तपश् चरत्सु पृथिवीं प्रचेतःसु महीरुहाः अरक्ष्यमाणाम् आवव्रुर् बभूवाथ प्रजाक्षयः ॥
tapaś caratsu pṛthivīṃ pracetaḥsu mahīruhāḥ arakṣyamāṇām āvavrur babhūvātha prajākṣayaḥ //
नाशकन् मारुतो वातुं वृतं खम् अभवद् द्रुमैः दशवर्षसहस्राणि न शेकुश् चेष्टितुं प्रजाः ॥
nāśakan māruto vātuṃ vṛtaṃ kham abhavad drumaiḥ daśavarṣasahasrāṇi na śekuś ceṣṭituṃ prajāḥ //
तान् दृष्ट्वा जलनिष्क्रान्ताः सर्वे क्रुद्धाः प्रचेतसः मुखेभ्यो वायुम् अग्निं च ते ऽसृजञ् जातमन्यवः ॥
tān dṛṣṭvā jalaniṣkrāntāḥ sarve kruddhāḥ pracetasaḥ mukhebhyo vāyum agniṃ ca te 'sṛjañ jātamanyavaḥ //
उन्मूलान् अथ तान् वृक्षान् कृत्वा वायुर् अशोषयत् तान् अग्निर् अदहद् घोरस् तत्राभूद् द्रुमसंक्षयः ॥
unmūlān atha tān vṛkṣān kṛtvā vāyur aśoṣayat tān agnir adahad ghoras tatrābhūd drumasaṃkṣayaḥ //
द्रुमक्षयम् अथो दृष्ट्वा किंचिच् छिष्टेषु शाखिषु उपगम्याब्रवीद् एतान् राजा सोमः प्रजापतीन् ॥
drumakṣayam atho dṛṣṭvā kiṃcic chiṣṭeṣu śākhiṣu upagamyābravīd etān rājā somaḥ prajāpatīn //
कोपं यच्छत राजानः शृणुध्वं च वचो मम संधानं वः करिष्यामि सह क्षितिरुहैर् अहम् ॥
kopaṃ yacchata rājānaḥ śṛṇudhvaṃ ca vaco mama saṃdhānaṃ vaḥ kariṣyāmi saha kṣitiruhair aham //
रत्नभूता च कन्येयं वार्क्षेयी वरवर्णिनी भविष्यं जानता पूर्वं मया गोभिर् विवर्धिता ॥
ratnabhūtā ca kanyeyaṃ vārkṣeyī varavarṇinī bhaviṣyaṃ jānatā pūrvaṃ mayā gobhir vivardhitā //
मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षाणाम् इति निर्मिता भार्या वो ऽस्तु महाभागा ध्रुवं वंशविवर्धिनी ॥
māriṣā nāma nāmnaiṣā vṛkṣāṇām iti nirmitā bhāryā vo 'stu mahābhāgā dhruvaṃ vaṃśavivardhinī //
युष्माकं तेजसो ऽर्धेन मम चार्धेन तेजसः अस्याम् उत्पत्स्यते विद्वान् दक्षो नाम प्रजापतिः ॥
yuṣmākaṃ tejaso 'rdhena mama cārdhena tejasaḥ asyām utpatsyate vidvān dakṣo nāma prajāpatiḥ //
मम चांशेन संयुक्तो युष्मत्तेजोमयेन वै अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्धयिष्यति ॥
mama cāṃśena saṃyukto yuṣmattejomayena vai agnināgnisamo bhūyaḥ prajāḥ saṃvardhayiṣyati //
कण्डुर् नाम मुनिः पूर्वम् आसीद् वेदविदां वरः सुरम्ये गोमतीतीरे स तेपे परमं तपः ॥
kaṇḍur nāma muniḥ pūrvam āsīd vedavidāṃ varaḥ suramye gomatītīre sa tepe paramaṃ tapaḥ //
तत्क्षोभाय सुरेन्द्रेण प्रम्लोचाख्या वराप्सराः प्रयुक्ता क्षोभयाम् आस तम् ऋषिं सा शुचिस्मिता ॥
tatkṣobhāya surendreṇa pramlocākhyā varāpsarāḥ prayuktā kṣobhayām āsa tam ṛṣiṃ sā śucismitā //
क्षोभितः स तया सार्धं वर्षाणाम् अधिकं शतम् अतिष्ठन् मन्दरद्रोण्यां विषयासक्तमानसः ॥
kṣobhitaḥ sa tayā sārdhaṃ varṣāṇām adhikaṃ śatam atiṣṭhan mandaradroṇyāṃ viṣayāsaktamānasaḥ //
सा तं प्राह महाभाग गन्तुम् इच्छाम्य् अहं दिवम् प्रसादसुमुखो ब्रह्मन्न् अनुज्ञां दातुम् अर्हसि ॥
sā taṃ prāha mahābhāga gantum icchāmy ahaṃ divam prasādasumukho brahmann anujñāṃ dātum arhasi //
तयैवम् उक्तः स मुनिस् तस्याम् आसक्तमानसः दिनानि कतिचिद् भद्रे स्थीयताम् इत्य् अभाषत ॥
tayaivam uktaḥ sa munis tasyām āsaktamānasaḥ dināni katicid bhadre sthīyatām ity abhāṣata //
एवम् उक्ता ततस् तेन साग्रं वर्षशतं पुनः बुभुजे विषयांस् तन्वी तेन सार्धं महात्मना ॥
evam uktā tatas tena sāgraṃ varṣaśataṃ punaḥ bubhuje viṣayāṃs tanvī tena sārdhaṃ mahātmanā //
अनुज्ञां देहि भगवन् व्रजामि त्रिदशालयम् उक्तस् तयेति स मुनिः स्थीयताम् इत्य् अभाषत ॥
anujñāṃ dehi bhagavan vrajāmi tridaśālayam uktas tayeti sa muniḥ sthīyatām ity abhāṣata //
पुनर् गते वर्षशते साधिके सा शुभानना यामीत्य् आह दिवं ब्रह्मन् प्रणयस्मितशोभनम् ॥
punar gate varṣaśate sādhike sā śubhānanā yāmīty āha divaṃ brahman praṇayasmitaśobhanam //
उक्तस् तयैवं स मुनिर् उपगुह्यायतेक्षणाम् प्राहास्यतां क्षणं सुभ्रु चिरकालं गमिष्यसि ॥
uktas tayaivaṃ sa munir upaguhyāyatekṣaṇām prāhāsyatāṃ kṣaṇaṃ subhru cirakālaṃ gamiṣyasi //
तच्छापभीता सुश्रोणी सह तेनर्षिणा पुनः शतद्वयं किंचिद् ऊनं वर्षाणाम् अन्वतिष्ठत ॥
tacchāpabhītā suśroṇī saha tenarṣiṇā punaḥ śatadvayaṃ kiṃcid ūnaṃ varṣāṇām anvatiṣṭhata //
