Chapter 83

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे दधिस्कन्दादिपञ्चतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्व्यशीतितमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 83 श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेन्महाराज तीर्थं परमशोभनम् । ब्रह्महत्याहरं प्रोक्तं रेवातटसमाश्रयम् । हनूमताभिधं ह्यत्र विद्यते लिङ्गमुत्तमम्

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe dadhiskandādipañcatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma dvyaśītitamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 83 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gacchenmahārāja tīrthaṃ paramaśobhanam / brahmahatyāharaṃ proktaṃ revātaṭasamāśrayam / hanūmatābhidhaṃ hyatra vidyate liṅgamuttamam

युधिष्ठिर उवाच: हनूमन्तेश्वरं नाम कथं जातं वदस्व मे । ब्रह्महत्याहरं तीर्थं रेवादक्षिणसंस्थितम्

yudhiṣṭhira uvāca: hanūmanteśvaraṃ nāma kathaṃ jātaṃ vadasva me / brahmahatyāharaṃ tīrthaṃ revādakṣiṇasaṃsthitam

श्रीमार्कण्डेय उवाच: साधु साधु महाबाहो सोमवंशविभूषण । गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन्मया

śrīmārkaṇḍeya uvāca: sādhu sādhu mahābāho somavaṃśavibhūṣaṇa / guhyādguhyataraṃ tīrthaṃ nākhyātaṃ kasyacinmayā

तव स्नेहात्प्रवक्ष्यामि पीडितो वार्द्धकेन तु । पूर्वं जातं महद्युद्धं रामरावणयोरपि

tava snehātpravakṣyāmi pīḍito vārddhakena tu / pūrvaṃ jātaṃ mahadyuddhaṃ rāmarāvaṇayorapi

पुलस्त्यो ब्रह्मणः पुत्रो विश्रवास्तस्य वै सुतः । रावणस्तेन संजातो दशास्यो ब्रह्मराक्षसः

pulastyo brahmaṇaḥ putro viśravāstasya vai sutaḥ / rāvaṇastena saṃjāto daśāsyo brahmarākṣasaḥ

त्रैलोक्यविजयी भूतः प्रसादाच्छूलिनः स च । गीर्वाणा विजिताः सर्वे रामस्य गृहिणी हृता

trailokyavijayī bhūtaḥ prasādācchūlinaḥ sa ca / gīrvāṇā vijitāḥ sarve rāmasya gṛhiṇī hṛtā

वारितः कुम्भकर्णेन सीतां मोचय मोचय । विभीषणेन वै पापो मन्दोदर्या पुनःपुनः

vāritaḥ kumbhakarṇena sītāṃ mocaya mocaya / vibhīṣaṇena vai pāpo mandodaryā punaḥpunaḥ

त्वं जितः कार्तवीर्येण रैणुकेयेन सो ऽपि च । स रामो रामभद्रेण तस्य संख्ये कथं जयः

tvaṃ jitaḥ kārtavīryeṇa raiṇukeyena so 'pi ca / sa rāmo rāmabhadreṇa tasya saṃkhye kathaṃ jayaḥ

रावण उवाच: वानरैश्च नरैरृक्षैर्वराहैश्च निरायुधैः । देवासुरसमूहैश्च न जितो ऽहं कदाचन

rāvaṇa uvāca: vānaraiśca narairṛkṣairvarāhaiśca nirāyudhaiḥ / devāsurasamūhaiśca na jito 'haṃ kadācana

श्रीमार्कण्डेय उवाच: सुग्रीवहनुमद्भ्यां च कुमुदेनाङ्गदेन च । एतैरन्यैः सहायैश्च रामचन्द्रेण वै जितः

śrīmārkaṇḍeya uvāca: sugrīvahanumadbhyāṃ ca kumudenāṅgadena ca / etairanyaiḥ sahāyaiśca rāmacandreṇa vai jitaḥ

रामचन्द्रेण पौलस्त्यो हतः संख्ये महाबलः । वनं भग्नं हताः शूराः प्रभञ्जनसुतेन च

rāmacandreṇa paulastyo hataḥ saṃkhye mahābalaḥ / vanaṃ bhagnaṃ hatāḥ śūrāḥ prabhañjanasutena ca

रावणस्य सुतो जन्ये हतश्चाक्षकुमारकः । आयामो रक्षसां भीमः सम्पिष्टो वानरेण तु

rāvaṇasya suto janye hataścākṣakumārakaḥ / āyāmo rakṣasāṃ bhīmaḥ sampiṣṭo vānareṇa tu

एवं रामायणे वृत्ते सीतामोक्षे कृते सति । अयोध्यां तु गते रामे हनुमान्स महाकपिः

evaṃ rāmāyaṇe vṛtte sītāmokṣe kṛte sati / ayodhyāṃ tu gate rāme hanumānsa mahākapiḥ

कैलासाख्यं गतः शैलं प्रणामाय महेशितुः । तिष्ठ तिष्ठेत्यसौ प्रोक्तो नन्दिना वानरोत्तमः

kailāsākhyaṃ gataḥ śailaṃ praṇāmāya maheśituḥ / tiṣṭha tiṣṭhetyasau prokto nandinā vānarottamaḥ

