॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे रेवामाहात्म्यवर्णनंनाम द्वितीयो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 3 युधिष्ठिर उवाच: सप्तकल्पक्षया घोरास्त्वया दृष्टा महामुने । न चापीहास्ति भगवन्दीर्घायुरिह कश्चन
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe revāmāhātmyavarṇanaṃnāma dvitīyo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 3 yudhiṣṭhira uvāca: saptakalpakṣayā ghorāstvayā dṛṣṭā mahāmune / na cāpīhāsti bhagavandīrghāyuriha kaścana
त्वया ह्येकार्णवे सुप्तः पद्मनाभः सुरारिहा । दृष्टः सहस्रचरणः सहस्रनयनोदरः
tvayā hyekārṇave suptaḥ padmanābhaḥ surārihā / dṛṣṭaḥ sahasracaraṇaḥ sahasranayanodaraḥ
त्वं किलानुग्रहात् तस्य दह्यमाने चराचरे । न क्षयं समनुप्राप्तो वरदानान्महात्मनः
tvaṃ kilānugrahāt tasya dahyamāne carācare / na kṣayaṃ samanuprāpto varadānānmahātmanaḥ
किं त्वयाश्चर्यभूतं हि दृष्टं च भ्रमतानघ । एतदाचक्ष्व भगवन्परं कौतूहलं हि मे
kiṃ tvayāścaryabhūtaṃ hi dṛṣṭaṃ ca bhramatānagha / etadācakṣva bhagavanparaṃ kautūhalaṃ hi me
सम्प्राप्ते च महाघोरे युगस्यान्ते महाक्षये । अनावृष्टिहते लोके पुरा वर्षशताधिके
samprāpte ca mahāghore yugasyānte mahākṣaye / anāvṛṣṭihate loke purā varṣaśatādhike
औषधीनां क्षये घोरे देवदानववर्जिते । निर्वीर्ये निर्वषट्कारे कलिना दूषिते भृशम्
auṣadhīnāṃ kṣaye ghore devadānavavarjite / nirvīrye nirvaṣaṭkāre kalinā dūṣite bhṛśam
सरित्सरस्तडागेषु पल्वलोपवनेषु च । संशुष्केषु तदा ब्रह्मन्निराकारे युगक्षये
saritsarastaḍāgeṣu palvalopavaneṣu ca / saṃśuṣkeṣu tadā brahmannirākāre yugakṣaye
जनं प्राप्ते महर्लोके ब्रह्मक्षत्रविशादयः । ऋषयश्च महात्मानो दिव्यतेजःसमन्विताः
janaṃ prāpte maharloke brahmakṣatraviśādayaḥ / ṛṣayaśca mahātmāno divyatejaḥsamanvitāḥ
स्थितानि कानि भूतानि गतान्येव महामुने । एतत्सर्वं महाभाग कथयस्व पृथक्पृथक्
sthitāni kāni bhūtāni gatānyeva mahāmune / etatsarvaṃ mahābhāga kathayasva pṛthakpṛthak
भूतानि कानि विप्रेन्द्र कथं सिद्धिम् अवाप्नुयात् । ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्राणां काले प्राप्ते सुदारुणे
bhūtāni kāni viprendra kathaṃ siddhim avāpnuyāt / brahmaviṣṇvindrarudrāṇāṃ kāle prāpte sudāruṇe
एवमुक्तस् ततः सो ऽथ धर्मराजेन धीमता । मार्कण्डः प्रत्युवाचेदमृषिसंघैः समावृतः
evamuktas tataḥ so 'tha dharmarājena dhīmatā / mārkaṇḍaḥ pratyuvācedamṛṣisaṃghaiḥ samāvṛtaḥ
श्रीमार्कण्डेय उवाच: शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे त्वया सह नरेश्वर । महत्पुराणं पूर्वोक्तं शंभुना वायुदैवते
śrīmārkaṇḍeya uvāca: śṛṇvantu ṛṣayaḥ sarve tvayā saha nareśvara / mahatpurāṇaṃ pūrvoktaṃ śaṃbhunā vāyudaivate
वायोः सकाशात्स्कन्देन श्रुतमेतत्पुरातनम् । वसिष्ठः श्रुतवांस्तस्मात् पराशरस्ततः परम्