गमनाय महाभागो देवराजनिवेशनम् प्रोक्तः प्रोक्तस् तया तन्व्या स्थीयताम् इत्य् अभाषत ॥
gamanāya mahābhāgo devarājaniveśanam proktaḥ proktas tayā tanvyā sthīyatām ity abhāṣata //
तं सा शापभयाद् भीता दाक्षिण्येन च दक्षिणा प्रोक्ता प्रणयभङ्गार्तिवेदिनी न जहौ मुनिम् ॥
taṃ sā śāpabhayād bhītā dākṣiṇyena ca dakṣiṇā proktā praṇayabhaṅgārtivedinī na jahau munim //
तया च रमतस् तस्य परमर्षेर् अहर्निशम् नवं नवम् अभूत् प्रेम मन्मथाविष्टचेतसः ॥
tayā ca ramatas tasya paramarṣer aharniśam navaṃ navam abhūt prema manmathāviṣṭacetasaḥ //
एकदा तु त्वरायुक्तो निश्चक्रामोटजान् मुनिः निष्क्रामन्तं च कुत्रेति गम्यते प्राह सा शुभा ॥
ekadā tu tvarāyukto niścakrāmoṭajān muniḥ niṣkrāmantaṃ ca kutreti gamyate prāha sā śubhā //
इत्य् उक्तः स तया प्राह परिवृत्तम् अहः शुभे संध्योपास्तिं करिष्यामि क्रियालोपो ऽन्यथा भवेत् ॥
ity uktaḥ sa tayā prāha parivṛttam ahaḥ śubhe saṃdhyopāstiṃ kariṣyāmi kriyālopo 'nyathā bhavet //
ततः प्रहस्य मुदिता तं सा प्राह महामुनिम् किम् अद्य सर्वधर्मज्ञ परिवृत्तम् अहस् तव ॥
tataḥ prahasya muditā taṃ sā prāha mahāmunim kim adya sarvadharmajña parivṛttam ahas tava //
बहूनां विप्र वर्षाणां परिणामम् अहस् तव गतम् एतन् न कुरुते विस्मयं कस्य कथ्यताम् ॥
bahūnāṃ vipra varṣāṇāṃ pariṇāmam ahas tava gatam etan na kurute vismayaṃ kasya kathyatām //
प्रातस् त्वम् आगता भद्रे नदीतीरम् इदं शुभम् मया दृष्टा च तन्वङ्गि प्रविष्टा च ममाश्रमम् ॥
prātas tvam āgatā bhadre nadītīram idaṃ śubham mayā dṛṣṭā ca tanvaṅgi praviṣṭā ca mamāśramam //
इयं च वर्तते संध्या परिणामम् अहर् गतम् अवहासः किमर्थो ऽयं सद्भावः कथ्यतां मम ॥
iyaṃ ca vartate saṃdhyā pariṇāmam ahar gatam avahāsaḥ kimartho 'yaṃ sadbhāvaḥ kathyatāṃ mama //
प्रत्यूषस्य् आगता ब्रह्मन् सत्यम् एतन् न तन् मृषा किन्त्व् अद्य तस्य कालस्य गतान्य् अब्दशतानि ते ॥
pratyūṣasy āgatā brahman satyam etan na tan mṛṣā kintv adya tasya kālasya gatāny abdaśatāni te //
ततः ससाध्वसो विप्रस् तां पप्रच्छायतेक्षणाम् कथ्यतां भीरु कः कालस् त्वया मे रमतः सह ॥
tataḥ sasādhvaso vipras tāṃ papracchāyatekṣaṇām kathyatāṃ bhīru kaḥ kālas tvayā me ramataḥ saha //
सप्तोत्तराण्य् अतीतानि नव वर्षशतानि ते मासाश् च षट् तथैवान्यत् समतीतं दिनत्रयम् ॥
saptottarāṇy atītāni nava varṣaśatāni te māsāś ca ṣaṭ tathaivānyat samatītaṃ dinatrayam //
सत्यं भीरु वदस्य् एतत् परिहासो ऽथ वा शुभे दिनम् एकम् अहं मन्ये त्वया सार्धम् इहासितम् ॥
satyaṃ bhīru vadasy etat parihāso 'tha vā śubhe dinam ekam ahaṃ manye tvayā sārdham ihāsitam //
वदिष्याम्य् अनृतं ब्रह्मन् कथम् अत्र तवान्तिके विशेषेणाद्य भवता पृष्टा मार्गानुवर्तिना ॥
vadiṣyāmy anṛtaṃ brahman katham atra tavāntike viśeṣeṇādya bhavatā pṛṣṭā mārgānuvartinā //
निशम्य तद् वचः तस्याः स मुनिर् नृपनन्दनाः धिङ् मां धिङ् माम् अतीवेत्थं निनिन्दात्मानम् आत्मना ॥
niśamya tad vacaḥ tasyāḥ sa munir nṛpanandanāḥ dhiṅ māṃ dhiṅ mām atīvetthaṃ ninindātmānam ātmanā //
तपांसि मम नष्टानि हतं ब्रह्मविदां धनम् हृतो विवेकः केनापि योषिन् मोहाय निर्मिता ॥
tapāṃsi mama naṣṭāni hataṃ brahmavidāṃ dhanam hṛto vivekaḥ kenāpi yoṣin mohāya nirmitā //
ऊर्मिषट्कातिगं ब्रह्म ज्ञेयम् आत्मजयेन मे मतिर् एषा हृता येन धिक् तं कामं महाग्रहम् ॥
ūrmiṣaṭkātigaṃ brahma jñeyam ātmajayena me matir eṣā hṛtā yena dhik taṃ kāmaṃ mahāgraham //
व्रतानि वेदवेद्याप्तिकारणान्य् अखिलानि च नरकग्राममार्गेण सङ्गेनापहृतानि मे ॥
vratāni vedavedyāptikāraṇāny akhilāni ca narakagrāmamārgeṇa saṅgenāpahṛtāni me //
विनिन्द्येत्थं स धर्मज्ञः स्वयम् आत्मानम् आत्मना ताम् अप्सरसम् आसीनाम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
vinindyetthaṃ sa dharmajñaḥ svayam ātmānam ātmanā tām apsarasam āsīnām idaṃ vacanam abravīt //
गच्छ पापे यथा कामं यत् कार्यं तत् कृतं त्वया देवराजस्य मत्क्षोभं कुर्वन्त्या भावचेष्टितैः ॥
gaccha pāpe yathā kāmaṃ yat kāryaṃ tat kṛtaṃ tvayā devarājasya matkṣobhaṃ kurvantyā bhāvaceṣṭitaiḥ //
