॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदापञ्चदशनामवर्णनं नाम चतुर्थो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 5 युधिष्ठिर उवाच: आश्चर्यमेतदखिलं कथितं भो द्विजोत्तम । विस्मयं परमापन्ना ऋषिसंघा मया सह
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāpañcadaśanāmavarṇanaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 5 yudhiṣṭhira uvāca: āścaryametadakhilaṃ kathitaṃ bho dvijottama / vismayaṃ paramāpannā ṛṣisaṃghā mayā saha
अहो भगवती पुण्या नर्मदेयमयोनिजा । रुद्रदेहाद्विनिष्क्रान्ता महापापक्षयंकरी
aho bhagavatī puṇyā narmadeyamayonijā / rudradehādviniṣkrāntā mahāpāpakṣayaṃkarī
सप्तकल्पक्षये प्राप्ते त्वयेयं सह सुव्रत । न मृता च महाभागा किमतः पुण्यमुत्तमम्
saptakalpakṣaye prāpte tvayeyaṃ saha suvrata / na mṛtā ca mahābhāgā kimataḥ puṇyamuttamam
के ते कल्पाः समुद्दिष्टाः सप्त कल्पक्षयंकराः । न मृता चेदियं देवी त्वं चैव ऋषिपुंगव
ke te kalpāḥ samuddiṣṭāḥ sapta kalpakṣayaṃkarāḥ / na mṛtā cediyaṃ devī tvaṃ caiva ṛṣipuṃgava
अपक्षिगणसंघाते जगत्येकार्णवीकृते । कीदृग्रूपः समभवन्महादेवो युगक्षये
apakṣigaṇasaṃghāte jagatyekārṇavīkṛte / kīdṛgrūpaḥ samabhavanmahādevo yugakṣaye
कथं संहरते विश्वं कथं चास्ते महार्णवे । कथं च सृजते विश्वं कथं धारयते प्रजाः
kathaṃ saṃharate viśvaṃ kathaṃ cāste mahārṇave / kathaṃ ca sṛjate viśvaṃ kathaṃ dhārayate prajāḥ
कीदृग्रूपा भवेद्देवी सरिद् एकार्णवीकृते । किमर्थं नर्मदा प्रोक्ता रेवती च कथं स्मृता
kīdṛgrūpā bhaveddevī sarid ekārṇavīkṛte / kimarthaṃ narmadā proktā revatī ca kathaṃ smṛtā
अञ्जनेति किमर्थं वा किमर्थं सुरसेति च । मन्दाकिनी किमर्थं च शोणश्चेति कथं भवेत्
añjaneti kimarthaṃ vā kimarthaṃ suraseti ca / mandākinī kimarthaṃ ca śoṇaśceti kathaṃ bhavet
त्रिकूटेति किमर्थं वा किमर्थं वालुवाहिनी । कोटिकोट्यो हि तीर्थानां प्रविष्टा या महार्णवम्
trikūṭeti kimarthaṃ vā kimarthaṃ vāluvāhinī / koṭikoṭyo hi tīrthānāṃ praviṣṭā yā mahārṇavam
कियत्यः सरितां कोट्यो नर्मदां समुपासते । यज्ञोपवीतैरृषिभिर् देवताभिस् तथैव च
kiyatyaḥ saritāṃ koṭyo narmadāṃ samupāsate / yajñopavītairṛṣibhir devatābhis tathaiva ca
विभक्तेयं किमर्थं च श्रूयते मुनिसत्तम । वैष्णवीति पुराणज्ञैः किमर्थमिह चोच्यते
vibhakteyaṃ kimarthaṃ ca śrūyate munisattama / vaiṣṇavīti purāṇajñaiḥ kimarthamiha cocyate
केषु स्थानेषु तीर्थेषु पूजनीया सरिद्वरा । तीर्थानि च पृथग्ब्रूहि यत्र संनिहितो हरः
keṣu sthāneṣu tīrtheṣu pūjanīyā saridvarā / tīrthāni ca pṛthagbrūhi yatra saṃnihito haraḥ