ब्रह्महत्यायुतस्त्वं हि राक्षसानां वधेन हि । भैरवस्य सभा नूनं न द्रष्टव्या त्वया कपे

brahmahatyāyutastvaṃ hi rākṣasānāṃ vadhena hi / bhairavasya sabhā nūnaṃ na draṣṭavyā tvayā kape

हनुमान् उवाच: नन्दिनाथ हरं पृच्छ पातकस्योपशान्तिदम् । पापो ऽहं प्लवगो यस्मात् संजातः कारणान्तरात्

hanumān uvāca: nandinātha haraṃ pṛccha pātakasyopaśāntidam / pāpo 'haṃ plavago yasmāt saṃjātaḥ kāraṇāntarāt

नन्द्युवाच: रुद्रदेहोद्भवा किं ते न श्रुता भूतले स्थिता । श्रवणाज्जन्मजनितं द्विगुणं कीर्तनाद् व्रजेत्

nandyuvāca: rudradehodbhavā kiṃ te na śrutā bhūtale sthitā / śravaṇājjanmajanitaṃ dviguṇaṃ kīrtanād vrajet

त्रिंशज्जन्मार्जितं पापं नश्येद् रेवावगाहनात् । तस्मात् त्वं नर्मदातीरं गत्वा चर तपो महत्

triṃśajjanmārjitaṃ pāpaṃ naśyed revāvagāhanāt / tasmāt tvaṃ narmadātīraṃ gatvā cara tapo mahat

गन्धर्वाहसुतो ऽप्येवं नन्दिनोक्तं निशम्य च । प्रयातो नर्मदातीरम् और्व्यादक्षिणसङ्गमम्

gandharvāhasuto 'pyevaṃ nandinoktaṃ niśamya ca / prayāto narmadātīram aurvyādakṣiṇasaṅgamam

दध्यौ सुदक्षिणे देवं विरूपाक्षं त्रिशूलिनम् । जटामुकुटसंयुक्तं व्यालयज्ञोपवीतिनम्

dadhyau sudakṣiṇe devaṃ virūpākṣaṃ triśūlinam / jaṭāmukuṭasaṃyuktaṃ vyālayajñopavītinam

भस्मोपचितसर्वाङ्गं डमरुस्वरनादितम् । उमार्द्धाङ्गहरं शान्तं गोनाथासनसंस्थितम्

bhasmopacitasarvāṅgaṃ ḍamarusvaranāditam / umārddhāṅgaharaṃ śāntaṃ gonāthāsanasaṃsthitam

वत्सरान् सुबहून् यावद् उपासांचक्र ईश्वरम् । तावत्तुष्टो महादेव आजगाम सहोमया

vatsarān subahūn yāvad upāsāṃcakra īśvaram / tāvattuṣṭo mahādeva ājagāma sahomayā

उवाच मधुरां वाणीं मेघगम्भीरनिस्वनाम् । साधु साध्वित्य् उवाचेशः कष्टं वत्स त्वया कृतम्

uvāca madhurāṃ vāṇīṃ meghagambhīranisvanām / sādhu sādhvity uvāceśaḥ kaṣṭaṃ vatsa tvayā kṛtam

न च पूर्वं त्वया पापं कृतं रावणसंक्षये । स्वामिकार्यरतस्त्वं हि सिद्धो ऽसि मम दर्शनात्

na ca pūrvaṃ tvayā pāpaṃ kṛtaṃ rāvaṇasaṃkṣaye / svāmikāryaratastvaṃ hi siddho 'si mama darśanāt

हनुमांश्च हरं दृष्ट्वा उमार्द्धाङ्गहरं स्थिरम् । साष्टाङ्गं प्रणतो ऽवोचज्जय शम्भो नमो ऽस्तु ते । जयान्धकविनाशाय जय गङ्गाशिरोधर

hanumāṃśca haraṃ dṛṣṭvā umārddhāṅgaharaṃ sthiram / sāṣṭāṅgaṃ praṇato 'vocajjaya śambho namo 'stu te / jayāndhakavināśāya jaya gaṅgāśirodhara

एवं स्तुतो महादेवो वरदो वाक्यम् अब्रवीत् । वरं प्रार्थय मे वत्स प्राणसम्भवसम्भव

evaṃ stuto mahādevo varado vākyam abravīt / varaṃ prārthaya me vatsa prāṇasambhavasambhava

श्रीहनुमान् उवाच: ब्रह्मरक्षोवधाज्जाता मम हत्या महेश्वर । न पापो ऽहं भवेदेव युष्मत्सम्भाषणे क्षणात्

śrīhanumān uvāca: brahmarakṣovadhājjātā mama hatyā maheśvara / na pāpo 'haṃ bhavedeva yuṣmatsambhāṣaṇe kṣaṇāt

ईश्वर उवाच: नर्मदातीर्थमाहात्म्याद्धर्मयोगप्रभावतः । मन्मूर्तिदर्शनात् पुत्र निष्पापो ऽसि न संशयः

īśvara uvāca: narmadātīrthamāhātmyāddharmayogaprabhāvataḥ / manmūrtidarśanāt putra niṣpāpo 'si na saṃśayaḥ