न त्वां करोम्य् अहं भस्म क्रोधतीव्रेण वह्निना सतां सप्तपदं मैत्रम् उषितो ऽहं त्वया सह ॥
na tvāṃ karomy ahaṃ bhasma krodhatīvreṇa vahninā satāṃ saptapadaṃ maitram uṣito 'haṃ tvayā saha //
अथ वा तव को दोषः किं वा कुप्याम्य् अहं तव ममैव दोषो नितरां येनाहम् अजितेन्द्रियः ॥
atha vā tava ko doṣaḥ kiṃ vā kupyāmy ahaṃ tava mamaiva doṣo nitarāṃ yenāham ajitendriyaḥ //
यया शक्रप्रियार्थिन्या कृतो मे तपसो व्ययः त्वया धिक् त्वां महामोहमञ्जूषां सुजुगुप्सिताम् ॥
yayā śakrapriyārthinyā kṛto me tapaso vyayaḥ tvayā dhik tvāṃ mahāmohamañjūṣāṃ sujugupsitām //
यावद् इत्थं स विप्रर्षिस् तां ब्रवीति सुमध्यमाम् तावद् गलत्स्वेदजला सा बभूवातिवेपथुः ॥
yāvad itthaṃ sa viprarṣis tāṃ bravīti sumadhyamām tāvad galatsvedajalā sā babhūvātivepathuḥ //
प्रवेपमानां सततं खिन्नगात्रलतां सतीम् गच्छ गच्छेति सक्रोधम् उवाच मुनिसत्तमः ॥
pravepamānāṃ satataṃ khinnagātralatāṃ satīm gaccha gaccheti sakrodham uvāca munisattamaḥ //
सा तु निर्भर्त्सिता तेन विनिष्क्रम्य तदाश्रमात् आकाशगामिनी स्वेदं ममार्ज तरुपल्लवैः ॥
sā tu nirbhartsitā tena viniṣkramya tadāśramāt ākāśagāminī svedaṃ mamārja tarupallavaiḥ //
वृक्षाद् वृक्षं ययौ बाला तदग्रारुणपल्लवैः निर्मार्जमाना गात्राणि गलत्स्वेदजलानि वै ॥
vṛkṣād vṛkṣaṃ yayau bālā tadagrāruṇapallavaiḥ nirmārjamānā gātrāṇi galatsvedajalāni vai //
ऋषिणा यस् तदा गर्भस् तस्या देहे समाहितः निर्जगाम सरोमाञ्चस्वेदरूपी तदङ्गतः ॥
ṛṣiṇā yas tadā garbhas tasyā dehe samāhitaḥ nirjagāma saromāñcasvedarūpī tadaṅgataḥ //
तं वृक्षा जगृहुर् गर्भम् एकं चक्रे च मारुतः मया चाप्यायितो गोभिः स तदा ववृधे शनैः ॥
taṃ vṛkṣā jagṛhur garbham ekaṃ cakre ca mārutaḥ mayā cāpyāyito gobhiḥ sa tadā vavṛdhe śanaiḥ //
वृक्षाग्रगर्भसंभूता मारिषाख्या वरानना तां प्रदास्यन्ति वो वृक्षाः कोप एष प्रशाम्यताम् ॥
vṛkṣāgragarbhasaṃbhūtā māriṣākhyā varānanā tāṃ pradāsyanti vo vṛkṣāḥ kopa eṣa praśāmyatām //
कण्डोर् अपत्यम् एवं सा वृक्षेभ्यश् च समुद्गता ममापत्यं तथा वायोः प्रम्लोचातनया च सा ॥
kaṇḍor apatyam evaṃ sā vṛkṣebhyaś ca samudgatā mamāpatyaṃ tathā vāyoḥ pramlocātanayā ca sā //
स चापि भगवान् कण्डुः क्षीणे तपसि सत्तमाः पुरुषोत्तमाख्यम् अद्रीशं विष्णोर् आयतनं ययौ ॥
sa cāpi bhagavān kaṇḍuḥ kṣīṇe tapasi sattamāḥ puruṣottamākhyam adrīśaṃ viṣṇor āyatanaṃ yayau //
तत्रैकाग्रमतिर् भूत्वा चकाराराधनं हरेः ब्रह्मपारमयं कुर्वञ् जपम् एकाग्रमानसः ऊर्ध्वबाहुर् महायोगी स्थित्वासौ भूपनन्दनाः ॥
tatraikāgramatir bhūtvā cakārārādhanaṃ hareḥ brahmapāramayaṃ kurvañ japam ekāgramānasaḥ ūrdhvabāhur mahāyogī sthitvāsau bhūpanandanāḥ //
ब्रह्मपारं मुनेः श्रोतुम् इच्छामः परमं स्तवम् जपता कण्डुना देवो येनाराध्यत केशवः ॥
brahmapāraṃ muneḥ śrotum icchāmaḥ paramaṃ stavam japatā kaṇḍunā devo yenārādhyata keśavaḥ //
पारं परं विष्णुर् अपारपारः परः परेभ्यः परमार्थरूपी स ब्रह्मपारः परपारभूतः परः पराणाम् अपि पारपारः ॥
pāraṃ paraṃ viṣṇur apārapāraḥ paraḥ parebhyaḥ paramārtharūpī sa brahmapāraḥ parapārabhūtaḥ paraḥ parāṇām api pārapāraḥ //
स कारणं कारणतस् ततो ऽपि तस्यापि हेतुः परहेतुहेतुः कार्येषु चैवं सह कर्मकर्तृ रूपैर् अशेषैर् अवतीह सर्वम् ॥
sa kāraṇaṃ kāraṇatas tato 'pi tasyāpi hetuḥ parahetuhetuḥ kāryeṣu caivaṃ saha karmakartṛ rūpair aśeṣair avatīha sarvam //
ब्रह्म प्रभुर् ब्रह्म स सर्वभूतो ब्रह्म प्रजानां पतिर् अच्युतो ऽसौ ब्रह्माव्ययं नित्यम् अजं स विष्णुर् अपक्षयाद्यैर् अखिलैर् असङ्गि ॥
brahma prabhur brahma sa sarvabhūto brahma prajānāṃ patir acyuto 'sau brahmāvyayaṃ nityam ajaṃ sa viṣṇur apakṣayādyair akhilair asaṅgi //
ब्रह्माक्षरम् अजं नित्यं यथासौ पुरुषोत्तमः तथा रागादयो दोषाः प्रयान्तु प्रशमं मम ॥
brahmākṣaram ajaṃ nityaṃ yathāsau puruṣottamaḥ tathā rāgādayo doṣāḥ prayāntu praśamaṃ mama //
एतद् ब्रह्मपराख्यं वै संस्तवं परमं जपन् अवाप परमां सिद्धिं स समाराध्य केशवम् ॥
etad brahmaparākhyaṃ vai saṃstavaṃ paramaṃ japan avāpa paramāṃ siddhiṃ sa samārādhya keśavam //