vāyoḥ sakāśātskandena śrutametatpurātanam / vasiṣṭhaḥ śrutavāṃstasmāt parāśarastataḥ param
तस्माच्च जातूकर्ण्येन तस्माच्चैव महर्षिभिः । एवं परम्पराप्रोक्तं शतसंख्यैर् द्विजोत्तमैः
tasmācca jātūkarṇyena tasmāccaiva maharṣibhiḥ / evaṃ paramparāproktaṃ śatasaṃkhyair dvijottamaiḥ
संहिता शतसाहस्री पुरोक्ता शंभुना किल । आलोड्य सर्वशास्त्राणि वदार्थं तत्त्वतः पुरा
saṃhitā śatasāhasrī puroktā śaṃbhunā kila / āloḍya sarvaśāstrāṇi vadārthaṃ tattvataḥ purā
युगरूपेण सा पश्चाच् चतुर्धा विनियोजिता । मदप्रज्ञानुसारेण नराणां तु महर्षिभिः
yugarūpeṇa sā paścāc caturdhā viniyojitā / madaprajñānusāreṇa narāṇāṃ tu maharṣibhiḥ
आराध्य पशुभर्तारं मया पूर्वं महेश्वरम् । पुराणं श्रुतमेतद्धि तत्ते वक्ष्याम्यशेषतः
ārādhya paśubhartāraṃ mayā pūrvaṃ maheśvaram / purāṇaṃ śrutametaddhi tatte vakṣyāmyaśeṣataḥ
यच्छ्रुत्वा मुच्यते जन्तुः सर्वपापैर्नरेश्वर । मानसैः कर्मजैश्चैव सप्तजन्मसु संचितैः
yacchrutvā mucyate jantuḥ sarvapāpairnareśvara / mānasaiḥ karmajaiścaiva saptajanmasu saṃcitaiḥ
सप्तकल्पक्षया घोरा मया दृष्टाः पुनःपुनः । प्रसादाद्देवदेवस्य विष्णोश्च परमेष्ठिनः
saptakalpakṣayā ghorā mayā dṛṣṭāḥ punaḥpunaḥ / prasādāddevadevasya viṣṇośca parameṣṭhinaḥ
द्वादशादित्यनिर्दग्धे जगत्येकार्णवीकृते । श्रान्तो ऽहं विभ्रमंस् तत्र तरन्बाहुभिर् अर्णवम्
dvādaśādityanirdagdhe jagatyekārṇavīkṛte / śrānto 'haṃ vibhramaṃs tatra taranbāhubhir arṇavam
अथाहं सलिले राजन्नादित्यसमरूपिणम् । पुरा पुरुषमद्राक्षमनादिनिधनं प्रभुम्
athāhaṃ salile rājannādityasamarūpiṇam / purā puruṣamadrākṣamanādinidhanaṃ prabhum
शृङ्गं चैवाद्रिराजस्य भासयन्तं दिशो दश । द्वितीयो ऽन्यो मनुर्दृष्टः पुत्रपौत्रसमन्वितः
śṛṅgaṃ caivādrirājasya bhāsayantaṃ diśo daśa / dvitīyo 'nyo manurdṛṣṭaḥ putrapautrasamanvitaḥ
अगाधे भ्रमते सो ऽपि तमोभूते महार्णवे । अविश्रमन्मुहूर्तं तु चक्रारूढ इव भ्रमन्
agādhe bhramate so 'pi tamobhūte mahārṇave / aviśramanmuhūrtaṃ tu cakrārūḍha iva bhraman
अथाहं भयादुद्विग्नस्तरन्बाहुभिर् अर्णवम् । तत्रस्थोऽहं महामत्स्यम् अपश्यं मदसंयुतम्
athāhaṃ bhayādudvignastaranbāhubhir arṇavam / tatrastho'haṃ mahāmatsyam apaśyaṃ madasaṃyutam
ततो ऽब्रवीत्स मां दृष्ट्वा एह्येहीति च भारत । परं प्रधानः सर्वेषां मत्स्यरूपो महेश्वरः
tato 'bravītsa māṃ dṛṣṭvā ehyehīti ca bhārata / paraṃ pradhānaḥ sarveṣāṃ matsyarūpo maheśvaraḥ
ततो ऽहं त्वरया गत्वा तन्मुखे मनुजेश्वर । सुश्रान्तो विगतज्ञानः परं निर्वेदमागतः
tato 'haṃ tvarayā gatvā tanmukhe manujeśvara / suśrānto vigatajñānaḥ paraṃ nirvedamāgataḥ
ततो ऽद्राक्षं समुद्रान्ते महदावर्तसंकुलाम् । उद्यत्तरंगसलिलां फेनपुञ्जाट्टहासिनीम्
tato 'drākṣaṃ samudrānte mahadāvartasaṃkulām / udyattaraṃgasalilāṃ phenapuñjāṭṭahāsinīm