अन्यं च ते प्रयच्छामि वरं वानरपुंगव । उपकाराय लोकानां नामानि तव मारुते

anyaṃ ca te prayacchāmi varaṃ vānarapuṃgava / upakārāya lokānāṃ nāmāni tava mārute

हनूमानं जनिसुतो वायुपुत्रो महाबलः । रामेष्टः फाल्गुनो गोत्रः पिङ्गाक्षो ऽमितविक्रमः

hanūmānaṃ janisuto vāyuputro mahābalaḥ / rāmeṣṭaḥ phālguno gotraḥ piṅgākṣo 'mitavikramaḥ

उदधिक्रमणश्रेष्ठो दशग्रीवस्य दर्पहा । लक्ष्मणप्राणदाता च सीताशोकनिवर्तनः

udadhikramaṇaśreṣṭho daśagrīvasya darpahā / lakṣmaṇaprāṇadātā ca sītāśokanivartanaḥ

इत्युक्त्वान्तर्दधे देव उमया सह शङ्करः । हनूमानीश्वरं तत्र स्थापयामास भक्तितः

ityuktvāntardadhe deva umayā saha śaṅkaraḥ / hanūmānīśvaraṃ tatra sthāpayāmāsa bhaktitaḥ

आत्मयोगबलेनैव ब्रह्मचर्यप्रभावतः । ईश्वरस्य प्रसादेन लिङ्गं कामप्रदं हि तत् । अच्छेद्यमप्रतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्

ātmayogabalenaiva brahmacaryaprabhāvataḥ / īśvarasya prasādena liṅgaṃ kāmapradaṃ hi tat / acchedyamapratarkyaṃ ca vināśotpattivarjitam

श्रीमार्कण्डेय उवाच: हनूमन्तेश्वरे पुत्र प्रत्यक्षप्रत्ययं शृणु । यद्वृत्तं द्वापरस्यादौ त्रेतान्ते पाण्डुनन्दन

śrīmārkaṇḍeya uvāca: hanūmanteśvare putra pratyakṣapratyayaṃ śṛṇu / yadvṛttaṃ dvāparasyādau tretānte pāṇḍunandana

सुपर्वा नाम भूपालो बभूव वसुधातले । तस्य राज्ञः सदा सौख्यं नरा दीर्घायुषः सदा

suparvā nāma bhūpālo babhūva vasudhātale / tasya rājñaḥ sadā saukhyaṃ narā dīrghāyuṣaḥ sadā

स पुत्रधनसंयुक्तश्चौरोपद्रववर्जितः । शतबाहुर्बभूवास्य पुत्रो भीमपराक्रमः

sa putradhanasaṃyuktaścauropadravavarjitaḥ / śatabāhurbabhūvāsya putro bhīmaparākramaḥ

आसक्तो ऽसौ सदा कालं पापधर्मैर् नरेश्वर । अटाट्यत धरां सर्वां पर्वतांश्च वनानि च

āsakto 'sau sadā kālaṃ pāpadharmair nareśvara / aṭāṭyata dharāṃ sarvāṃ parvatāṃśca vanāni ca

वधार्थं मृगयूथानाम् आगतो विन्ध्यपर्वतम् । तरुजातिसमाकीर्णे हस्तियूथसमाचिते

vadhārthaṃ mṛgayūthānām āgato vindhyaparvatam / tarujātisamākīrṇe hastiyūthasamācite

सिंहचित्रकशोभाढ्ये मृगवाराहसंकुले । क्रीडित्वा स वने राजा नर्मदामानतः क्वचित्

siṃhacitrakaśobhāḍhye mṛgavārāhasaṃkule / krīḍitvā sa vane rājā narmadāmānataḥ kvacit

हनूमन्तवने प्राप्तः शतक्रोशप्रमाणके । चिञ्चिणीवनशोभाढ्ये कदम्बतरुसंकुले

hanūmantavane prāptaḥ śatakrośapramāṇake / ciñciṇīvanaśobhāḍhye kadambatarusaṃkule

नित्यं पालाशजम्बीरैः करंजखदिरैस्तथा । पाटलैर् बदरैर्युक्तैः शमीतिन्दुकशोभितम्

nityaṃ pālāśajambīraiḥ karaṃjakhadiraistathā / pāṭalair badarairyuktaiḥ śamītindukaśobhitam

मृगयूथैः समाछन्नशिखण्डिस्वरनादितम् । पारावतकसङ्घानां समन्तात्स्वरशोभितम्

mṛgayūthaiḥ samāchannaśikhaṇḍisvaranāditam / pārāvatakasaṅghānāṃ samantātsvaraśobhitam

शरत्काले ऽरमद् राजा बहुले चाश्विनस्य सः । वनमध्यं गतो ऽद्राक्षीद्भ्रमन्तं पिङ्गलद्विजम्

śaratkāle 'ramad rājā bahule cāśvinasya saḥ / vanamadhyaṃ gato 'drākṣīdbhramantaṃ piṅgaladvijam

पुस्तिकाकरसंस्थं च पप्रच्छ चपलं द्विजम्

pustikākarasaṃsthaṃ ca papraccha capalaṃ dvijam

शतबाहुरुवाच: एकाकी त्वं वने कस्माद् भ्रमसे पुस्तिकाकरः । इतस्ततो ऽपि सम्पश्यन् कथयस्व द्विजोत्तम