इयं च मारिषा पूर्वम् आसीद् या तां ब्रवीमि वः कार्यगौरवम् एतस्याः कथने फलदायि वः ॥
iyaṃ ca māriṣā pūrvam āsīd yā tāṃ bravīmi vaḥ kāryagauravam etasyāḥ kathane phaladāyi vaḥ //
अपुत्रा प्राग् इयं विष्णुं मृते भर्तरि सत्तमाः भूपपत्नी महाभागा तोषयाम् आस भक्तितः ॥
aputrā prāg iyaṃ viṣṇuṃ mṛte bhartari sattamāḥ bhūpapatnī mahābhāgā toṣayām āsa bhaktitaḥ //
आराधितस् तया विष्णुः प्राह प्रत्यक्षतां गतः वरं वृणीष्वेति शुभां सा च प्राहात्मवाञ्छितम् ॥
ārādhitas tayā viṣṇuḥ prāha pratyakṣatāṃ gataḥ varaṃ vṛṇīṣveti śubhāṃ sā ca prāhātmavāñchitam //
भगवन् बालवैधव्याद् वृथाजन्माहम् ईदृशी मन्दभाग्या समुद्भूता विफला च जगत्पते ॥
bhagavan bālavaidhavyād vṛthājanmāham īdṛśī mandabhāgyā samudbhūtā viphalā ca jagatpate //
भवन्तु पतयः श्लाघ्या मम जन्मनि जन्मनि त्वत्प्रसादात् तथा पुत्रः प्रजापतिसमो ऽस्तु मे ॥
bhavantu patayaḥ ślāghyā mama janmani janmani tvatprasādāt tathā putraḥ prajāpatisamo 'stu me //
रूपसंपत्समायुक्ता सर्वस्य प्रियदर्शना अयोनिजा च जायेयं त्वत्प्रसादाद् अधोक्षज ॥
rūpasaṃpatsamāyuktā sarvasya priyadarśanā ayonijā ca jāyeyaṃ tvatprasādād adhokṣaja //
तयैवम् उक्तो देवेशो हृषीकेश उवाच ताम् प्रणामनम्राम् उत्थाप्य वरदः परमेश्वरः ॥
tayaivam ukto deveśo hṛṣīkeśa uvāca tām praṇāmanamrām utthāpya varadaḥ parameśvaraḥ //
भविष्यन्ति महावीर्या एकस्मिन्न् एव जन्मनि प्रख्यातोदारकर्माणो भवत्याः पतयो दश ॥
bhaviṣyanti mahāvīryā ekasminn eva janmani prakhyātodārakarmāṇo bhavatyāḥ patayo daśa //
पुत्रं च सुमहात्मानम् अतिवीर्यपराक्रमम् प्रजापतिगुणैर् युक्तं त्वम् अवाप्स्यसि शोभने ॥
putraṃ ca sumahātmānam ativīryaparākramam prajāpatiguṇair yuktaṃ tvam avāpsyasi śobhane //
वंशानां तस्य कर्तृत्वं जगत्य् अस्मिन् भविष्यति त्रैलोक्यम् अखिलं सूतिस् तस्य चापूरयिष्यति ॥
vaṃśānāṃ tasya kartṛtvaṃ jagaty asmin bhaviṣyati trailokyam akhilaṃ sūtis tasya cāpūrayiṣyati //
त्वं चाप्य् अयोनिजा साध्वी रूपौदार्यगुणान्विता मनःप्रीतिकरी नॄणां मत्प्रसादाद् भविष्यसि ॥
tvaṃ cāpy ayonijā sādhvī rūpaudāryaguṇānvitā manaḥprītikarī nṝṇāṃ matprasādād bhaviṣyasi //
इत्य् उक्त्वान्तर्दधे देवस् तां विशालविलोचनाम् सा चेयं मारिषा जाता युष्मत्पत्नी नृपात्मजाः ॥
ity uktvāntardadhe devas tāṃ viśālavilocanām sā ceyaṃ māriṣā jātā yuṣmatpatnī nṛpātmajāḥ //
ततः सोमस्य वचनाज् जगृहुस् ते प्रचेतसः संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीधर्मेण मारिषाम् ॥
tataḥ somasya vacanāj jagṛhus te pracetasaḥ saṃhṛtya kopaṃ vṛkṣebhyaḥ patnīdharmeṇa māriṣām //
दशभ्यस् तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः जज्ञे दक्षो महाभागो यः पूर्वं ब्रह्मणो ऽभवत् ॥
daśabhyas tu pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpatiḥ jajñe dakṣo mahābhāgo yaḥ pūrvaṃ brahmaṇo 'bhavat //
स तु दक्षो महाभागः सृष्ट्यर्थं सुमहामते पुत्रान् उत्पादयाम् आस प्रजासृष्ट्यर्थम् आत्मनः ॥
sa tu dakṣo mahābhāgaḥ sṛṣṭyarthaṃ sumahāmate putrān utpādayām āsa prajāsṛṣṭyartham ātmanaḥ //
अचरांश् च चरांश् चैव द्विपदो ऽथ चतुष्पदः आदेशं ब्रह्मणः कुर्वन् सृष्ट्यर्थं समवस्थितः ॥
acarāṃś ca carāṃś caiva dvipado 'tha catuṣpadaḥ ādeśaṃ brahmaṇaḥ kurvan sṛṣṭyarthaṃ samavasthitaḥ //
स सृष्ट्वा मनसा दक्षः पञ्चाशद् असृजत् स्त्रियः ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिम् इन्दवे ॥
sa sṛṣṭvā manasā dakṣaḥ pañcāśad asṛjat striyaḥ dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa kālasya nayane yuktāḥ saptaviṃśatim indave //
तासु देवास् तथा दैत्या नागा गावस् तथा खगाः गन्धर्वाप्सरसश् चैव दानवाद्याश् च जज्ञिरे ॥
tāsu devās tathā daityā nāgā gāvas tathā khagāḥ gandharvāpsarasaś caiva dānavādyāś ca jajñire //
ततः प्रभृति मैत्रेय प्रजा मैथुनसंभवाः संकल्पाद् दर्शनात् स्पर्शात् पूर्वेषाम् अभवन् प्रजाः तपोविशैषैर् इद्धानां तदात्यन्ततपस्विनाम् ॥
tataḥ prabhṛti maitreya prajā maithunasaṃbhavāḥ saṃkalpād darśanāt sparśāt pūrveṣām abhavan prajāḥ tapoviśaiṣair iddhānāṃ tadātyantatapasvinām //
