॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये मार्कण्डेयधर्मराजसंवादे कल्पक्षये मार्कण्डेयकृतपोतार्धारोहणवृत्तान्तवर्णनंनाम तृतीयो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 4 श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो ऽर्णवात्समुत्तीर्य त्रिकूटशिखरे स्थितम् । महाकनकवर्णाभे नानावर्णशिलाचिते
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye mārkaṇḍeyadharmarājasaṃvāde kalpakṣaye mārkaṇḍeyakṛtapotārdhārohaṇavṛttāntavarṇanaṃnāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 4 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato 'rṇavātsamuttīrya trikūṭaśikhare sthitam / mahākanakavarṇābhe nānāvarṇaśilācite
महाशृङ्गे समासीनं रुद्रकोटिसमन्वितम् । महादेवं महात्मानमीशानमजम् अव्ययम्
mahāśṛṅge samāsīnaṃ rudrakoṭisamanvitam / mahādevaṃ mahātmānamīśānamajam avyayam
सर्वभूतमयं तात मनुना सह सुव्रत । भूयो ववन्दे चरणौ सर्वदेवनमस्कृतौ
sarvabhūtamayaṃ tāta manunā saha suvrata / bhūyo vavande caraṇau sarvadevanamaskṛtau
तत्काले युगसाहस्रं सह रुद्रेण मानद । तस्मिन्नेकार्णवे घोरे स्थितो ऽहं कुरुनंदन
tatkāle yugasāhasraṃ saha rudreṇa mānada / tasminnekārṇave ghore sthito 'haṃ kurunaṃdana
युधिष्ठिर उवाच: एतच्छ्रुत्वा तु मे तात परं कौतूहलं हृदि । जातं तत्कथयस्वेति शृण्वतः सह बान्धवैः
yudhiṣṭhira uvāca: etacchrutvā tu me tāta paraṃ kautūhalaṃ hṛdi / jātaṃ tatkathayasveti śṛṇvataḥ saha bāndhavaiḥ
का सा पद्मपलाशाक्षी तमोभूते महार्णवे । योगिवद्भ्रमते नित्यं रुद्रजां स्वां च याब्रवीत्
kā sā padmapalāśākṣī tamobhūte mahārṇave / yogivadbhramate nityaṃ rudrajāṃ svāṃ ca yābravīt
श्रीमार्कण्डेय उवाच: एतमेव मया प्रश्नं पुरा पृष्टो मनुः स्वयम् । तदेव ते ऽद्य वक्ष्यामि अबलायाः समुद्भवम्
śrīmārkaṇḍeya uvāca: etameva mayā praśnaṃ purā pṛṣṭo manuḥ svayam / tadeva te 'dya vakṣyāmi abalāyāḥ samudbhavam
व्यतीतायां निशायां तु ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । ततः प्रभाते विमले सृज्यमानेषु जन्तुषु
vyatītāyāṃ niśāyāṃ tu brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ / tataḥ prabhāte vimale sṛjyamāneṣu jantuṣu
मनुं प्रणम्य शिरसा पृच्छाम्येतद् युधिष्ठिर । केयं पद्मपलाशाक्षी श्यामा चंद्रनिभानना
manuṃ praṇamya śirasā pṛcchāmyetad yudhiṣṭhira / keyaṃ padmapalāśākṣī śyāmā caṃdranibhānanā
एकार्णवे भ्रमत्येका रुद्रजास्मीति वादिनी । सावित्री वेदमाता च ह्यथवा सा सरस्वती
ekārṇave bhramatyekā rudrajāsmīti vādinī / sāvitrī vedamātā ca hyathavā sā sarasvatī
मन्दाकिनी सरिच्छ्रेष्ठा लक्ष्मीर्वा किमथो उमा । कालरात्रिर्भवेत्साक्षात् प्रकृतिर्वा सुखोचिता
mandākinī saricchreṣṭhā lakṣmīrvā kimatho umā / kālarātrirbhavetsākṣāt prakṛtirvā sukhocitā