śatabāhuruvāca: ekākī tvaṃ vane kasmād bhramase pustikākaraḥ / itastato 'pi sampaśyan kathayasva dvijottama

ब्राह्मण उवाच: कान्यकुब्जात्समायातः प्रेषितो राजकन्यया । अस्थिक्षेपाय वै राजन्हनूमन्तेश्वरे जले

brāhmaṇa uvāca: kānyakubjātsamāyātaḥ preṣito rājakanyayā / asthikṣepāya vai rājanhanūmanteśvare jale

राजोवाच: अस्थिक्षेपो जले कस्माद्धनूमन्तेश्वरे द्विज । क्रियते केन कार्येण साश्चर्यं कथ्यतां मम

rājovāca: asthikṣepo jale kasmāddhanūmanteśvare dvija / kriyate kena kāryeṇa sāścaryaṃ kathyatāṃ mama

सुपर्वणः सुतो यानं त्यक्त्वा भूमौ प्रणम्य च । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ब्राह्मणाय नरेश्वर । समस्तं कथयामास वृत्तान्तं स्वं पुरातनम्

suparvaṇaḥ suto yānaṃ tyaktvā bhūmau praṇamya ca / kṛtāñjalipuṭo bhūtvā brāhmaṇāya nareśvara / samastaṃ kathayāmāsa vṛttāntaṃ svaṃ purātanam

ब्राह्मण उवाच: शिखण्डी नाम राजास्ति कन्यकुब्जे प्रतापवान् । अपुत्रो ऽसौ महीपालः कन्या जाता मनोरथैः

brāhmaṇa uvāca: śikhaṇḍī nāma rājāsti kanyakubje pratāpavān / aputro 'sau mahīpālaḥ kanyā jātā manorathaiḥ

जातिस्मरा सुचार्वङ्गी नर्मदायाः प्रभावतः । पित्रा च सैकदा कन्या विवाहाय प्रजल्पिता

jātismarā sucārvaṅgī narmadāyāḥ prabhāvataḥ / pitrā ca saikadā kanyā vivāhāya prajalpitā

अनित्ये पुत्रि संसारे कन्यादानं ददाम्य् अहम् । श्वःकृत्यम् अद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् । न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं चास्य न चाकृतम्

anitye putri saṃsāre kanyādānaṃ dadāmy aham / śvaḥkṛtyam adya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam / na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ cāsya na cākṛtam

कन्योवाच: इच्छेयं यत्र कले हि तत्र देया त्वया पितुः । पुत्रीवाक्यादसौ राजा विस्मितो वाक्यम् अब्रवीत्

kanyovāca: iccheyaṃ yatra kale hi tatra deyā tvayā pituḥ / putrīvākyādasau rājā vismito vākyam abravīt

शिखण्ड्य् उवाच: कथ्यतां मे महाभागे साश्चर्यं भाषितं त्वया । पितुर्वाक्येन सा बालोत्तमा ह्यागतान्तिकम्

śikhaṇḍy uvāca: kathyatāṃ me mahābhāge sāścaryaṃ bhāṣitaṃ tvayā / piturvākyena sā bālottamā hyāgatāntikam

कथयामास यद्वृत्तं हनूमन्तेश्वरे नृप । कलापिनी ह्यहं तात युता भर्त्रावसं तदा

kathayāmāsa yadvṛttaṃ hanūmanteśvare nṛpa / kalāpinī hyahaṃ tāta yutā bhartrāvasaṃ tadā

रेवौर्व्यासङ्गमन्तिस्था रेवाया दक्षिणे तटे । हनूमन्तवने पुण्ये चिक्रीडाहं यदृच्छया

revaurvyāsaṅgamantisthā revāyā dakṣiṇe taṭe / hanūmantavane puṇye cikrīḍāhaṃ yadṛcchayā

भर्तृयुक्ता च संसुप्ता रजन्यां सरले नगे । आगता लुब्धकास्तत्र क्षुधार्ता वनमुत्तमम्

bhartṛyuktā ca saṃsuptā rajanyāṃ sarale nage / āgatā lubdhakāstatra kṣudhārtā vanamuttamam

भर्तृयोगयुता पापैर्दृष्टाहं वधचिन्तकैः । पाशबन्धं समादाय बद्धाहं स्वामिना सह

bhartṛyogayutā pāpairdṛṣṭāhaṃ vadhacintakaiḥ / pāśabandhaṃ samādāya baddhāhaṃ svāminā saha

ग्रीवां ते मोटयामासुः पिच्छाछोटनकं कृतम् । हुताशनमुखे तैस्तु सह कान्तेन लुब्धकैः

grīvāṃ te moṭayāmāsuḥ picchāchoṭanakaṃ kṛtam / hutāśanamukhe taistu saha kāntena lubdhakaiḥ

परिभर्ज्यावयोर् मांसं भक्षयित्वा यथेष्टतः । सुप्ताः स्वस्थेन्द्रिया रात्रौ सा गता शर्वरी क्षयम्

paribharjyāvayor māṃsaṃ bhakṣayitvā yatheṣṭataḥ / suptāḥ svasthendriyā rātrau sā gatā śarvarī kṣayam

