Aṃśa 1 · Chapter 11

प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायम्भुवस्य तु द्वौ पुत्रौ सुमहावीर्यौ धर्मज्ञौ कथितौ तव ॥

priyavratottānapādau manoḥ svāyambhuvasya tu dvau putrau sumahāvīryau dharmajñau kathitau tava //

तयोर् उत्तानपादस्य सुरुच्याम् उत्तमः सुतः अभीष्टायाम् अभूद् ब्रह्मन् पितुर् अत्यन्तवल्लभः ॥

tayor uttānapādasya surucyām uttamaḥ sutaḥ abhīṣṭāyām abhūd brahman pitur atyantavallabhaḥ //

सुनीतिर् नाम या राज्ञस् तस्याभून् महिषी द्विज स नातिप्रीतिमांस् तस्यां तस्याश् चाभूद् ध्रुवः सुतः ॥

sunītir nāma yā rājñas tasyābhūn mahiṣī dvija sa nātiprītimāṃs tasyāṃ tasyāś cābhūd dhruvaḥ sutaḥ //

राजासनस्थितस्याङ्कं पितुर् भ्रातरम् आश्रितम् दृष्ट्वोत्तमं ध्रुवश् चक्रे तम् आरोढुं मनोरथम् ॥

rājāsanasthitasyāṅkaṃ pitur bhrātaram āśritam dṛṣṭvottamaṃ dhruvaś cakre tam āroḍhuṃ manoratham //

प्रत्यक्षं भूपतिस् तस्याः सुरुच्या नाभ्यनन्दत प्रणयेनागतं पुत्रम् उत्सङ्गारोहणोत्सुकम् ॥

pratyakṣaṃ bhūpatis tasyāḥ surucyā nābhyanandata praṇayenāgataṃ putram utsaṅgārohaṇotsukam //

सपत्नी तनयं दृष्ट्वा तम् अङ्कारोहणोत्सुकम् स्वपुत्रं च तथारूढं सुरुचिर् वाक्यम् अब्रवीत् ॥

sapatnī tanayaṃ dṛṣṭvā tam aṅkārohaṇotsukam svaputraṃ ca tathārūḍhaṃ surucir vākyam abravīt //

क्रियते किं वृथा वत्स महान् एष मनोरथः अन्यस्त्रीगर्भजातेन असंभूय ममोदरे उत्तमोत्तमम् अप्राप्यम् अविवेको ऽभिवाञ्छसि ॥

kriyate kiṃ vṛthā vatsa mahān eṣa manorathaḥ anyastrīgarbhajātena asaṃbhūya mamodare uttamottamam aprāpyam aviveko 'bhivāñchasi //

सत्यं सुतस् त्वम् अप्य् अस्य किन्तु न त्वं मया धृतः ॥

satyaṃ sutas tvam apy asya kintu na tvaṃ mayā dhṛtaḥ //

एतद् राजासनं सर्वभूभृत्संश्रयकेतनम् योग्यं ममैव पुत्रस्य किम् आत्मा क्लिश्यते त्वया ॥

etad rājāsanaṃ sarvabhūbhṛtsaṃśrayaketanam yogyaṃ mamaiva putrasya kim ātmā kliśyate tvayā //

उच्चैर् मनोरथस् ते ऽयं मत्पुत्रस्येव किं वृथा सुनीत्याम् आत्मनो जन्म किं त्वया नावगम्यते ॥

uccair manorathas te 'yaṃ matputrasyeva kiṃ vṛthā sunītyām ātmano janma kiṃ tvayā nāvagamyate //

उत्सृज्य पितरं बालस् तच् छ्रुत्वा मातृभाषितम् जगाम कुपितो मातुर् निजाया द्विज मन्दिरम् ॥

utsṛjya pitaraṃ bālas tac chrutvā mātṛbhāṣitam jagāma kupito mātur nijāyā dvija mandiram //

तं दृष्ट्वा कुपितं पुत्रम् ईषत्प्रस्फुरिताधरम् सुनीतिर् अङ्कम् आरोप्य मैत्रेयैतद् अभाषत ॥

taṃ dṛṣṭvā kupitaṃ putram īṣatprasphuritādharam sunītir aṅkam āropya maitreyaitad abhāṣata //

वत्स कः कोपहेतुस् ते कश् च त्वां नाभिनन्दति को ऽवजानाति पितरं तव यस् ते ऽपराध्यति ॥

vatsa kaḥ kopahetus te kaś ca tvāṃ nābhinandati ko 'vajānāti pitaraṃ tava yas te 'parādhyati //

इत्य् उक्तः सकलं मात्रे कथयाम् आस तद् यथा सुरुचिः प्राह भूपालप्रत्यक्षम् अतिगर्विता ॥

ity uktaḥ sakalaṃ mātre kathayām āsa tad yathā suruciḥ prāha bhūpālapratyakṣam atigarvitā //

