॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे हनूमन्तेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम त्र्यशीतितमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 84 श्रीमार्कण्डेय उवाच: अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । कैलासे पृच्छते भक्त्या षण्मुखाय शिवोदितम्
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe hanūmanteśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma tryaśītitamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 84 śrīmārkaṇḍeya uvāca: atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam / kailāse pṛcchate bhaktyā ṣaṇmukhāya śivoditam
ईश्वर उवाच: पूर्वं त्रेतायुगे स्कन्द हतो रामेण रावणः । चतुर्दश तदा कोट्यो निहता ब्रह्मरक्षसाम्
īśvara uvāca: pūrvaṃ tretāyuge skanda hato rāmeṇa rāvaṇaḥ / caturdaśa tadā koṭyo nihatā brahmarakṣasām
हतेषु तेषु वै तत्र रक्षणाय दिवौकसाम् । महानन्दस् तदा जातस्त्रिषु लोकेषु पुत्रक
hateṣu teṣu vai tatra rakṣaṇāya divaukasām / mahānandas tadā jātastriṣu lokeṣu putraka
ततः सीतां समासाद्य समं वानरपुंगवैः । रामोऽप्ययोध्याम् आयातो भरतेन कृतोत्सवः । तस्मै समर्पयामास स राज्यं लक्ष्मणाग्रजः
tataḥ sītāṃ samāsādya samaṃ vānarapuṃgavaiḥ / rāmo'pyayodhyām āyāto bharatena kṛtotsavaḥ / tasmai samarpayāmāsa sa rājyaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ
तस्मिन्प्रशासति ततो राज्यं निहतकण्टकम् । कृतकार्यो ऽथ हनुमान्कैलासम् अगात् पुरा
tasminpraśāsati tato rājyaṃ nihatakaṇṭakam / kṛtakāryo 'tha hanumānkailāsam agāt purā
ततो नन्दी प्रतीहारो रुद्रांशम् अपि तं कपिम् । न च संगमयामास रुद्रेणाघौघहारिणा
tato nandī pratīhāro rudrāṃśam api taṃ kapim / na ca saṃgamayāmāsa rudreṇāghaughahāriṇā
तेन पृष्टस्तदा नन्दी किं मया पातकं कृतम् । येन रुद्रवपुः पुण्यं न पश्याम्यम्बिकान्वितम्
tena pṛṣṭastadā nandī kiṃ mayā pātakaṃ kṛtam / yena rudravapuḥ puṇyaṃ na paśyāmyambikānvitam
नन्द्युवाच: त्वयावतरणं चक्रे कपीन्द्रामरहेतुना । तथापि हि कृतं पापम् उपभोगेन शाम्यति
nandyuvāca: tvayāvataraṇaṃ cakre kapīndrāmarahetunā / tathāpi hi kṛtaṃ pāpam upabhogena śāmyati
हनुमान् उवाच: किं मयाकारि तत्पापं नन्दिन्देवार्थकारिणा । राक्षसाश्च हता दुष्टा विप्रयज्ञाङ्गघातिनः
hanumān uvāca: kiṃ mayākāri tatpāpaṃ nandindevārthakāriṇā / rākṣasāśca hatā duṣṭā viprayajñāṅgaghātinaḥ
ततस् तदालापकुतूहली हरो निजांशभाजं कपिम् उग्रतेजसम् । उवाच द्वारान्तरदत्तदृष्टिः पुरःस्थितं प्रेक्ष्य कपीश्वरं पुनः
tatas tadālāpakutūhalī haro nijāṃśabhājaṃ kapim ugratejasam / uvāca dvārāntaradattadṛṣṭiḥ puraḥsthitaṃ prekṣya kapīśvaraṃ punaḥ
ईश्वर उवाच: गङ्गा गया कपे रेवा यमुना च सरस्वती । सर्वपापहरा नद्यस्तासु स्नानं समाचर