यत्प्रमाणा च सा देवी या रुद्रेण विनिर्मिता । कीदृशानि च कर्माणि रुद्रेण कथितानि ते
yatpramāṇā ca sā devī yā rudreṇa vinirmitā / kīdṛśāni ca karmāṇi rudreṇa kathitāni te
कथं म्लेच्छसमाकीर्णो देशो ऽयं द्विजसत्तम । एतदाचक्ष्व मां ब्रह्मन्मार्कण्डेय महामते
kathaṃ mlecchasamākīrṇo deśo 'yaṃ dvijasattama / etadācakṣva māṃ brahmanmārkaṇḍeya mahāmate
श्रीमार्कण्डेय उवाच: शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे त्वं च तात युधिष्ठिर । पुराणं नर्मदायां तु कथितं च त्रिशूलिना
śrīmārkaṇḍeya uvāca: śṛṇvantu ṛṣayaḥ sarve tvaṃ ca tāta yudhiṣṭhira / purāṇaṃ narmadāyāṃ tu kathitaṃ ca triśūlinā
वायोः सकाशाच्च मया तेनापि च महेश्वरात् । अशक्यत्वान्मनुष्याणां संक्षिप्तम् ऋषिभिः पुरा
vāyoḥ sakāśācca mayā tenāpi ca maheśvarāt / aśakyatvānmanuṣyāṇāṃ saṃkṣiptam ṛṣibhiḥ purā
मायूरं प्रथमं तात कौर्म्यम् च तदनन्तरम् । पुरम् तथा कौशिकं च मात्स्यं द्विरदम् एव च
māyūraṃ prathamaṃ tāta kaurmyam ca tadanantaram / puram tathā kauśikaṃ ca mātsyaṃ dviradam eva ca
वाराहं यन्मया दृष्टं वैष्णवं चाष्टमं परम् । न्यग्रोधाख्यम् अतः चासीद् आकाङ्क्षं पुनरुत्तमम्
vārāhaṃ yanmayā dṛṣṭaṃ vaiṣṇavaṃ cāṣṭamaṃ param / nyagrodhākhyam ataḥ cāsīd ākāṅkṣaṃ punaruttamam
पद्मं च तामसं चैव संवर्तोद्वर्तमेव च । महाप्रलयमित्याहुः पुराणे वेदचिन्तकाः
padmaṃ ca tāmasaṃ caiva saṃvartodvartameva ca / mahāpralayamityāhuḥ purāṇe vedacintakāḥ
एतत्संक्षेपतः सर्वं संक्षिप्तं तैर्महात्मभिः । विभक्तं च चतुर्भागैर् ब्रह्माद्यैश्च महर्षिभिः
etatsaṃkṣepataḥ sarvaṃ saṃkṣiptaṃ tairmahātmabhiḥ / vibhaktaṃ ca caturbhāgair brahmādyaiśca maharṣibhiḥ
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि पुराणार्थविशारद । सप्त कल्पा महाघोरा यैर् इयं न मृता सरित्
tadahaṃ sampravakṣyāmi purāṇārthaviśārada / sapta kalpā mahāghorā yair iyaṃ na mṛtā sarit
आ जङ्गमं तमोभूतम् अप्रज्ञातमलक्षणम् । नष्टचन्द्रार्ककिरणम् आसीद् भूतविवर्जितम्
ā jaṅgamaṃ tamobhūtam aprajñātamalakṣaṇam / naṣṭacandrārkakiraṇam āsīd bhūtavivarjitam
तमसो ऽतो महानाम्ना पुरुषः स जगद्गुरुः । चचार तस्मिन्नेकाकी व्यक्ताव्यक्तः सनातनः
tamaso 'to mahānāmnā puruṣaḥ sa jagadguruḥ / cacāra tasminnekākī vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ
स चौंकारमयो ऽतीतो गायत्रीमसृजद्द्विजः । स तया सार्द्धम् ईशानश्चिक्रीड पुरुषो विराट्
sa cauṃkāramayo 'tīto gāyatrīmasṛjaddvijaḥ / sa tayā sārddham īśānaścikrīḍa puruṣo virāṭ
स्वदेहादसृजद् विश्वं पञ्चभूतात्मसंज्ञितम् । क्रीडन्समसृजद्विश्वं पञ्चभूतात्मसंज्ञितम्
svadehādasṛjad viśvaṃ pañcabhūtātmasaṃjñitam / krīḍansamasṛjadviśvaṃ pañcabhūtātmasaṃjñitam