एतदाचक्ष्व भगवन्का सा ह्यमृतसंभवा । चरत्येकार्णवे घोरे प्रनष्टोरगराक्षसे
etadācakṣva bhagavankā sā hyamṛtasaṃbhavā / caratyekārṇave ghore pranaṣṭoragarākṣase
मनुरुवाच: शृणु वत्स यथान्यायमस्या वक्ष्यामि संभवम् । यया रुद्रसमुद्भूता या चेयं वरवर्णिनी
manuruvāca: śṛṇu vatsa yathānyāyamasyā vakṣyāmi saṃbhavam / yayā rudrasamudbhūtā yā ceyaṃ varavarṇinī
पुरा शिवः शान्ततनुश्चचार विपुलं तपः । हितार्थं सर्वलोकानामुमया सह शंकरः
purā śivaḥ śāntatanuścacāra vipulaṃ tapaḥ / hitārthaṃ sarvalokānāmumayā saha śaṃkaraḥ
ऋक्षशैलं समारुह्य तपस्तेपे सुदारुणम् । अदृश्यः सर्वभूतानां सर्वभूतात्मको वशी
ṛkṣaśailaṃ samāruhya tapastepe sudāruṇam / adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ sarvabhūtātmako vaśī
तपतस्तस्य देवस्य स्वेदः समभवत्किल । तं गिरिं प्लावयामास स स्वेदो रुद्रसंभवः
tapatastasya devasya svedaḥ samabhavatkila / taṃ giriṃ plāvayāmāsa sa svedo rudrasaṃbhavaḥ
तस्माद् आसीत् समुद्भूता महापुण्या सरिद्वरा । या सा त्वयार्णवे दृष्टा पद्मपत्रायतेक्षणा
tasmād āsīt samudbhūtā mahāpuṇyā saridvarā / yā sā tvayārṇave dṛṣṭā padmapatrāyatekṣaṇā
स्त्रीरूपं समवस्थाय रुद्रमाराधयत्पुरा । आद्ये कृतयुगे तस्मिन्समानामयुतं नृप
strīrūpaṃ samavasthāya rudramārādhayatpurā / ādye kṛtayuge tasminsamānāmayutaṃ nṛpa
ततस्तुष्टो महादेव उमया सह शंकरः । ब्रूहि त्वं तु महाभागे यत्ते मनसि वर्तते
tatastuṣṭo mahādeva umayā saha śaṃkaraḥ / brūhi tvaṃ tu mahābhāge yatte manasi vartate
सरिदुवाच: प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजंगमे । प्रसादात्तव देवेश अक्षयाहं भवे प्रभो
sariduvāca: pralaye samanuprāpte naṣṭe sthāvarajaṃgame / prasādāttava deveśa akṣayāhaṃ bhave prabho
सरित्सु सागरेष्वेव पर्वतेषु क्षयिष्वपि । तव प्रसादाद्देवेश पुण्या क्षय्या भवे प्रभो
saritsu sāgareṣveva parvateṣu kṣayiṣvapi / tava prasādāddeveśa puṇyā kṣayyā bhave prabho
पापोपपातकैर्युक्ता महापातकिनो ऽपि ये । मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो भक्त्या स्नात्वा तु शंकर
pāpopapātakairyuktā mahāpātakino 'pi ye / mucyante sarvapāpebhyo bhaktyā snātvā tu śaṃkara
उत्तरे जाह्नवीदेशे महापातकनाशिनी । भवामि दक्षिणे मार्गे यद्येवं सुरपूजिता
uttare jāhnavīdeśe mahāpātakanāśinī / bhavāmi dakṣiṇe mārge yadyevaṃ surapūjitā
स्वर्गादागम्य गंगेति यथा ख्याता क्षितौ विभो । तथा दक्षिणगङ्गेति भवेयं त्रिदशेश्वर
svargādāgamya gaṃgeti yathā khyātā kṣitau vibho / tathā dakṣiṇagaṅgeti bhaveyaṃ tridaśeśvara
पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु स्नात्वा यल्लभते फलम् । तत्फलं लभते मर्त्यो भक्त्या स्नात्वा महेश्वर