īśvara uvāca: gaṅgā gayā kape revā yamunā ca sarasvatī / sarvapāpaharā nadyastāsu snānaṃ samācara
नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् । सोमनाथसमीपस्थं तत्र त्वं गच्छ वानर
narmadādakṣiṇe kūle tīrthaṃ paramaśobhanam / somanāthasamīpasthaṃ tatra tvaṃ gaccha vānara
तत्र स्नात्वा महापापं गमिष्यति ममाज्ञया । उत्पत्य वेगाद्धनुमाञ्छ्रीरेवादक्षिणे तटे
tatra snātvā mahāpāpaṃ gamiṣyati mamājñayā / utpatya vegāddhanumāñchrīrevādakṣiṇe taṭe
जगाम सुमहानादस्तपश्चक्रे सुदुष्करम् । तस्य वै तप्यमानस्य रक्षोवधकृतं तमः
jagāma sumahānādastapaścakre suduṣkaram / tasya vai tapyamānasya rakṣovadhakṛtaṃ tamaḥ
विलीनं पार्थ कालेन कियतेशप्रसादतः । ततो देवैः समं देवस्तत्तीर्थमगमद्धरः
vilīnaṃ pārtha kālena kiyateśaprasādataḥ / tato devaiḥ samaṃ devastattīrthamagamaddharaḥ
कपिम् आलिङ्गयामास वरं तस्मै प्रदत्तवान् । अद्यप्रभृति ते तीर्थं भविष्यति न संशयः
kapim āliṅgayāmāsa varaṃ tasmai pradattavān / adyaprabhṛti te tīrthaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ
कपितीर्थं ततो जातं तस्थौ तत्र स्वयं हरः । हनूमन्तेश्वरो नाम्ना सर्वहत्याहरस्तदा
kapitīrthaṃ tato jātaṃ tasthau tatra svayaṃ haraḥ / hanūmanteśvaro nāmnā sarvahatyāharastadā
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा भक्त्या लिङ्गं प्रपूजयेत् । सर्वपापानि नश्यन्ति हरस्य वचनं यथा
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā bhaktyā liṅgaṃ prapūjayet / sarvapāpāni naśyanti harasya vacanaṃ yathā
तत्रास्थीनि विलीयन्ते पिण्डदाने ऽक्षया गतिः । यत् किंचिद् दीयते तत्र तद्धि कोटिगुणं भवेत्
tatrāsthīni vilīyante piṇḍadāne 'kṣayā gatiḥ / yat kiṃcid dīyate tatra taddhi koṭiguṇaṃ bhavet
हनुमान् अप्य् अयोध्यायां रामं द्रष्टुमथागमत् । चकार कुशलप्रश्नं स्वस्वरूपं न्यवेदयत्
hanumān apy ayodhyāyāṃ rāmaṃ draṣṭumathāgamat / cakāra kuśalapraśnaṃ svasvarūpaṃ nyavedayat
श्रीराम उवाच: कुर्वतो देवकार्यं ते मम कार्यं च कुर्वतः । ततो ऽहम् अपि पापीयांस्तपस् तप्स्याम्यसंशयम्
śrīrāma uvāca: kurvato devakāryaṃ te mama kāryaṃ ca kurvataḥ / tato 'ham api pāpīyāṃstapas tapsyāmyasaṃśayam
तत्रैव दक्षिणे कूले रेवायाः पापहारिणि । चतुर्विंशतिवर्षाणि तपस्तेपे ऽथ राघवः
tatraiva dakṣiṇe kūle revāyāḥ pāpahāriṇi / caturviṃśativarṣāṇi tapastepe 'tha rāghavaḥ
ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थः श्रीरेवास्नानमाचरन् । तस्य शुश्रूषणं चक्रे लक्ष्मणो ऽपि तदाज्ञया
jyotiṣmatīpurīsaṃsthaḥ śrīrevāsnānamācaran / tasya śuśrūṣaṇaṃ cakre lakṣmaṇo 'pi tadājñayā
स्थापयामासतुर्लिङ्गे तौ तदा रामलक्ष्मणौ । प्रभावात् सत्यतपसो रेवातीरे महामती । निष्पापतां तदा वीरौ जग्मतू रामलक्ष्मणौ
sthāpayāmāsaturliṅge tau tadā rāmalakṣmaṇau / prabhāvāt satyatapaso revātīre mahāmatī / niṣpāpatāṃ tadā vīrau jagmatū rāmalakṣmaṇau