क्रीडन् सृजद् विराट्संज्ञः सबीजं च हिरण्मयम् । तच्चाण्डम् अभवद् दिव्यं द्वादशादित्यसन्निभम्
krīḍan sṛjad virāṭsaṃjñaḥ sabījaṃ ca hiraṇmayam / taccāṇḍam abhavad divyaṃ dvādaśādityasannibham
तद्भित्त्वा पुरुषो जज्ञे चतुर्वक्त्रः पितामहः । सो ऽसृजद्विश्वम् एवं तु सदेवासुरमानुषम्
tadbhittvā puruṣo jajñe caturvaktraḥ pitāmahaḥ / so 'sṛjadviśvam evaṃ tu sadevāsuramānuṣam
सतिर्यक्पशुपक्षीकं स्वेदाण्डजजरायुजम् । एतदण्डं पुराणेषु प्रथमं परिकीर्तितम्
satiryakpaśupakṣīkaṃ svedāṇḍajajarāyujam / etadaṇḍaṃ purāṇeṣu prathamaṃ parikīrtitam
पूर्वकल्पे नृपश्रेष्ठ क्रीडन्त्या परमेष्ठिना । उमया सह रुद्रस्य क्रीडतश्चार्णवीकृतः
pūrvakalpe nṛpaśreṣṭha krīḍantyā parameṣṭhinā / umayā saha rudrasya krīḍataścārṇavīkṛtaḥ
हर्षाज्जज्ञे शुभा कन्या उमायाः स्वेदसंभवा । शर्वस्योरःस्थलाज्जज्ञे उमा कुचविमर्दनात्
harṣājjajñe śubhā kanyā umāyāḥ svedasaṃbhavā / śarvasyoraḥsthalājjajñe umā kucavimardanāt
स्वेदाद्विजज्ञे महती कन्या राजीवलोचना । द्वितीयः संभवो यस्या रुद्रदेहाद् युधिष्ठिर
svedādvijajñe mahatī kanyā rājīvalocanā / dvitīyaḥ saṃbhavo yasyā rudradehād yudhiṣṭhira
सा परिभ्रमते लोकान् सदेवासुरमानवान् । त्रैलोक्योन्मादजननी रूपेण ऽप्रतिमा तदा
sā paribhramate lokān sadevāsuramānavān / trailokyonmādajananī rūpeṇa 'pratimā tadā
तां दृष्ट्वा देवदैत्येन्द्रा मोहिता लभते कथम् । मृगयन्ति स्म तां कन्याम् इतश्चेतश्च भारत
tāṃ dṛṣṭvā devadaityendrā mohitā labhate katham / mṛgayanti sma tāṃ kanyām itaścetaśca bhārata
हावभावविलासैश्च मोहयत्यखिलं जगत् । भ्रमते दिव्यरूपा सा विद्युत्सौदामिनी यथा
hāvabhāvavilāsaiśca mohayatyakhilaṃ jagat / bhramate divyarūpā sā vidyutsaudāminī yathā
मेघमध्ये स्थिता भाभिः सर्वयोषिदनुत्तमा । ततो रुद्रं सुराः सर्वे दैत्याश्च सह दानवैः
meghamadhye sthitā bhābhiḥ sarvayoṣidanuttamā / tato rudraṃ surāḥ sarve daityāśca saha dānavaiḥ
वरयन्ति स्म तां कन्यां कामेनाकुलिता भृशम् । ततो ऽब्रवीन्महादेवो देवदानवयोर्द्वयोः
varayanti sma tāṃ kanyāṃ kāmenākulitā bhṛśam / tato 'bravīnmahādevo devadānavayordvayoḥ
बलेन तेजसा चैव ह्यधिको यो भविष्यति । स इमां प्राप्स्यते कन्यां नान्यथा वै सुरोत्तमाः
balena tejasā caiva hyadhiko yo bhaviṣyati / sa imāṃ prāpsyate kanyāṃ nānyathā vai surottamāḥ
ततो देवासुराः सर्वे कन्यां वै समुपागमन् । अहमेनां ग्रहीष्यामि अहमेनामिति ब्रुवन्
tato devāsurāḥ sarve kanyāṃ vai samupāgaman / ahamenāṃ grahīṣyāmi ahamenāmiti bruvan
पश्यतामेव सर्वेषां सा कन्यान्तरधीयत । पुनस्तां ददृशुः सर्वे योजनान्तरधिष्ठिताम्