प्रभाते मांसशेषं च जम्बुकैर् गृध्रघातिभिः । मच्छरीरोद्भवं चास्थि स्नायुमांसेन चावृतम्

prabhāte māṃsaśeṣaṃ ca jambukair gṛdhraghātibhiḥ / maccharīrodbhavaṃ cāsthi snāyumāṃsena cāvṛtam

गृहीतं घातिनैकेन चाकाशात्पतितं तदा । तं मांसभक्षणं दृष्ट्वा परे पक्षिण आगताः

gṛhītaṃ ghātinaikena cākāśātpatitaṃ tadā / taṃ māṃsabhakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pare pakṣiṇa āgatāḥ

दृष्ट्वा पक्षिसमूहं तु अस्थिखण्डं व्यसर्जयत् । विहगानां समस्तानां धावतां चैव पश्यताम्

dṛṣṭvā pakṣisamūhaṃ tu asthikhaṇḍaṃ vyasarjayat / vihagānāṃ samastānāṃ dhāvatāṃ caiva paśyatām

पतितं नर्मदातोये हनूमन्तेश्वरे नृप । मदीयमस्थिखण्डं च पतितं नर्मदाजले

patitaṃ narmadātoye hanūmanteśvare nṛpa / madīyamasthikhaṇḍaṃ ca patitaṃ narmadājale

तस्य तीर्थस्य पुण्येन जाताहं पुत्रिका तव । भूपकन्या त्वहं जाता पूर्णचन्द्रनिभानना

tasya tīrthasya puṇyena jātāhaṃ putrikā tava / bhūpakanyā tvahaṃ jātā pūrṇacandranibhānanā

जातिस्मरा नरेन्द्रस्य संजाता भवतः कुले । तस्माद् विवाहं नेच्छामि मम भर्ता नृपोत्तम

jātismarā narendrasya saṃjātā bhavataḥ kule / tasmād vivāhaṃ necchāmi mama bhartā nṛpottama

विषमे वर्तते ऽद्यापि शकुन्तमृगजातिषु । तस्यास्थिशेषं राजेन्द्र तस्मिंस्तीर्थे भविष्यति

viṣame vartate 'dyāpi śakuntamṛgajātiṣu / tasyāsthiśeṣaṃ rājendra tasmiṃstīrthe bhaviṣyati

तत्क्षेपणार्थं वै तात प्रेषयाद्य द्विजोत्तमम् । एतत्ते सर्वमाख्यातं कारणं नृपसत्तम

tatkṣepaṇārthaṃ vai tāta preṣayādya dvijottamam / etatte sarvamākhyātaṃ kāraṇaṃ nṛpasattama

मद्भर्ता विषमे स्थाने शकुन्तमृगजातिषु । यदि प्रेषयसे तात कंचित्त्वं नर्मदातटे

madbhartā viṣame sthāne śakuntamṛgajātiṣu / yadi preṣayase tāta kaṃcittvaṃ narmadātaṭe

तस्याहं कथयिष्यामि स्थानैश्चिह्नैश्च लक्षितम् । शिखण्डिनाप्यहं तत्र ह्याहूतो ह्यवनीपते

tasyāhaṃ kathayiṣyāmi sthānaiścihnaiśca lakṣitam / śikhaṇḍināpyahaṃ tatra hyāhūto hyavanīpate

दास्यामि विंशतिग्रामान्गच्छ त्वं नर्मदातटे । प्रेषणं मे प्रतिज्ञातमलक्ष्म्या पीडितेन तु

dāsyāmi viṃśatigrāmāngaccha tvaṃ narmadātaṭe / preṣaṇaṃ me pratijñātamalakṣmyā pīḍitena tu

कन्योवाच: गच्छ त्वं नर्मदां पुण्यां सर्वपापक्षयंकरीम् । आग्नेय्यां सोमनाथस्य हनूमन्तेश्वरः परः

kanyovāca: gaccha tvaṃ narmadāṃ puṇyāṃ sarvapāpakṣayaṃkarīm / āgneyyāṃ somanāthasya hanūmanteśvaraḥ paraḥ

अर्धक्रोशेन रेवाया विस्तीर्णो वटपादपः । करंजः कटहश् चैव सन्निधाने वटस्य च

ardhakrośena revāyā vistīrṇo vaṭapādapaḥ / karaṃjaḥ kaṭahaś caiva sannidhāne vaṭasya ca

न्यग्रोधमूलसांनिध्ये सूक्ष्मान्यस्थीनि द्रक्ष्यसि । समूह्य तानि संगृह्य गच्छ रेवां द्विजोत्तम

nyagrodhamūlasāṃnidhye sūkṣmānyasthīni drakṣyasi / samūhya tāni saṃgṛhya gaccha revāṃ dvijottama

आश्विनस्यासिते पक्षे त्रिपुरारिस्तु वै तिथौ । स्नाप्य त्रिशूलिनं भक्त्या रात्रौ त्वं कुरु जागरम्

āśvinasyāsite pakṣe tripurāristu vai tithau / snāpya triśūlinaṃ bhaktyā rātrau tvaṃ kuru jāgaram