pṛthivyāṃ sarvatīrtheṣu snātvā yallabhate phalam / tatphalaṃ labhate martyo bhaktyā snātvā maheśvara
ब्रह्महत्यादिकं पापम् यदास्ते संचितं क्वचित् । मासमात्रेण तद्देव क्षयं यात्ववगाहनात्
brahmahatyādikaṃ pāpam yadāste saṃcitaṃ kvacit / māsamātreṇa taddeva kṣayaṃ yātvavagāhanāt
यत्फलं सर्ववेदेषु सर्वयज्ञेषु शंकर । अवगाहेन तत्सर्वं भवत्विति मतिर्मम
yatphalaṃ sarvavedeṣu sarvayajñeṣu śaṃkara / avagāhena tatsarvaṃ bhavatviti matirmama
सर्वदानोपवासेषु सर्वतीर्थावगाहने । तत्फलं मम तोयेन जायतामिति शंकर
sarvadānopavāseṣu sarvatīrthāvagāhane / tatphalaṃ mama toyena jāyatāmiti śaṃkara
मम तीरे नरा ये तु अर्चयन्ति महेश्वरम् । ते गतास्तव लोकं स्युर् एतद् एव भवेच्छिव
mama tīre narā ye tu arcayanti maheśvaram / te gatāstava lokaṃ syur etad eva bhavecchiva
मम कूले महेशान उमया सह दैवतैः । वस नित्यं जगन्नाथ एष एव वरो मम
mama kūle maheśāna umayā saha daivataiḥ / vasa nityaṃ jagannātha eṣa eva varo mama
सुकर्मा वा विकर्मा वा शान्तो दान्तो जितेन्द्रियः । मृतो जन्तुर्मम जले गच्छताद् अमरावतीम्
sukarmā vā vikarmā vā śānto dānto jitendriyaḥ / mṛto janturmama jale gacchatād amarāvatīm
त्रिषु लोकेषु विख्याता महापातकनाशिनी । भवामि देवदेवेश प्रसन्नो यदि मन्यसे
triṣu lokeṣu vikhyātā mahāpātakanāśinī / bhavāmi devadeveśa prasanno yadi manyase
एतांश्चान्यान्वरान्दिव्यान्प्रार्थितो नृपसत्तम । नर्मदया ततः प्राह प्रसन्नो वृषवाहनः
etāṃścānyānvarāndivyānprārthito nṛpasattama / narmadayā tataḥ prāha prasanno vṛṣavāhanaḥ
श्रीमहेश उवाच: एवं भवतु कल्याणि यत्त्वयोक्तमनिन्दिते । नान्या वरार्हा लोकेषु मुक्त्वा त्वां कमलेक्षणे
śrīmaheśa uvāca: evaṃ bhavatu kalyāṇi yattvayoktamanindite / nānyā varārhā lokeṣu muktvā tvāṃ kamalekṣaṇe
यदैव मम देहात् त्वं समुद्भूता वरानने । तदैव सर्वपापानां मोचिनी त्वं न संशयः
yadaiva mama dehāt tvaṃ samudbhūtā varānane / tadaiva sarvapāpānāṃ mocinī tvaṃ na saṃśayaḥ
कल्पक्षयकरे काले काले घोरे विशेषतः । उत्तरं कूलमाश्रित्य निवसन्ति च ये नराः
kalpakṣayakare kāle kāle ghore viśeṣataḥ / uttaraṃ kūlamāśritya nivasanti ca ye narāḥ
अपि कीटपतङ्गाश्च वृक्षगुल्मलतादयः । आ देहपतनाद्देवि ते ऽपि यास्यन्ति सद्गतिम्
api kīṭapataṅgāśca vṛkṣagulmalatādayaḥ / ā dehapatanāddevi te 'pi yāsyanti sadgatim
दक्षिणं कूलमाश्रित्य ये द्विजा धर्मवत्सलाः । आ मृत्योर् निवसिष्यन्ति ते गताः पितृमन्दिरे
dakṣiṇaṃ kūlamāśritya ye dvijā dharmavatsalāḥ / ā mṛtyor nivasiṣyanti te gatāḥ pitṛmandire
अहं हि तव वाक्येन कस्मिंश्चित् कारणान्तरे । त्वत्तीरे निवसिष्यामि सदैव ह्युमया समम्
ahaṃ hi tava vākyena kasmiṃścit kāraṇāntare / tvattīre nivasiṣyāmi sadaiva hyumayā samam