नदीं कामगमां पुण्यां झषमीनसमाकुलाम् । नद्यास्तस्यास्तु मध्यस्था प्रमदा कामरूपिणी
nadīṃ kāmagamāṃ puṇyāṃ jhaṣamīnasamākulām / nadyāstasyāstu madhyasthā pramadā kāmarūpiṇī
नीलोत्पलदलश्यामा महत्प्रक्षोभवाहिनी । दिव्यहाटकचित्राङ्गी कनकोज्ज्वलशोभिता
nīlotpaladalaśyāmā mahatprakṣobhavāhinī / divyahāṭakacitrāṅgī kanakojjvalaśobhitā
द्वाभ्यां संगृह्य जानुभ्यां महत्पोतं व्यवस्थिता । तां मनुः प्रत्युवाचेदं का त्वं दिव्यवराङ्गने
dvābhyāṃ saṃgṛhya jānubhyāṃ mahatpotaṃ vyavasthitā / tāṃ manuḥ pratyuvācedaṃ kā tvaṃ divyavarāṅgane
तिष्ठसे केन कार्येण त्वमत्र सुरसुन्दरि । सुरासुरगणे नष्टे भ्रमसे लीलयार्णवे
tiṣṭhase kena kāryeṇa tvamatra surasundari / surāsuragaṇe naṣṭe bhramase līlayārṇave
सरितः सागराः शैलाः क्षयं प्राप्ता ह्यनेकशः । त्वमेका तु कथं साध्वि तिष्ठसे कारणं महत् । श्रोतुमिच्छाम्यहं देवि कथयस्व ह्यशेषतः
saritaḥ sāgarāḥ śailāḥ kṣayaṃ prāptā hyanekaśaḥ / tvamekā tu kathaṃ sādhvi tiṣṭhase kāraṇaṃ mahat / śrotumicchāmyahaṃ devi kathayasva hyaśeṣataḥ
अबलोवाच: ईश्वराङ्गसमुद्भूता ह्यमृतानाम विश्रुता । सरित्पापहरा पुण्या मामाश्रित्य भयं कुतः
abalovāca: īśvarāṅgasamudbhūtā hyamṛtānāma viśrutā / saritpāpaharā puṇyā māmāśritya bhayaṃ kutaḥ
साहं पोतमिमं तुभ्यं गृहीत्वा ह्यागता द्विज । न ह्यस्य पोतस्य क्षयो यत्र तिष्ठति शंकरः
sāhaṃ potamimaṃ tubhyaṃ gṛhītvā hyāgatā dvija / na hyasya potasya kṣayo yatra tiṣṭhati śaṃkaraḥ
तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । मनुना सह राजेन्द्र पोतारूढो ह्यहं तदा
tasyās tad vacanaṃ śrutvā vismayotphullalocanaḥ / manunā saha rājendra potārūḍho hyahaṃ tadā
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रणम्य शिरसा विभुम् । व्यापिनं परमेशानमस्तौषमभयप्रदम्
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā praṇamya śirasā vibhum / vyāpinaṃ parameśānamastauṣamabhayapradam
सद्योजाताय देवाय वामदेवाय वै नमः । भवे भवे नमस्तुभ्यं भक्तिगम्याय ते नमः
sadyojātāya devāya vāmadevāya vai namaḥ / bhave bhave namastubhyaṃ bhaktigamyāya te namaḥ
भूर्भुवाय नमस्तुभ्यं रामज्येष्ठाय वै नमः । नमस्ते भद्रकालाय कलिरूपाय वै नमः
bhūrbhuvāya namastubhyaṃ rāmajyeṣṭhāya vai namaḥ / namaste bhadrakālāya kalirūpāya vai namaḥ
अचिन्त्याव्यक्तरूपाय महादेवाय धामने । विद्महे देवदेवाय तन्नो रुद्र नमोनमः
acintyāvyaktarūpāya mahādevāya dhāmane / vidmahe devadevāya tanno rudra namonamaḥ
जगत्सृष्टिविनाशानां कारणाय नमोनमः । एवं स्तुतो महादेवः पूर्वं सृष्टया मयानघ
jagatsṛṣṭivināśānāṃ kāraṇāya namonamaḥ / evaṃ stuto mahādevaḥ pūrvaṃ sṛṣṭayā mayānagha
प्रसन्नो मावदत् पश्चाद्वरं वरय सुव्रत
prasanno māvadat paścādvaraṃ varaya suvrata