क्षिपेः प्रभाते तानि त्वं नाभिमात्रजलस्थितः । इत्युच्चार्य द्विजश्रेष्ठ विमुक्तिस् तस्य जायताम्

kṣipeḥ prabhāte tāni tvaṃ nābhimātrajalasthitaḥ / ityuccārya dvijaśreṣṭha vimuktis tasya jāyatām

क्षिप्त्वास्थीनि पुनः स्नानं कर्तव्यं त्वघनाशनम् । एवं कृते तु राजेन्द्र गतिस्तस्य भविष्यति

kṣiptvāsthīni punaḥ snānaṃ kartavyaṃ tvaghanāśanam / evaṃ kṛte tu rājendra gatistasya bhaviṣyati

कथितं कन्यया यच्च तत्सर्वं पुस्तिकाकृतम् । आगतो ऽहं नृपश्रेष्ठ तीर्थे ऽत्र दुरितापहे

kathitaṃ kanyayā yacca tatsarvaṃ pustikākṛtam / āgato 'haṃ nṛpaśreṣṭha tīrthe 'tra duritāpahe

सो ऽभिज्ञानं ततो दृष्ट्वा नीत्वास्थीनि नरेश्वर । पूर्वोक्तेन विधानेन प्राक्षिपं नार्मदा मसिपुष्पवृष्टिः ऽशु साधु साध्विति पाण्डव । विमानं च ततो दिव्यम् आगतं बर्हिणस् तदा

so 'bhijñānaṃ tato dṛṣṭvā nītvāsthīni nareśvara / pūrvoktena vidhānena prākṣipaṃ nārmadā masipuṣpavṛṣṭiḥ 'śu sādhu sādhviti pāṇḍava / vimānaṃ ca tato divyam āgataṃ barhiṇas tadā

दिव्यरूपधरो भूत्वा गतो नाके कलापवान् । एवं तु प्रत्ययं दृष्ट्वा हनूमन्तेश्वरे नृप

divyarūpadharo bhūtvā gato nāke kalāpavān / evaṃ tu pratyayaṃ dṛṣṭvā hanūmanteśvare nṛpa

चकारानशनं विप्रः शतबाहुश्च भूपतिः । शोषयामासतुस् तौ स्वमीश्वराराधने रतौ

cakārānaśanaṃ vipraḥ śatabāhuśca bhūpatiḥ / śoṣayāmāsatus tau svamīśvarārādhane ratau

ध्यायन्तौ तस्थतुर्देवं शतबाहुद्विजोत्तमौ । मासार्धेन मृतो राजा शतबाहुर् महामनाः

dhyāyantau tasthaturdevaṃ śatabāhudvijottamau / māsārdhena mṛto rājā śatabāhur mahāmanāḥ

किङ्कणीजालशोभाढ्यं विमानं तत्र चागतम् । साधु साधु नृपश्रेष्ठ विमानारोहणं कुरु

kiṅkaṇījālaśobhāḍhyaṃ vimānaṃ tatra cāgatam / sādhu sādhu nṛpaśreṣṭha vimānārohaṇaṃ kuru

शतबाहुर् उवाच: नायामि स्वर्गमार्गाग्रं विप्रो यावन्न संस्थितः । उपदेशप्रदो मह्यं गुरुरूपी द्विजोत्तमः

śatabāhur uvāca: nāyāmi svargamārgāgraṃ vipro yāvanna saṃsthitaḥ / upadeśaprado mahyaṃ gururūpī dvijottamaḥ

अप्सरस ऊचुः । लोभावृतो ह्ययं विप्रो लोभात् पापस्य संग्रहः । हनूमन्तेश्वरे राजन्ये मृताः सत्त्वमास्थिताः

apsarasa ūcuḥ / lobhāvṛto hyayaṃ vipro lobhāt pāpasya saṃgrahaḥ / hanūmanteśvare rājanye mṛtāḥ sattvamāsthitāḥ

ते यान्ति शांकरे लोके सर्वपापक्षयंकरे । नैव पापक्षयश्चास्य ब्राह्मणस्य नरेश्वर

te yānti śāṃkare loke sarvapāpakṣayaṃkare / naiva pāpakṣayaścāsya brāhmaṇasya nareśvara

गृहं च गृहिणी चित्ते ब्राह्मणस्य प्रवर्तते । शतबाहुस्ततो विप्रम् उवाच विनयान्वितः

gṛhaṃ ca gṛhiṇī citte brāhmaṇasya pravartate / śatabāhustato vipram uvāca vinayānvitaḥ

त्यज मूलमनर्थस्य लोभमेनं द्विजोत्तम । इत्युक्त्वा स्वर्ययौ राजा स्वर्गकन्यासमावृतः

tyaja mūlamanarthasya lobhamenaṃ dvijottama / ityuktvā svaryayau rājā svargakanyāsamāvṛtaḥ

दिनैः कैश्चिद्गतो विप्रः स्वर्गं वैतालिकैर्वृतः । बर्ही च काशीराजस्य पुत्रस् तीर्थप्रभावतः

dinaiḥ kaiścidgato vipraḥ svargaṃ vaitālikairvṛtaḥ / barhī ca kāśīrājasya putras tīrthaprabhāvataḥ