एवं देवि महादेवि एवमेव न संशयः । ब्रह्मेन्द्रचन्द्रवरुणैः साध्यैश्च सह विष्णुना
evaṃ devi mahādevi evameva na saṃśayaḥ / brahmendracandravaruṇaiḥ sādhyaiśca saha viṣṇunā
उत्तरे देवि ते कूले वसिष्यन्ति ममाज्ञया । दक्षिणे पितृभिः सार्द्धं तथान्ये सुरसुन्दरि
uttare devi te kūle vasiṣyanti mamājñayā / dakṣiṇe pitṛbhiḥ sārddhaṃ tathānye surasundari
वसिष्यन्ति मया सार्द्धमेष ते वर उत्तमः । गच्छ गच्छ महाभागे मर्त्यान्पापाद्विमोचय
vasiṣyanti mayā sārddhameṣa te vara uttamaḥ / gaccha gaccha mahābhāge martyānpāpādvimocaya
सहिता ऋषिसंघैश्च तथा सिद्धसुरासुरैः । एवमुक्ता महादेव उमया सहितो विभुः
sahitā ṛṣisaṃghaiśca tathā siddhasurāsuraiḥ / evamuktā mahādeva umayā sahito vibhuḥ
वन्द्यमानो ऽथ मनुना मया चादर्शनं गतः । तेन चैषा महापुण्या महापातकनाशिनी
vandyamāno 'tha manunā mayā cādarśanaṃ gataḥ / tena caiṣā mahāpuṇyā mahāpātakanāśinī
कथिता पृच्छ्यते या ते मा ते भवतु विस्मयः । एषा गंगा महापुण्या त्रिषु लोकेषु विश्रुता
kathitā pṛcchyate yā te mā te bhavatu vismayaḥ / eṣā gaṃgā mahāpuṇyā triṣu lokeṣu viśrutā
दशाभिः पञ्चभिः स्रोतैः प्लावयन्ती दिशो दश । शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुरसा कृता
daśābhiḥ pañcabhiḥ srotaiḥ plāvayantī diśo daśa / śoṇo mahānadaścaiva narmadā surasā kṛtā
मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च । तमसा विदिशा चैव करभा यमुना तथा
mandākinī daśārṇā ca citrakūṭā tathaiva ca / tamasā vidiśā caiva karabhā yamunā tathā
चित्रोत्पला विपाशा च रञ्जना वालुवाहिनी । ऋक्षपादप्रसूतास्ताः सर्वा वै रुद्रसंभवाः
citrotpalā vipāśā ca rañjanā vāluvāhinī / ṛkṣapādaprasūtāstāḥ sarvā vai rudrasaṃbhavāḥ
सर्वपापहराः पुण्याः सर्वमंगलदाः शिवाः । इत्येतैर्नामभिर्दिव्यैः स्तूयते वेदपारगैः
sarvapāpaharāḥ puṇyāḥ sarvamaṃgaladāḥ śivāḥ / ityetairnāmabhirdivyaiḥ stūyate vedapāragaiḥ
पुराणज्ञैर् महाभागैराज्यपैः सोमपैस्तथा । इत्येतत्सर्वमाख्यातं महाभाग्यं नरोत्तम
purāṇajñair mahābhāgairājyapaiḥ somapaistathā / ityetatsarvamākhyātaṃ mahābhāgyaṃ narottama
मनुनोक्तं पुरा मह्यम् अमृतायाः समुद्भवम् । पुण्यं पवित्रमतुलं रुद्रोद्गीतमिदं शुभम्
manunoktaṃ purā mahyam amṛtāyāḥ samudbhavam / puṇyaṃ pavitramatulaṃ rudrodgītamidaṃ śubham
ये नराः कीर्तयिष्यन्ति भक्त्या शृण्वन्ति ये ऽपि च । प्रातरुत्थाय नामानि दश पञ्च च भारत
ye narāḥ kīrtayiṣyanti bhaktyā śṛṇvanti ye 'pi ca / prātarutthāya nāmāni daśa pañca ca bhārata
ते नराः सकलं पुण्यं लभिष्यन्त्यवगाहजम् । विमानेनार्कवर्णेन घण्टाशतनिनादिना
te narāḥ sakalaṃ puṇyaṃ labhiṣyantyavagāhajam / vimānenārkavarṇena ghaṇṭāśataninādinā
त्यक्त्वा मानुष्यकं भावं यास्यन्ति परमां गतिम्
tyaktvā mānuṣyakaṃ bhāvaṃ yāsyanti paramāṃ gatim