अङ्गुष्ठाद् दक्षिणाद् दक्षः पूर्वं जातः श्रुतो मया कथं प्राचेतसो भूयः स संभूतो महामुने ॥
aṅguṣṭhād dakṣiṇād dakṣaḥ pūrvaṃ jātaḥ śruto mayā kathaṃ prācetaso bhūyaḥ sa saṃbhūto mahāmune //
एष मे संशयो ब्रह्मन् सुमहान् हृदि वर्तते यद् दौहित्रश् च सोमस्य पुनः श्वशुरतां गतः ॥
eṣa me saṃśayo brahman sumahān hṛdi vartate yad dauhitraś ca somasya punaḥ śvaśuratāṃ gataḥ //
उत्पत्तिश् च निरोधश् च नित्यो भूतेषु सत्तम ऋषयो ऽत्र न मुह्यन्ति ये चान्ये दिव्यचक्षुषः ॥
utpattiś ca nirodhaś ca nityo bhūteṣu sattama ṛṣayo 'tra na muhyanti ye cānye divyacakṣuṣaḥ //
युगे युगे भवन्त्य् एते दक्षाद्या मुनिसत्तम पुनश् चैव निरुद्ध्यन्ते विद्वांस् तत्र न मुह्यति ॥
yuge yuge bhavanty ete dakṣādyā munisattama punaś caiva niruddhyante vidvāṃs tatra na muhyati //
कानिष्ठ्यं ज्यैष्ठ्यम् अप्य् एषां पूर्वं नाभूद् द्विजोत्तम तप एव गरीयो ऽभूत् प्रभावश् चैव कारणम् ॥
kāniṣṭhyaṃ jyaiṣṭhyam apy eṣāṃ pūrvaṃ nābhūd dvijottama tapa eva garīyo 'bhūt prabhāvaś caiva kāraṇam //
देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् उत्पत्तिं विस्तरेणेह मम ब्रह्मन् प्रकीर्तय ॥
devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām utpattiṃ vistareṇeha mama brahman prakīrtaya //
प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा यथा ससर्ज भूतानि तथा शृणु महामते ॥
prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā yathā sasarja bhūtāni tathā śṛṇu mahāmate //
मनसा त्व् एव भूतानि पूर्वं दक्षो ऽसृजत् तदा देवान् ऋषीन् सगन्धर्वान् असुरान् पन्नगांस् तथा ॥
manasā tv eva bhūtāni pūrvaṃ dakṣo 'sṛjat tadā devān ṛṣīn sagandharvān asurān pannagāṃs tathā //
यदास्य सृजमानस्य न व्यवर्धन्त ताः प्रजाः ततः संचिन्त्य बहुशः सृष्टिहेतोः प्रजापतिः ॥
yadāsya sṛjamānasya na vyavardhanta tāḥ prajāḥ tataḥ saṃcintya bahuśaḥ sṛṣṭihetoḥ prajāpatiḥ //
मैथुनेनैव धर्मेण सिसृक्षुर् विविधाः प्रजाः असिक्नीम् आवहत् कन्यां वीरणस्य प्रजापतेः सुतां सुतपसा युक्तां महतीं लोकधारिणीम् ॥
maithunenaiva dharmeṇa sisṛkṣur vividhāḥ prajāḥ asiknīm āvahat kanyāṃ vīraṇasya prajāpateḥ sutāṃ sutapasā yuktāṃ mahatīṃ lokadhāriṇīm //
अथ पुत्रसहस्राणि वैरिण्यां पञ्च वीर्यवान् असिक्न्यां जनयाम् आस सर्गहेतोः प्रजापतिः ॥
atha putrasahasrāṇi vairiṇyāṃ pañca vīryavān asiknyāṃ janayām āsa sargahetoḥ prajāpatiḥ //
तान् दृष्ट्वा नारदो विप्र संविवर्द्धयिषून् प्रजाः संगम्य प्रियसंवादो देवर्षिर् इदम् अब्रवीत् ॥
tān dṛṣṭvā nārado vipra saṃvivarddhayiṣūn prajāḥ saṃgamya priyasaṃvādo devarṣir idam abravīt //
हे हर्यश्वा महावीर्याः प्रजा यूयं करिष्यथ ईदृशो लक्ष्यते यत्नो भवतां श्रूयताम् इदम् ॥
he haryaśvā mahāvīryāḥ prajā yūyaṃ kariṣyatha īdṛśo lakṣyate yatno bhavatāṃ śrūyatām idam //
बालिशा बत यूयं वै नास्या जानीत वै भुवः अन्तर् ऊर्ध्वम् अधश् चैव कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः ॥
bāliśā bata yūyaṃ vai nāsyā jānīta vai bhuvaḥ antar ūrdhvam adhaś caiva kathaṃ srakṣyatha vai prajāḥ //
ऊर्ध्वं तिर्यग् अधश् चैव यदाप्रतिहता गतिः तदा कस्माद् भुवो नान्तं सर्वे द्रक्ष्यथ बालिशाः ॥
ūrdhvaṃ tiryag adhaś caiva yadāpratihatā gatiḥ tadā kasmād bhuvo nāntaṃ sarve drakṣyatha bāliśāḥ //
ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतो दिशम् अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः ॥
te tu tadvacanaṃ śrutvā prayātāḥ sarvato diśam adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ //
हर्यश्वेष्व् अथ नष्टेषु दक्षः प्राचेतसः पुनः वैरिण्याम् अथ पुत्राणां सहस्रम् असृजत् प्रभुः ॥
haryaśveṣv atha naṣṭeṣu dakṣaḥ prācetasaḥ punaḥ vairiṇyām atha putrāṇāṃ sahasram asṛjat prabhuḥ //
विवर्धयिषवस् ते तु शबलाश्वाः प्रजाः पुनः पूर्वोक्तं वचनं ब्रह्मन् नारदेनैव चोदिताः ॥
vivardhayiṣavas te tu śabalāśvāḥ prajāḥ punaḥ pūrvoktaṃ vacanaṃ brahman nāradenaiva coditāḥ //
अन्योन्यम् ऊचुस् ते सर्वे सम्यग् आह महामुनिः भ्रातॄणां पदवी चैव गन्तव्या नात्र संशयः ॥
anyonyam ūcus te sarve samyag āha mahāmuniḥ bhrātṝṇāṃ padavī caiva gantavyā nātra saṃśayaḥ //
ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्याश् च प्रजाः स्रक्ष्यामहे ततः ॥
jñātvā pramāṇaṃ pṛthvyāś ca prajāḥ srakṣyāmahe tataḥ //
ते ऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतो दिशम् अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः ॥
te 'pi tenaiva mārgeṇa prayātāḥ sarvato diśam adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ //
ततः प्रभृति वै भ्राता भ्रातुर् अन्वेषणे द्विज प्रयातो नश्यति तथा तन् न कार्यं विजानता ॥
tataḥ prabhṛti vai bhrātā bhrātur anveṣaṇe dvija prayāto naśyati tathā tan na kāryaṃ vijānatā //
तांश् चापि नष्टान् विज्ञाय पुत्रान् दक्षः प्रजापतिः क्रोधं चक्रे महाभागो नारदं स शशाप च ॥
tāṃś cāpi naṣṭān vijñāya putrān dakṣaḥ prajāpatiḥ krodhaṃ cakre mahābhāgo nāradaṃ sa śaśāpa ca //
सर्गकामस् ततो विद्वान् स मैत्रेय प्रजापतिः षष्टिं दक्षो ऽसृजत् कन्या वैरिण्याम् इति नः श्रुतम् ॥
sargakāmas tato vidvān sa maitreya prajāpatiḥ ṣaṣṭiṃ dakṣo 'sṛjat kanyā vairiṇyām iti naḥ śrutam //
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश सप्तविंशति सोमाय चतस्रो ऽरिष्टनेमिने ॥
dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa saptaviṃśati somāya catasro 'riṣṭanemine //
द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा द्वे कृशाश्वाय विदुषे तासां नामानि मे शृणु ॥
dve caiva bahuputrāya dve caivāṅgirase tathā dve kṛśāśvāya viduṣe tāsāṃ nāmāni me śṛṇu //
अरुन्धती वसुर् जामिर् लम्बा भानुर् मरुत्वती संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च ता दश धर्मपत्न्यो दश त्व् एतास् तास्व् अपत्यानि मे शृणु ॥
arundhatī vasur jāmir lambā bhānur marutvatī saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā ca tā daśa dharmapatnyo daśa tv etās tāsv apatyāni me śṛṇu //
विश्वेदेवास् तु विश्वायाः साध्या साध्यान् व्यजायत मरुत्वत्या मरुत्वन्तो वसोस् तु वसवः स्मृताः ॥
viśvedevās tu viśvāyāḥ sādhyā sādhyān vyajāyata marutvatyā marutvanto vasos tu vasavaḥ smṛtāḥ //
भानोस् तु भानवस् तत्र मुहूर्ताया मुहूर्तजाः लम्बायाश् चैव घोषो ऽथ नागवीथी तु जामिजा ॥
bhānos tu bhānavas tatra muhūrtāyā muhūrtajāḥ lambāyāś caiva ghoṣo 'tha nāgavīthī tu jāmijā //
पृथिवीविषयं सर्वम् अरुन्धत्याम् अजायत संकल्पायास् तु सर्वात्मा जज्ञे संकल्प एव च ॥
pṛthivīviṣayaṃ sarvam arundhatyām ajāyata saṃkalpāyās tu sarvātmā jajñe saṃkalpa eva ca //
ये त्व् अनेकवसुप्राणा देवा ज्योतिःपुरोगमाः वसवो ऽष्टौ समाख्यातास् तेषां वक्ष्यामि विस्तरम् ॥
ye tv anekavasuprāṇā devā jyotiḥpurogamāḥ vasavo 'ṣṭau samākhyātās teṣāṃ vakṣyāmi vistaram //
आपो ध्रुवश् च सोमश् च धरश् चैवानिलो ऽनलः प्रत्यूषश् च प्रभासश् च वसवो नामभिः स्मृताः ॥
āpo dhruvaś ca somaś ca dharaś caivānilo 'nalaḥ pratyūṣaś ca prabhāsaś ca vasavo nāmabhiḥ smṛtāḥ //
आपस्य पुत्रो वैतण्डः श्रमः श्रान्तो ऽधुनिस् तथा ध्रुवस्य पुत्रो भगवान् कालो लोकप्रकालनः ॥
āpasya putro vaitaṇḍaḥ śramaḥ śrānto 'dhunis tathā dhruvasya putro bhagavān kālo lokaprakālanaḥ //
सोमस्य भगवान् वर्चा वर्चस्वी येन जायते ॥
somasya bhagavān varcā varcasvī yena jāyate //
धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस् तथा मनोहरायां शिशिरः प्राणो ऽथ रवणस् तथा ॥
dharasya putro draviṇo hutahavyavahas tathā manoharāyāṃ śiśiraḥ prāṇo 'tha ravaṇas tathā //
अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रः पुरोजवः अविज्ञातगतिश् चैव द्वौ पुत्राव् अनिलस्य तु ॥
anilasya śivā bhāryā tasyāḥ putraḥ purojavaḥ avijñātagatiś caiva dvau putrāv anilasya tu //
अग्निपुत्रः कुमारस् तु शरस्तम्बे व्यजायत तस्य शाखो विशाखश् च नैगमेयश् च पृष्ठजाः ॥
agniputraḥ kumāras tu śarastambe vyajāyata tasya śākho viśākhaś ca naigameyaś ca pṛṣṭhajāḥ //
अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्त्तिकेय इति स्मृतः ॥
apatyaṃ kṛttikānāṃ tu kārttikeya iti smṛtaḥ //
प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रं ऋषिं नाम्ना तु देवलम् द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ ॥