निःश्वस्य सेति कथिते तस्मिन् पुत्रेण दुर्मनाः श्वासक्षामेक्षणा दीना सुनीतिर् वाक्यम् अब्रवीत् ॥

niḥśvasya seti kathite tasmin putreṇa durmanāḥ śvāsakṣāmekṣaṇā dīnā sunītir vākyam abravīt //

सुरुचिः सत्यम् आहेदं स्वल्पभाग्यो ऽसि पुत्रक न हि पुण्यवतां वत्स सपत्नैर् एवम् उच्यते ॥

suruciḥ satyam āhedaṃ svalpabhāgyo 'si putraka na hi puṇyavatāṃ vatsa sapatnair evam ucyate //

नोद्वेगस् तात कर्तव्यः कृतं यद् भवता पुरा तत् को ऽपहर्तुं शक्नोति दातुं कश् चाकृतं त्वया ॥

nodvegas tāta kartavyaḥ kṛtaṃ yad bhavatā purā tat ko 'pahartuṃ śaknoti dātuṃ kaś cākṛtaṃ tvayā //

राजासनं तथा छत्रं वराश्वा वरवारणाः यस्य पुण्यानि तस्यैव मत्वैतच् छाम्य पुत्रक ॥

rājāsanaṃ tathā chatraṃ varāśvā varavāraṇāḥ yasya puṇyāni tasyaiva matvaitac chāmya putraka //

अन्यजन्मकृतैः पुण्यैः सुरुच्यां सुरुचिर् नृपः भार्येति प्रोच्यते चान्या मद्विधा पुण्यवर्जिता ॥

anyajanmakṛtaiḥ puṇyaiḥ surucyāṃ surucir nṛpaḥ bhāryeti procyate cānyā madvidhā puṇyavarjitā //

पुण्योपचयसंपन्नस् तस्याः पुत्रस् तथोत्तमः मम पुत्रस् तथा जातः स्वल्पपुण्यो ध्रुवो भवान् ॥

puṇyopacayasaṃpannas tasyāḥ putras tathottamaḥ mama putras tathā jātaḥ svalpapuṇyo dhruvo bhavān //

तथापि दुःखं न भवान् कर्तुम् अर्हति पुत्रक यस्य यावत् स तेनैव स्वेन तुष्यति बुद्धिमान् ॥

tathāpi duḥkhaṃ na bhavān kartum arhati putraka yasya yāvat sa tenaiva svena tuṣyati buddhimān //

यदि चेद् दुःखम् अत्यर्थं सुरुच्या वचनात् तव तत् पुण्योपचये यत्नं कुरु सर्वफलप्रदे ॥

yadi ced duḥkham atyarthaṃ surucyā vacanāt tava tat puṇyopacaye yatnaṃ kuru sarvaphalaprade //

सुशीलो भव धर्मात्मा मैत्रः प्राणिहिते रतः निम्नं यथापः प्रवणाः पात्रम् आयान्ति संपदः ॥

suśīlo bhava dharmātmā maitraḥ prāṇihite rataḥ nimnaṃ yathāpaḥ pravaṇāḥ pātram āyānti saṃpadaḥ //

अम्ब यत् त्वम् इदं प्राह प्रशमाय वचो मम नैतद् दुर्वचसा भिन्ने हृदये मम तिष्ठति ॥

amba yat tvam idaṃ prāha praśamāya vaco mama naitad durvacasā bhinne hṛdaye mama tiṣṭhati //

सो ऽहं तथा यतिष्यामि यथा सर्वोत्तमोत्तमम् स्थानं प्राप्स्याम्य् अशेषाणां जगताम् अभिपूजितम् ॥

so 'haṃ tathā yatiṣyāmi yathā sarvottamottamam sthānaṃ prāpsyāmy aśeṣāṇāṃ jagatām abhipūjitam //

सुरुचिर् दयिता राज्ञस् तस्या जातो ऽस्मि नोदरात् प्रभावं पश्य मे ऽम्ब त्वं धृतस्यापि तवोदरे ॥

surucir dayitā rājñas tasyā jāto 'smi nodarāt prabhāvaṃ paśya me 'mba tvaṃ dhṛtasyāpi tavodare //

उत्तमः स मम भ्राता यो गर्भेण धृतस् तया स राजासनम् आप्नोतु पित्रा दत्तं तथास्तु तत् ॥

uttamaḥ sa mama bhrātā yo garbheṇa dhṛtas tayā sa rājāsanam āpnotu pitrā dattaṃ tathāstu tat //

नान्यदत्तम् अभीप्स्यामि स्थानम् अम्ब स्वकर्मणा इच्छामि तद् अहं स्थानं यन् न प्राप पिता मम ॥

nānyadattam abhīpsyāmi sthānam amba svakarmaṇā icchāmi tad ahaṃ sthānaṃ yan na prāpa pitā mama //