आत्मानं कन्यया दत्तं पूर्वजन्म व्यचिन्तयन् । सा च तं प्रौढमालोक्य पितुराज्ञामवाप्य च । स्वयंवरे स्वभर्तारं लेभे साध्वी नृपात्मजम्

ātmānaṃ kanyayā dattaṃ pūrvajanma vyacintayan / sā ca taṃ prauḍhamālokya piturājñāmavāpya ca / svayaṃvare svabhartāraṃ lebhe sādhvī nṛpātmajam

श्रीमार्कण्डेय उवाच: एतद्वृत्तान्तम् अभवत् तस्मिंस्तीर्थे नृपोत्तम । एतस्मात् कारणान्मेध्यं तीर्थम् एतत् सदा नृप

śrīmārkaṇḍeya uvāca: etadvṛttāntam abhavat tasmiṃstīrthe nṛpottama / etasmāt kāraṇānmedhyaṃ tīrtham etat sadā nṛpa

अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां सर्वकालं नरेश्वर । विशेषाच्चाश्विने मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम्

aṣṭamyāṃ vā caturdaśyāṃ sarvakālaṃ nareśvara / viśeṣāccāśvine māsi kṛṣṇapakṣe caturdaśīm

स्नापयेद् ईश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा । दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वै पुनः

snāpayed īśvaraṃ bhaktyā kṣaudrakṣīreṇa sarpiṣā / dadhnā ca khaṇḍayuktena kuśatoyena vai punaḥ

श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेच् च महेश्वरम् । ततः सुगन्धपुष्पैश्च बिल्वपत्रैश्च पूजयेत्

śrīkhaṇḍena sugandhena guṇṭhayec ca maheśvaram / tataḥ sugandhapuṣpaiśca bilvapatraiśca pūjayet

मुचकुन्देन कदेन जातीकाशकुशोद्भवैः । उन्मत्तमुनिपुष्पौघैः पुष्पैस्तत्कालसम्भवैः

mucakundena kadena jātīkāśakuśodbhavaiḥ / unmattamunipuṣpaughaiḥ puṣpaistatkālasambhavaiḥ

अर्चयेत् परया भक्त्या हनूमन्तेश्वरं शिवम् । घृतेन दापयेद् दीपं तैलेन तदभावतः

arcayet parayā bhaktyā hanūmanteśvaraṃ śivam / ghṛtena dāpayed dīpaṃ tailena tadabhāvataḥ

श्राद्धं च कारयेत् तत्र ब्राह्मणैर् वेदपारगैः । सर्वलक्षणसम्पूर्णैः कुलीनैर् गृहपालकैः

śrāddhaṃ ca kārayet tatra brāhmaṇair vedapāragaiḥ / sarvalakṣaṇasampūrṇaiḥ kulīnair gṛhapālakaiḥ

तर्पयेद् ब्राह्मणान् भक्त्या वसनान्नहिरण्यतः । नरकस्था दिवं यान्तु प्रोच्येति प्रणमेद् द्विजान्

tarpayed brāhmaṇān bhaktyā vasanānnahiraṇyataḥ / narakasthā divaṃ yāntu procyeti praṇamed dvijān

पतितान् वर्जयेद् विप्रान् वृषली यस्य गेहिनी । स्ववृषं चापरित्यज्य वृषैर् अन्यैर् वृषायते

patitān varjayed viprān vṛṣalī yasya gehinī / svavṛṣaṃ cāparityajya vṛṣair anyair vṛṣāyate

वृषलीं तां विदुर्देवा न शूद्री वृषली भवेत् । ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुदारनिषेवणम्

vṛṣalīṃ tāṃ vidurdevā na śūdrī vṛṣalī bhavet / brahmahatyā surāpānaṃ gurudāraniṣevaṇam

सुवर्णहरणन्यासमित्रद्रोहोद्भवं तथा । नश्यते पातकं सर्वम् इत्येवं शङ्करो ऽब्रवीत्

suvarṇaharaṇanyāsamitradrohodbhavaṃ tathā / naśyate pātakaṃ sarvam ityevaṃ śaṅkaro 'bravīt

श्रीमार्कण्डेय उवाच: वाक्प्रलापेन भो वत्स बहुनोक्तेन किं मया । सर्वपातकसंयुक्तो दद्याद् दानं द्विजन्मने

śrīmārkaṇḍeya uvāca: vākpralāpena bho vatsa bahunoktena kiṃ mayā / sarvapātakasaṃyukto dadyād dānaṃ dvijanmane

गोदानं च प्रकर्तव्यम् अस्मिंस्तीर्थे विशेषतः । गोदानं हि यतः पार्थ सर्वदानाधिकं स्मृतम्

godānaṃ ca prakartavyam asmiṃstīrthe viśeṣataḥ / godānaṃ hi yataḥ pārtha sarvadānādhikaṃ smṛtam

सर्वदेवमया गावः सर्वे देवास् तदात्मकाः । शृङ्गाग्रेषु महीपाल शक्रो वसति नित्यशः

sarvadevamayā gāvaḥ sarve devās tadātmakāḥ / śṛṅgāgreṣu mahīpāla śakro vasati nityaśaḥ