pratyūṣasya viduḥ putraṃ ṛṣiṃ nāmnā tu devalam dvau putrau devalasyāpi kṣamāvantau manīṣiṇau //
बृहस्पतेस् तु भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी योगसिद्धा जगत् कृत्स्नम् असक्ता विचरत्य् उत प्रभासस्य तु भार्या सा वसूनाम् अष्टमस्य ह ॥
bṛhaspates tu bhaginī varastrī brahmacāriṇī yogasiddhā jagat kṛtsnam asaktā vicaraty uta prabhāsasya tu bhāryā sā vasūnām aṣṭamasya ha //
विश्वकर्मा महाभागस् तस्यां जज्ञे प्रजापतिः कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वार्द्धकिः ॥
viśvakarmā mahābhāgas tasyāṃ jajñe prajāpatiḥ kartā śilpasahasrāṇāṃ tridaśānāṃ ca vārddhakiḥ //
भूषणानां च सर्वेषां कर्ता शिल्पवतां वरः यः सर्वेषां विमानानि देवतानां चकार ह मनुष्याश् चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः ॥
bhūṣaṇānāṃ ca sarveṣāṃ kartā śilpavatāṃ varaḥ yaḥ sarveṣāṃ vimānāni devatānāṃ cakāra ha manuṣyāś copajīvanti yasya śilpaṃ mahātmanaḥ //
अजैकपाद् अहिर्बुध्न्यस् त्वष्टा रुद्रश् च बुद्धिमान् त्वष्टुश् चाप्य् आत्मजः पुत्रो विश्वरूपो महातपाः ॥
ajaikapād ahirbudhnyas tvaṣṭā rudraś ca buddhimān tvaṣṭuś cāpy ātmajaḥ putro viśvarūpo mahātapāḥ //
हरश् च बहुरूपश् च त्र्यम्बकश् चापराजितः वृषाकपिश् च शंभुश् च कपर्दी रैवतस् तथा ॥
haraś ca bahurūpaś ca tryambakaś cāparājitaḥ vṛṣākapiś ca śaṃbhuś ca kapardī raivatas tathā //
मृगव्याधश् च शर्वश् च कपाली च महामुने एकादशैते कथिता रुद्रास् त्रिभुवनेश्वराः ॥
mṛgavyādhaś ca śarvaś ca kapālī ca mahāmune ekādaśaite kathitā rudrās tribhuvaneśvarāḥ //
शतं त्व् एवं समाम्नातं रुद्राणाम् अमितौजसाम् ॥
śataṃ tv evaṃ samāmnātaṃ rudrāṇām amitaujasām //
अदितिर् दितिर् दनुश् चैव अरिष्टा सुरसा स्वसा सुरभिर् विनता चैव ताम्रा क्रोधवशा इरा कद्रुर् मुनिश् च धर्मज्ञ तदपत्यानि मे शृणु ॥
aditir ditir danuś caiva ariṣṭā surasā svasā surabhir vinatā caiva tāmrā krodhavaśā irā kadrur muniś ca dharmajña tadapatyāni me śṛṇu //
पूर्वमन्वन्तरे श्रेष्ठा द्वादशासन् सुरोत्तमाः तुषिता नाम ते ऽन्योन्यम् ऊचुर् वैवस्वते ऽन्तरे ॥
pūrvamanvantare śreṣṭhā dvādaśāsan surottamāḥ tuṣitā nāma te 'nyonyam ūcur vaivasvate 'ntare //
उपस्थिते ऽतियशसश् चाक्षुषस्यान्तरे मनोः समवायीकृताः सर्वे समागम्य परस्परम् ॥
upasthite 'tiyaśasaś cākṣuṣasyāntare manoḥ samavāyīkṛtāḥ sarve samāgamya parasparam //
आगच्छत द्रुतं देवा अदितिं संप्रविश्य वै मन्वन्तरे प्रसूयामस् तन् नः श्रेयो भवेद् इति ॥
āgacchata drutaṃ devā aditiṃ saṃpraviśya vai manvantare prasūyāmas tan naḥ śreyo bhaved iti //
एवम् उक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः मारीचात् कश्यपाज् जातास् ते ऽदित्या दक्षकन्यया ॥
evam uktvā tu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ mārīcāt kaśyapāj jātās te 'dityā dakṣakanyayā //
तत्र विष्णुश् च शक्रश् च जज्ञाते पुनर् एव हि अर्यमा चैव धाता च त्वष्टा पूषा तथैव च ॥
tatra viṣṇuś ca śakraś ca jajñāte punar eva hi aryamā caiva dhātā ca tvaṣṭā pūṣā tathaiva ca //
विवस्वान् सविता चैव मित्रो वरुण एव च अंशो भगश् चातितेजा आदित्या द्वादश स्मृताः ॥
vivasvān savitā caiva mitro varuṇa eva ca aṃśo bhagaś cātitejā ādityā dvādaśa smṛtāḥ //
चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वम् आसन् ये तुषिताः सुराः वैवस्वते ऽन्तरे ते वै आदित्या द्वादश स्मृताः ॥
cākṣuṣasyāntare pūrvam āsan ye tuṣitāḥ surāḥ vaivasvate 'ntare te vai ādityā dvādaśa smṛtāḥ //
सप्तविंशति याः प्रोक्ताः सोमपत्न्यो ऽथ सुव्रताः ॥
saptaviṃśati yāḥ proktāḥ somapatnyo 'tha suvratāḥ //
तासाम् अपत्यान्य् अभवन् दीप्तान्य् अमिततेजसाम् ॥
tāsām apatyāny abhavan dīptāny amitatejasām //
अरिष्टनेमिपत्नीनाम् अपत्यानीह षोडश ॥
ariṣṭanemipatnīnām apatyānīha ṣoḍaśa //
बहुपुत्रस्य विदुषश् चतस्रो विद्युतः स्मृताः ॥
bahuputrasya viduṣaś catasro vidyutaḥ smṛtāḥ //
प्रत्यङ्गिरसजाः श्रेष्ठा ऋचो ब्रह्मर्षिसत्कृताः ॥
pratyaṅgirasajāḥ śreṣṭhā ṛco brahmarṣisatkṛtāḥ //
कृशाश्वस्य तु देवर्षेर् देवप्रहरणाः सुताः ॥