निर्जगाम गृहान् मातुर् इत्य् उक्त्वा मातरं ध्रुवः पुराच् च निर्गम्य ततस् तद्बाह्योपवनं ययौ ॥

nirjagāma gṛhān mātur ity uktvā mātaraṃ dhruvaḥ purāc ca nirgamya tatas tadbāhyopavanaṃ yayau //

स ददर्श मुनींस् तत्र सप्त पूर्वागतान् ध्रुवः कृष्णाजिनोत्तरीयेषु विष्टरेषु समास्थितान् ॥

sa dadarśa munīṃs tatra sapta pūrvāgatān dhruvaḥ kṛṣṇājinottarīyeṣu viṣṭareṣu samāsthitān //

स राजपुत्रस् तान् सर्वान् प्रणिपत्याभ्यभाषत प्रश्रयावनतः सम्यग् अभिवादनपूर्वकम् ॥

sa rājaputras tān sarvān praṇipatyābhyabhāṣata praśrayāvanataḥ samyag abhivādanapūrvakam //

उत्तानपादतनयं मां निबोधत सत्तमाः जातं सुनीत्यां निर्वेदाद् युष्माकं प्राप्तम् अन्तिकम् ॥

uttānapādatanayaṃ māṃ nibodhata sattamāḥ jātaṃ sunītyāṃ nirvedād yuṣmākaṃ prāptam antikam //

चतुःपञ्चाब्दसंभूतो बालस् त्वं नृपनन्दन निर्वेदकारणं किंचित् तव नाद्यापि विद्यते ॥

catuḥpañcābdasaṃbhūto bālas tvaṃ nṛpanandana nirvedakāraṇaṃ kiṃcit tava nādyāpi vidyate //

न चिन्त्यं भवतः किंचिद् ध्रियते भूपतिः पिता न चैवेष्टवियोगादि तव पश्याम बालक ॥

na cintyaṃ bhavataḥ kiṃcid dhriyate bhūpatiḥ pitā na caiveṣṭaviyogādi tava paśyāma bālaka //

शरीरे न च ते व्याधिर् अस्माभिर् उपलक्ष्यते निर्वेदः किंनिमित्तस् ते कथ्यतां यदि विद्यते ॥

śarīre na ca te vyādhir asmābhir upalakṣyate nirvedaḥ kiṃnimittas te kathyatāṃ yadi vidyate //

ततः स कथयाम् आस सुरुच्या यद् उदाहृतम् तन् निशम्य ततः प्रोचुर् मुनयस् ते परस्परम् ॥

tataḥ sa kathayām āsa surucyā yad udāhṛtam tan niśamya tataḥ procur munayas te parasparam //

अहो क्षात्रं परं तेजो बालस्यापि यद् अक्षमा सपत्न्या मातुर् उक्तस्य हृदयान् नापसर्पति ॥

aho kṣātraṃ paraṃ tejo bālasyāpi yad akṣamā sapatnyā mātur uktasya hṛdayān nāpasarpati //

भो भोः क्षत्रियदायाद निर्वेदाद् यत् त्वयाधुना कर्तुं व्यवसितं तन् नः कथ्यतां यदि रोचते ॥

bho bhoḥ kṣatriyadāyāda nirvedād yat tvayādhunā kartuṃ vyavasitaṃ tan naḥ kathyatāṃ yadi rocate //

यच् च कार्यं तवास्माभिः साहाय्यम् अमितद्युते तद् उच्यतां विवक्षुस् त्वम् अस्माभिर् उपलक्ष्यसे ॥

yac ca kāryaṃ tavāsmābhiḥ sāhāyyam amitadyute tad ucyatāṃ vivakṣus tvam asmābhir upalakṣyase //

नाहम् अर्थम् अभीप्सामि न राज्यं द्विजसत्तमाः तत् स्थानम् एकम् इच्छामि भुक्तं नान्येन यत् पुरा ॥

nāham artham abhīpsāmi na rājyaṃ dvijasattamāḥ tat sthānam ekam icchāmi bhuktaṃ nānyena yat purā //

एतन् मे क्रियतां सम्यक् कथ्यतां प्राप्यते यथा स्थानम् अग्र्यं समस्तेभ्यः स्थानेभ्यो मुनिसत्तमाः ॥

etan me kriyatāṃ samyak kathyatāṃ prāpyate yathā sthānam agryaṃ samastebhyaḥ sthānebhyo munisattamāḥ //

अनाराधितगोविन्दैर् नरैः स्थानं नृपात्मज न हि संप्राप्यते श्रेष्ठं तस्माद् आराधयाच्युतम् ॥

anārādhitagovindair naraiḥ sthānaṃ nṛpātmaja na hi saṃprāpyate śreṣṭhaṃ tasmād ārādhayācyutam //