उरः स्कन्दः शिरो ब्रह्मा ललाटे वृषभध्वजः । चन्द्रार्कौ लोचने देवौ जिह्वायां च सरस्वती

uraḥ skandaḥ śiro brahmā lalāṭe vṛṣabhadhvajaḥ / candrārkau locane devau jihvāyāṃ ca sarasvatī

मरुद्गणाः सदा साध्या यस्या दन्ता नरेश्वर । हुङ्कारे चतुरो वेदान् विद्यात्साङ्गपदक्रमान्

marudgaṇāḥ sadā sādhyā yasyā dantā nareśvara / huṅkāre caturo vedān vidyātsāṅgapadakramān

ऋषयो रोमकूपेषु ह्यसंख्यातास् तपस्विनः । दण्डहस्तो महाकायः कृष्णो महिषवाहनः

ṛṣayo romakūpeṣu hyasaṃkhyātās tapasvinaḥ / daṇḍahasto mahākāyaḥ kṛṣṇo mahiṣavāhanaḥ

यमः पृष्ठस्थितो नित्यं शुभाशुभपरीक्षकः । चत्वारः सागराः पुण्याः क्षीरधाराः स्तनेषु च

yamaḥ pṛṣṭhasthito nityaṃ śubhāśubhaparīkṣakaḥ / catvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ kṣīradhārāḥ staneṣu ca

विष्णुपादोद्भवा गङ्गा दर्शनात्पापनाशनी । प्रस्रावे संस्थिता यस्मात् तस्माद् वन्द्या सदा बुधैः

viṣṇupādodbhavā gaṅgā darśanātpāpanāśanī / prasrāve saṃsthitā yasmāt tasmād vandyā sadā budhaiḥ

लक्ष्मीश्च गोमये नित्यं पवित्रा सर्वमङ्गला । गोमयालेपनं तस्मात् कर्तव्यं पाण्डुनन्दन

lakṣmīśca gomaye nityaṃ pavitrā sarvamaṅgalā / gomayālepanaṃ tasmāt kartavyaṃ pāṇḍunandana

गन्धर्वाप्सरसो नागाः खुराग्रेषु व्यवस्थिताः । पृथिव्यां सागरान्तायां यानि तीर्थानि भारत । तानि सर्वाणि जानीयाद् गौर्गव्यं तेन पावनम्

gandharvāpsaraso nāgāḥ khurāgreṣu vyavasthitāḥ / pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ yāni tīrthāni bhārata / tāni sarvāṇi jānīyād gaurgavyaṃ tena pāvanam

युधिष्ठिर उवाच: सर्वदेवमयी धेनुर्गीर्वाणाद्यैरलंकृता । एतत्कथय मे तात कस्माद् गोषु समाश्रिताः

yudhiṣṭhira uvāca: sarvadevamayī dhenurgīrvāṇādyairalaṃkṛtā / etatkathaya me tāta kasmād goṣu samāśritāḥ

श्रीमार्कण्डेय उवाच: सर्वदेवमयो विष्णुर् गावो विष्णुशरीरजाः । देवास्तदुभयात् तस्मात् कल्पिता विविधा जनैः

śrīmārkaṇḍeya uvāca: sarvadevamayo viṣṇur gāvo viṣṇuśarīrajāḥ / devāstadubhayāt tasmāt kalpitā vividhā janaiḥ

श्वेता वा कपिला वापि क्षीरिणी पाण्डुनन्दन । सवत्सा च सुशीला च सितवस्त्रावगुण्ठिता

śvetā vā kapilā vāpi kṣīriṇī pāṇḍunandana / savatsā ca suśīlā ca sitavastrāvaguṇṭhitā

कांस्यदोहनिका देया स्वर्णशृङ्गी सुभूषिता । हनूमन्तेश्वरस्याग्रे भक्त्या विप्राय दापयेत्

kāṃsyadohanikā deyā svarṇaśṛṅgī subhūṣitā / hanūmanteśvarasyāgre bhaktyā viprāya dāpayet

नियमस्थेन सा देया स्वर्गमानन्त्यम् इच्छता । असमर्थाय ये दद्युर् विष्णुलोके प्रयान्ति ते

niyamasthena sā deyā svargamānantyam icchatā / asamarthāya ye dadyur viṣṇuloke prayānti te

असौ लोके च्युतो राजन्भूतले द्विजमन्दिरे । कुशलो जायते पुत्रो गुणविद्याधनर्द्धिमान्

asau loke cyuto rājanbhūtale dvijamandire / kuśalo jāyate putro guṇavidyādhanarddhimān

सर्वपापहरं तीर्थं हनूमन्तेश्वरं नृप । शृण्वन्विमुच्यते पापाद् वर्णसंकरसंभवात्

sarvapāpaharaṃ tīrthaṃ hanūmanteśvaraṃ nṛpa / śṛṇvanvimucyate pāpād varṇasaṃkarasaṃbhavāt

दूरस्थश्चिन्तयन् पश्यन् मुच्यते नात्र संशयः

dūrasthaścintayan paśyan mucyate nātra saṃśayaḥ