ततस्तदा देवपुरोगमो हरो गतो हि वै पुण्यमुनीश्वरैः सह । आगत्य तीर्थं च वरं ददौ तदा निजां कलां तत्र विमुच्य तीर्थे
tatastadā devapurogamo haro gato hi vai puṇyamunīśvaraiḥ saha / āgatya tīrthaṃ ca varaṃ dadau tadā nijāṃ kalāṃ tatra vimucya tīrthe
मुनिभिः सर्वतीर्थानां क्षिप्तं कुम्भोदकं भुवि । एकस्थं लिङ्गनामाथ कलाकुम्भस्तथाभवत्
munibhiḥ sarvatīrthānāṃ kṣiptaṃ kumbhodakaṃ bhuvi / ekasthaṃ liṅganāmātha kalākumbhastathābhavat
कुम्भेश्वर इति ख्यातस्तदा देवगणार्चितः । रामो ऽपि पूजयामास तल्लिङ्गं देवसेविवतम्
kumbheśvara iti khyātastadā devagaṇārcitaḥ / rāmo 'pi pūjayāmāsa talliṅgaṃ devasevivatam
ततो वरं ददौ देवो रामकीर्त्यभिवृद्धये । चतुर्विंशतिमे वर्षे रामो निष्पापतां गतः
tato varaṃ dadau devo rāmakīrtyabhivṛddhaye / caturviṃśatime varṣe rāmo niṣpāpatāṃ gataḥ
यदा कन्यागतः पङ्गुर्गुरुणा सहितो भवेत् । तदेव देवयात्रेयम् इति देवा जगुर्मुदा
yadā kanyāgataḥ paṅgurguruṇā sahito bhavet / tadeva devayātreyam iti devā jagurmudā
यथा गोदावरीतीर्थे सर्वतीर्थफलं भवेत् । तथात्र रेवास्नानेन लिङ्गानां दर्शनैर्न्ःणाम्
yathā godāvarītīrthe sarvatīrthaphalaṃ bhavet / tathātra revāsnānena liṅgānāṃ darśanairnḥṇām
करिष्यन्त्य् अत्र ये श्राद्धं पित्ःणां नर्मदातटे । कुम्भेश्वरसमीपस्थास् तत्फलं शृणु षण्मुख
kariṣyanty atra ye śrāddhaṃ pitḥṇāṃ narmadātaṭe / kumbheśvarasamīpasthās tatphalaṃ śṛṇu ṣaṇmukha
यावन्तो रोमकूपाः स्युः शरीरे सर्वदेहिनाम् । तावद् वर्षप्रमाणेन पित्ःणाम् अक्षया गतिः
yāvanto romakūpāḥ syuḥ śarīre sarvadehinām / tāvad varṣapramāṇena pitḥṇām akṣayā gatiḥ
पृथिव्यां देवताः सर्वाः सर्वतीर्थानि यानि तु । लभन्ते तत्फलं मर्त्या लिङ्गत्रयविलोकनात्
pṛthivyāṃ devatāḥ sarvāḥ sarvatīrthāni yāni tu / labhante tatphalaṃ martyā liṅgatrayavilokanāt
अपुत्रो लभते पुत्रं निर्धनो धनमाप्नुयात् । सरोगो मुच्यते रोगान्नात्र कार्या विचारणा
aputro labhate putraṃ nirdhano dhanamāpnuyāt / sarogo mucyate rogānnātra kāryā vicāraṇā
सिंहराशिं गते जीवे यत् स्याद् गोदावरीफलम् । तद् द्वादशगुणं स्कन्द कुम्भेश्वरसमीपतः
siṃharāśiṃ gate jīve yat syād godāvarīphalam / tad dvādaśaguṇaṃ skanda kumbheśvarasamīpataḥ
ये जानन्ति न पश्यन्ति कुम्भशम्भुमुमापतिम् । नर्मदादक्षिणे कूले तेषां जन्म निरर्थकम्
ye jānanti na paśyanti kumbhaśambhumumāpatim / narmadādakṣiṇe kūle teṣāṃ janma nirarthakam
यथा गोदावरीयात्रा कर्तव्या मुनिशासनात् । चतुर्विंशतिमे वर्षे तथेयं देवभाषितम्
yathā godāvarīyātrā kartavyā muniśāsanāt / caturviṃśatime varṣe tatheyaṃ devabhāṣitam
यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावद् वै दिवि तारकः । तावत् तद् अक्षयं दानं रेवाकुम्भेश्वरान्तिके