परः पराणां पुरुषो यस्य तुष्टो जनार्दनः स प्राप्नोत्य् अक्षयं स्थानम् एतत् सत्यं मयोदितम् ॥

paraḥ parāṇāṃ puruṣo yasya tuṣṭo janārdanaḥ sa prāpnoty akṣayaṃ sthānam etat satyaṃ mayoditam //

यस्यान्तः सर्वम् एवेदम् अच्युतस्याव्ययात्मनः तम् आराधय गोविन्दं स्थानम् अग्र्यं यदीच्छसि ॥

yasyāntaḥ sarvam evedam acyutasyāvyayātmanaḥ tam ārādhaya govindaṃ sthānam agryaṃ yadīcchasi //

परं ब्रह्म परं धाम यो ऽसौ ब्रह्म तथा परम् तम् आराध्य हरिं याति मुक्तिम् अप्य् अतिदुर्लभाम् ॥

paraṃ brahma paraṃ dhāma yo 'sau brahma tathā param tam ārādhya hariṃ yāti muktim apy atidurlabhām //

यो यज्ञपुरुषो यज्ञे योगे यः परमः पुमान् तस्मिंस् तुष्टे यद् अप्राप्यं किं तद् अस्ति जनार्दने ॥

yo yajñapuruṣo yajñe yoge yaḥ paramaḥ pumān tasmiṃs tuṣṭe yad aprāpyaṃ kiṃ tad asti janārdane //

ऐन्द्रम् इन्द्रः परं स्थानं यम् आराध्य जगत्पतिम् प्राप यज्ञपतिं विष्णुं तम् आराधय सुव्रत ॥

aindram indraḥ paraṃ sthānaṃ yam ārādhya jagatpatim prāpa yajñapatiṃ viṣṇuṃ tam ārādhaya suvrata //

प्राप्नोष्य् आराधिते विष्णौ मनसा यद् यद् इच्छसि त्रैलोक्यान्तर्गतं स्थानं किम् उ वत्सोत्तमोत्तमम् ॥

prāpnoṣy ārādhite viṣṇau manasā yad yad icchasi trailokyāntargataṃ sthānaṃ kim u vatsottamottamam //

आराध्यः कथितो देवो भवद्भिः प्रणतस्य मे मया तत्परितोषाय यज् जप्तव्यं तद् उच्यताम् ॥

ārādhyaḥ kathito devo bhavadbhiḥ praṇatasya me mayā tatparitoṣāya yaj japtavyaṃ tad ucyatām //

यथा चाराधनं तस्य मया कार्यं महात्मनः प्रसादसुमुखास् तन् मे कथयन्तु महर्षयः ॥

yathā cārādhanaṃ tasya mayā kāryaṃ mahātmanaḥ prasādasumukhās tan me kathayantu maharṣayaḥ //

राजपुत्र यथा विष्णोर् आराधनपरैर् नरैः कार्यम् आराधनं तन् नो यथावच् छ्रोतुम् अर्हसि ॥

rājaputra yathā viṣṇor ārādhanaparair naraiḥ kāryam ārādhanaṃ tan no yathāvac chrotum arhasi //

बाह्यार्थाद् अखिलाच् चित्तं त्याजयेत् प्रथमं नरः तस्मिन्न् एव जगद्धाम्नि ततः कुर्वीत निश्चलम् ॥

bāhyārthād akhilāc cittaṃ tyājayet prathamaṃ naraḥ tasminn eva jagaddhāmni tataḥ kurvīta niścalam //

एवम् एकाग्रचित्तेन तन्मयेन धृतात्मना जप्तव्यं यन् निबोधैतत् तन् नः पार्थिवनन्दन ॥

evam ekāgracittena tanmayena dhṛtātmanā japtavyaṃ yan nibodhaitat tan naḥ pārthivanandana //

हिरण्यगर्भपुरुषप्रधानव्यक्तरूपिणे ओं नमो वासुदेवाय शुद्धज्ञानस्वभाविने ॥

hiraṇyagarbhapuruṣapradhānavyaktarūpiṇe oṃ namo vāsudevāya śuddhajñānasvabhāvine //

एतज् जजाप भगवान् जप्यं स्वायम्भुवो मनुः पितामहस् तव पुरा तस्य तुष्टो जनार्दनः ॥

etaj jajāpa bhagavān japyaṃ svāyambhuvo manuḥ pitāmahas tava purā tasya tuṣṭo janārdanaḥ //

ददौ यथाभिलषिताम् ऋद्धिं त्रैलोक्यदुर्लभाम् तथा त्वम् अपि गोविन्दं तोषयैतत् सदा जपन् ॥

dadau yathābhilaṣitām ṛddhiṃ trailokyadurlabhām tathā tvam api govindaṃ toṣayaitat sadā japan //