paśyatāmeva sarveṣāṃ sā kanyāntaradhīyata / punastāṃ dadṛśuḥ sarve yojanāntaradhiṣṭhitām
जग्मुस्ते त्वरिताः सर्वे यत्र सा समदृश्यत । त्रिभिश्चतुर्भिश्च तथा योजनैर्दशभिः पुनः
jagmuste tvaritāḥ sarve yatra sā samadṛśyata / tribhiścaturbhiśca tathā yojanairdaśabhiḥ punaḥ
धिष्ठितां समपश्यंस्ते सर्वे मातंगगामिनीम् । योजनानां शतैर्भूयः सहस्रैश्चाप्यधिष्ठिताम्
dhiṣṭhitāṃ samapaśyaṃste sarve mātaṃgagāminīm / yojanānāṃ śatairbhūyaḥ sahasraiścāpyadhiṣṭhitām
तथा शतसहस्रेण लघुत्वात् समदृश्यत । अग्रतः पृष्ठतश्चैव दिशासु विदिशासु च
tathā śatasahasreṇa laghutvāt samadṛśyata / agrataḥ pṛṣṭhataścaiva diśāsu vidiśāsu ca
तां पश्यन्ति वरारोहाम् एकधा बहुधा पुनः । दिव्यवर्षसहस्रं तु भ्रामितास्ते तया पुरा
tāṃ paśyanti varārohām ekadhā bahudhā punaḥ / divyavarṣasahasraṃ tu bhrāmitāste tayā purā
न चावाप्ता तु सा कन्या महादेवाङ्गसंभवा । सहोमया ततो देवो जहासोच्चैः पुनःपुनः
na cāvāptā tu sā kanyā mahādevāṅgasaṃbhavā / sahomayā tato devo jahāsoccaiḥ punaḥpunaḥ
गणास्तालकसंपातैर् नृत्यन्ति च मुदान्विताः । अकस्माद्दृश्यते कन्या शंकरस्य समीपगा
gaṇāstālakasaṃpātair nṛtyanti ca mudānvitāḥ / akasmāddṛśyate kanyā śaṃkarasya samīpagā
तां दृष्ट्वा विस्मयापन्ना देवा यान्ति पराङ्मुखाः । तस्याश् चक्रे ततो नाम स्वयमेव पिनाकधृक्
tāṃ dṛṣṭvā vismayāpannā devā yānti parāṅmukhāḥ / tasyāś cakre tato nāma svayameva pinākadhṛk
नर्म चैभ्यो ददे यस्मात् तत्कृतैश् चेष्टितैः पृथक् । भविष्यसि वरारोहे सरिच्छ्रेष्ठा तु नर्मदा
narma caibhyo dade yasmāt tatkṛtaiś ceṣṭitaiḥ pṛthak / bhaviṣyasi varārohe saricchreṣṭhā tu narmadā
स्वरूपमास्थितो देवः प्राप हास्यं यतो भुवि । नर्मदा तेन चोक्तेयं सुशीतलजला शिवा
svarūpamāsthito devaḥ prāpa hāsyaṃ yato bhuvi / narmadā tena cokteyaṃ suśītalajalā śivā
सप्तकल्पक्षये जाते यदुक्तं शंभुना पुरा । न मृता तेन राजेन्द्र नर्मदा ख्यातिमागता
saptakalpakṣaye jāte yaduktaṃ śaṃbhunā purā / na mṛtā tena rājendra narmadā khyātimāgatā
ततस्तामददात्कन्यां शीलवतीं सुशोभनाम् । महार्णवाय देवेशः सर्वभूतपतिः प्रभुः
tatastāmadadātkanyāṃ śīlavatīṃ suśobhanām / mahārṇavāya deveśaḥ sarvabhūtapatiḥ prabhuḥ
ततः सा ऋक्षशैलेन्द्रात् फेनपुञ्जाट्टहासिनी । विवेश नर्मदा देवी समुद्रं सरितां पतिम्
tataḥ sā ṛkṣaśailendrāt phenapuñjāṭṭahāsinī / viveśa narmadā devī samudraṃ saritāṃ patim
एवं ब्राह्मे पुरा कल्पे समुद्भूतेयमीश्वरात् । मात्स्ये कल्पे मया दृष्टा समाख्याता मया शृणु
evaṃ brāhme purā kalpe samudbhūteyamīśvarāt / mātsye kalpe mayā dṛṣṭā samākhyātā mayā śṛṇu