yāvaccandraśca sūryaśca yāvad vai divi tārakaḥ / tāvat tad akṣayaṃ dānaṃ revākumbheśvarāntike
महादानानि देयानि तत्र लौकैर् विचक्षणैः । गोदानमत्र शंसन्ति सौवर्णं राजतं तथा
mahādānāni deyāni tatra laukair vicakṣaṇaiḥ / godānamatra śaṃsanti sauvarṇaṃ rājataṃ tathā
यस्याः स्मरणमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः । स्नानेन किं पुनः स्कन्द ब्रह्महत्यां व्यपोहति
yasyāḥ smaraṇamātreṇa naśyate pāpasañcayaḥ / snānena kiṃ punaḥ skanda brahmahatyāṃ vyapohati
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्याद् युधिष्ठिर । एकोत्तरं कुलशतम् उद्धरेच्छिवशासनात्
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā śrāddhaṃ kuryād yudhiṣṭhira / ekottaraṃ kulaśatam uddharecchivaśāsanāt
यानि कानि च तीर्थानि चासमुद्रसरांसि च । शिवलिङ्गार्चनस्येह कलां नार्हन्ति षोडशीम्
yāni kāni ca tīrthāni cāsamudrasarāṃsi ca / śivaliṅgārcanasyeha kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
एवं देवा वरं दत्त्वा हरीश्वरपुरोगमाः । स्वस्थानम् अगमन् पूर्वं मुक्त्वा तन्नाम चोत्तमम्
evaṃ devā varaṃ dattvā harīśvarapurogamāḥ / svasthānam agaman pūrvaṃ muktvā tannāma cottamam
तीर्थस्यास्य वरं दत्त्वा स रामो लक्ष्मणाग्रजः । अयोध्यां प्रविवेशासौ निष्पापो नर्मदाजलात्
tīrthasyāsya varaṃ dattvā sa rāmo lakṣmaṇāgrajaḥ / ayodhyāṃ praviveśāsau niṣpāpo narmadājalāt
सौवर्णीं च ततः कृत्वा सीतां यज्ञं चकार सः । अनुमन्त्र्य मुनींल्लोकान्देवताश्च निजं कुलम्
sauvarṇīṃ ca tataḥ kṛtvā sītāṃ yajñaṃ cakāra saḥ / anumantrya munīṃllokāndevatāśca nijaṃ kulam
पुरा त्रेतायुगे जातं तत्तीर्थं स्कन्दनामकम् । नियमेन ततो लोकैः कर्तव्यं लिङ्गदर्शनम्
purā tretāyuge jātaṃ tattīrthaṃ skandanāmakam / niyamena tato lokaiḥ kartavyaṃ liṅgadarśanam
तावत् पापानि देहेषु महापातकजान्यपि । यावन्न प्रेक्षते जन्तुस्तत्तीर्थं देवसेवितम्
tāvat pāpāni deheṣu mahāpātakajānyapi / yāvanna prekṣate jantustattīrthaṃ devasevitam
ते धन्यास्ते महात्मानस् तेषां जन्म सुजीवितम् । ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थं ये द्रक्ष्यन्ति हरं परम्
te dhanyāste mahātmānas teṣāṃ janma sujīvitam / jyotiṣmatīpurīsaṃsthaṃ ye drakṣyanti haraṃ param
तस्मान्मोहं परित्यज्य जनैर् गन्तव्यमादरात् । तीर्थाशेषफलावाप्त्यै तीर्थं कुम्भेश्वराह्वयम्
tasmānmohaṃ parityajya janair gantavyamādarāt / tīrthāśeṣaphalāvāptyai tīrthaṃ kumbheśvarāhvayam
मार्कण्डेय उवाच: श्रुत्वेति शम्भुवचसा स षडाननो ऽथ नत्वा पितुः पदयुगाम्बुजमादरेण । सम्प्राप्य दक्षिणतटं गिरिशस्रवन्त्याः कीशाग्र्यरामकलशाख्यशिवान् ददर्श
mārkaṇḍeya uvāca: śrutveti śambhuvacasā sa ṣaḍānano 'tha natvā pituḥ padayugāmbujamādareṇa / samprāpya dakṣiṇataṭaṃ giriśasravantyāḥ kīśāgryarāmakalaśākhyaśivān dadarśa