mahātīrthe luṭhamāno vrajennaraḥ / pāpakarmānyato yāti dharmakarmā vrajen nadīm
पापकर्मा ततो ज्ञात्वा पापं मे पूर्वसंचितम् । स्नात्वा तीर्थवरे तस्मिन्दानं दद्याद् यथाविधि
pāpakarmā tato jñātvā pāpaṃ me pūrvasaṃcitam / snātvā tīrthavare tasmindānaṃ dadyād yathāvidhi
लोटणेश्वरम् अभ्यर्च्य सर्वपापैः प्रमुच्यते । अवक्रगमनं गत्वा मुच्यते सर्वपातकैः
loṭaṇeśvaram abhyarcya sarvapāpaiḥ pramucyate / avakragamanaṃ gatvā mucyate sarvapātakaiḥ
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ज्ञात्वैवं नृपसत्तम । स्नातव्यं मानवैस्तत्र यत्र संनिहितो हरः
tasmāt sarvaprayatnena jñātvaivaṃ nṛpasattama / snātavyaṃ mānavaistatra yatra saṃnihito haraḥ
एवं स्नात्वा विधानेन ब्राह्मणान् वेदपारगान् । पूजयेत्पृथिवीपाल सर्वपापोपशान्तये
evaṃ snātvā vidhānena brāhmaṇān vedapāragān / pūjayetpṛthivīpāla sarvapāpopaśāntaye
एवं गुणविशिष्टं हि तत्तीर्थं नृपसत्तम । तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं शृणुष्वैकमना नृप
evaṃ guṇaviśiṣṭaṃ hi tattīrthaṃ nṛpasattama / tasya tīrthasya māhātmyaṃ śṛṇuṣvaikamanā nṛpa
तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा संतर्प्य पितृदेवताः । श्राद्धं यः कुरुते तत्र पित्ःणां भक्तिभावितः
tatra tīrthe naraḥ snātvā saṃtarpya pitṛdevatāḥ / śrāddhaṃ yaḥ kurute tatra pitḥṇāṃ bhaktibhāvitaḥ
दानं ददाति विप्रेभ्यो गोभूतिलहिरण्यकम् । षष्टिवर्षसहस्राणि कोटिर्वर्षशतानि च
dānaṃ dadāti viprebhyo gobhūtilahiraṇyakam / ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi koṭirvarṣaśatāni ca
विमानवरमारूढः स्वर्गलोके महीयते । नर्मदासर्वतीर्थेभ्यः स्नाने दाने च यत्फलम्
vimānavaramārūḍhaḥ svargaloke mahīyate / narmadāsarvatīrthebhyaḥ snāne dāne ca yatphalam
तत्फलं समवाप्नोति रेवासागरसङ्गमे । सुवर्णं रजतं ताम्रं मणिमौक्तिकभूषणम्
tatphalaṃ samavāpnoti revāsāgarasaṅgame / suvarṇaṃ rajataṃ tāmraṃ maṇimauktikabhūṣaṇam
गोवृषं च महीं धान्यं तत्र दत्त्वाक्षयं फलम् । शुभस्याप्यशुभस्यापि तत्र तीर्थे न संशयः
govṛṣaṃ ca mahīṃ dhānyaṃ tatra dattvākṣayaṃ phalam / śubhasyāpyaśubhasyāpi tatra tīrthe na saṃśayaḥ
तत्र तीर्थे नरः कश्चित् प्राणत्यागं युधिष्ठिर । करोति भक्त्या विधिवत्तस्य पुण्यफलं शृणु
tatra tīrthe naraḥ kaścit prāṇatyāgaṃ yudhiṣṭhira / karoti bhaktyā vidhivattasya puṇyaphalaṃ śṛṇu
कोटिवर्षं तु वर्षाणां क्रीडित्वा शिवमन्दिरे । वेदवेदाङ्गविद्विप्रो जायते विमले कुले
koṭivarṣaṃ tu varṣāṇāṃ krīḍitvā śivamandire / vedavedāṅgavidvipro jāyate vimale kule
पुत्रपौत्रसमृद्धो ऽसौ धनधान्यसमन्वितः । सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदांशतम्
putrapautrasamṛddho 'sau dhanadhānyasamanvitaḥ / sarvavyādhivinirmukto jīvecca śaradāṃśatam
अपि द्वादशयात्रासु सोमनाथे यदर्चिते । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे तत्पुण्यं लोटणेश्वरे
api dvādaśayātrāsu somanāthe yadarcite / kārttikyāṃ kṛttikāyoge tatpuṇyaṃ loṭaṇeśvare
गया गङ्गा कुरुक्षेत्रे नैमिषे पुष्करे तथा । तत्पुण्यं लभते पार्थ लोटणेश्वरदर्शनात्
gayā gaṅgā kurukṣetre naimiṣe puṣkare tathā / tatpuṇyaṃ labhate pārtha loṭaṇeśvaradarśanāt
यः शृणोति नरो भक्त्या पठ्यमानम् इदं शुभम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकं स गच्छति
yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā paṭhyamānam idaṃ śubham / sarvapāpavinirmukto rudralokaṃ sa gacchati