kṛśāśvasya tu devarṣer devapraharaṇāḥ sutāḥ //
एते युगसहस्रान्ते जायन्ते पुनर् एव हि सर्वे देवगणास् तात त्रयस् त्रिंशत् तु छन्दजाः तेषाम् अपीह सततं निरोधोत्पत्तिर् उच्यते ॥
ete yugasahasrānte jāyante punar eva hi sarve devagaṇās tāta trayas triṃśat tu chandajāḥ teṣām apīha satataṃ nirodhotpattir ucyate //
यथा सूर्यस्य मैत्रेय उदयास्तमनाव् इह एवं देवनिकायास् ते संभवन्ति युगे युगे ॥
yathā sūryasya maitreya udayāstamanāv iha evaṃ devanikāyās te saṃbhavanti yuge yuge //
दित्या पुत्रद्वयं जज्ञे कश्यपाद् इति नः श्रुतम् हिरण्यकशिपुश् चैव हिरण्याक्षश् च दुर्जयः ॥
dityā putradvayaṃ jajñe kaśyapād iti naḥ śrutam hiraṇyakaśipuś caiva hiraṇyākṣaś ca durjayaḥ //
सिंहिका चाभवत् कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः ॥
siṃhikā cābhavat kanyā vipracitteḥ parigrahaḥ //
हिरण्यकशिपोः पुत्राश् चत्वारः प्रथितौजसः अनुह्लादश् च ह्लादश् च प्रह्लादश् चैव धर्मवान् संह्लादश् च महावीर्या दैत्यवंशविवर्धनाः ॥
hiraṇyakaśipoḥ putrāś catvāraḥ prathitaujasaḥ anuhlādaś ca hlādaś ca prahlādaś caiva dharmavān saṃhlādaś ca mahāvīryā daityavaṃśavivardhanāḥ //
तेषां मध्ये महाभागः सर्वत्र समदृग् वशी प्रह्लादः परमां भक्तिं य उवाह जनार्दने ॥
teṣāṃ madhye mahābhāgaḥ sarvatra samadṛg vaśī prahlādaḥ paramāṃ bhaktiṃ ya uvāha janārdane //
दैत्येन्द्रदीपितो वह्निः सर्वाङ्गोपचितो द्विज न ददाह च यं पूर्वं वासुदेवे हृदि स्थिते ॥
daityendradīpito vahniḥ sarvāṅgopacito dvija na dadāha ca yaṃ pūrvaṃ vāsudeve hṛdi sthite //
महार्णवान्तःसलिले स्थितस्य चलतो मही चचाल सकला यस्य पाशबद्धस्य धीमतः ॥
mahārṇavāntaḥsalile sthitasya calato mahī cacāla sakalā yasya pāśabaddhasya dhīmataḥ //
न भिन्नं विविधैः शस्त्रैर् यस्य दैत्येन्द्रपातितैः शरीरम् अद्रिकठिनं सर्वत्राच्युतचेतसः ॥
na bhinnaṃ vividhaiḥ śastrair yasya daityendrapātitaiḥ śarīram adrikaṭhinaṃ sarvatrācyutacetasaḥ //
विषानलोज्ज्वलमुखा यस्य दैत्यप्रचोदिताः नान्ताय सर्पपतयो बभूवुर् उरुतेजसः ॥
viṣānalojjvalamukhā yasya daityapracoditāḥ nāntāya sarpapatayo babhūvur urutejasaḥ //
शैलैर् आक्रान्तदेहो ऽपि यः स्मरन् पुरुषोत्तमम् तत्याज नात्मनः प्राणान् विष्णुस्मरणदंशितः ॥
śailair ākrāntadeho 'pi yaḥ smaran puruṣottamam tatyāja nātmanaḥ prāṇān viṣṇusmaraṇadaṃśitaḥ //
पतन्तम् उच्चाद् अवनिर् यम् उपेत्य महामतिम् दधार दैत्यपतिना क्षिप्तं स्वर्गनिवासिना ॥
patantam uccād avanir yam upetya mahāmatim dadhāra daityapatinā kṣiptaṃ svarganivāsinā //
यस्य संशोषको वायुर् देहे दैत्येन्द्रयोजितः अवाप संक्षयं सद्यश् चित्तस्थे मधुसूदने ॥
yasya saṃśoṣako vāyur dehe daityendrayojitaḥ avāpa saṃkṣayaṃ sadyaś cittasthe madhusūdane //
विषाणभङ्गम् उन्मत्ता मदहानिं च दिग्गजाः यस्य वक्षःस्थले प्राप्ता दैत्येन्द्रपरिणामिताः ॥
viṣāṇabhaṅgam unmattā madahāniṃ ca diggajāḥ yasya vakṣaḥsthale prāptā daityendrapariṇāmitāḥ //
यस्य चोत्पादिता कृत्या दैत्यराजपुरोहितैः बभूव नान्ताय पुरा गोविन्दासक्तचेतसः ॥
yasya cotpāditā kṛtyā daityarājapurohitaiḥ babhūva nāntāya purā govindāsaktacetasaḥ //
शम्बरस्य च मायानां सहस्रम् अतिमायिनः यस्मिन् प्रयुक्तं चक्रेण कृष्णस्य वितथीकृतम् ॥
śambarasya ca māyānāṃ sahasram atimāyinaḥ yasmin prayuktaṃ cakreṇa kṛṣṇasya vitathīkṛtam //
दैत्येन्द्रसूदोपहृतं यश् च हालाहलं विषम् जरयाम् आस मतिमान् अविकारम् अमत्सरी ॥
daityendrasūdopahṛtaṃ yaś ca hālāhalaṃ viṣam jarayām āsa matimān avikāram amatsarī //
समचेता जगत्य् अस्मिन् यः सर्वेष्व् एव जन्तुषु यथात्मनि तथान्यत्र परं मैत्रगुणान्वितः ॥
samacetā jagaty asmin yaḥ sarveṣv eva jantuṣu yathātmani tathānyatra paraṃ maitraguṇānvitaḥ //
धर्मात्मा सत्यशौचादिगुणानाम् आकरः परः उपमानम् अशेषाणां साधूनां यः सदाभवत् ॥
dharmātmā satyaśaucādiguṇānām ākaraḥ paraḥ upamānam aśeṣāṇāṃ sādhūnāṃ yaḥ sadābhavat //
[[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे पञ्चदशो ऽध्यायः ]]
[[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe pañcadaśo 'dhyāyaḥ ]]