Aṃśa 1 · Chapter 7

ततो ऽभिध्यायतस् तस्य जज्ञिरे मानसाः प्रजाः तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस् तैः करणैः सह क्षेत्रज्ञाः समवर्तन्त गात्रेभ्यस् तस्य धीमतः ॥

tato 'bhidhyāyatas tasya jajñire mānasāḥ prajāḥ taccharīrasamutpannaiḥ kāryais taiḥ karaṇaiḥ saha kṣetrajñāḥ samavartanta gātrebhyas tasya dhīmataḥ //

ते सर्वे समवर्तन्त ये मया प्राग् उदाहृताः देवाद्याः स्थावरान्ताश् च त्रैगुण्यविषये स्थिताः ॥

te sarve samavartanta ye mayā prāg udāhṛtāḥ devādyāḥ sthāvarāntāś ca traiguṇyaviṣaye sthitāḥ //

एवं भूतानि सृष्टानि चराणि स्थावराणि च ॥

evaṃ bhūtāni sṛṣṭāni carāṇi sthāvarāṇi ca //

यदास्य ताः प्रजाः सर्वा न व्यवर्धन्त धीमतः तदान्यान् मानसान् पुत्रान् सदृशान् आत्मनो ऽसृजत् ॥

yadāsya tāḥ prajāḥ sarvā na vyavardhanta dhīmataḥ tadānyān mānasān putrān sadṛśān ātmano 'sṛjat //

भृगुं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् अङ्गिरसं तथा मरीचिं दक्षम् अत्रिं च वसिष्ठं चैव मानसान् ॥

bhṛguṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratum aṅgirasaṃ tathā marīciṃ dakṣam atriṃ ca vasiṣṭhaṃ caiva mānasān //

नव ब्रह्माण इत्य् एते पुराणे निश्चयं गताः ॥

nava brahmāṇa ity ete purāṇe niścayaṃ gatāḥ //

सनन्दनादयो ये च पूर्वं सृष्टास् तु वेधसा न ते लोकेष्व् असज्जन्त निरपेक्षाः प्रजासु ते ॥

sanandanādayo ye ca pūrvaṃ sṛṣṭās tu vedhasā na te lokeṣv asajjanta nirapekṣāḥ prajāsu te //

सर्वे ते ऽभ्यागतज्ञाना वीतरागा विमत्सराः तेष्व् एवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ महात्मनः ब्रह्मणो ऽभून् महान् क्रोधस् त्रैलोक्यदहनक्षमः ॥

sarve te 'bhyāgatajñānā vītarāgā vimatsarāḥ teṣv evaṃ nirapekṣeṣu lokasṛṣṭau mahātmanaḥ brahmaṇo 'bhūn mahān krodhas trailokyadahanakṣamaḥ //

तस्य क्रोधसमुद्भूतं ज्वालामालाविदीपितम् ब्रह्मणो ऽभूत् तदा सर्वं त्रैलोक्यम् अखिलं मुने ॥

tasya krodhasamudbhūtaṃ jvālāmālāvidīpitam brahmaṇo 'bhūt tadā sarvaṃ trailokyam akhilaṃ mune //

भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् क्रोधदीपितात् समुत्पन्नस् तदा रुद्रो मध्याह्नार्कसमप्रभः अर्धनारीनरवपुः प्रचण्डो ऽतिशरीरवान् ॥

bhrukuṭīkuṭilāt tasya lalāṭāt krodhadīpitāt samutpannas tadā rudro madhyāhnārkasamaprabhaḥ ardhanārīnaravapuḥ pracaṇḍo 'tiśarīravān //

विभजात्मानम् इत्य् उक्त्वा तं ब्रह्मान्तर्दधे ततः ॥

vibhajātmānam ity uktvā taṃ brahmāntardadhe tataḥ //

तथोक्तो ऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं तथाकरोत् बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा च सः ॥

tathokto 'sau dvidhā strītvaṃ puruṣatvaṃ tathākarot bibheda puruṣatvaṃ ca daśadhā caikadhā ca saḥ //

सौम्यासौम्यैस् तथा शान्त(अ)शान्तैः स्त्रीत्वं च स प्रभुः बिभेद बहुधा देवः स्वरूपैर् असितैः सितैः ॥

saumyāsaumyais tathā śānta(a)śāntaiḥ strītvaṃ ca sa prabhuḥ bibheda bahudhā devaḥ svarūpair asitaiḥ sitaiḥ //

ततो ब्रह्मात्मसंभूतं पूर्वं स्वायम्भुवं प्रभुः आत्मानम् एव कृतवान् प्राजापत्ये मनुं द्विज ॥

tato brahmātmasaṃbhūtaṃ pūrvaṃ svāyambhuvaṃ prabhuḥ ātmānam eva kṛtavān prājāpatye manuṃ dvija //

शतरूपां च तां नारीं तपोनिर्धूतकल्मषाम् स्वायम्भुवो मनुर् देवः पत्नीत्वे जगृहे विभुः ॥

śatarūpāṃ ca tāṃ nārīṃ taponirdhūtakalmaṣām svāyambhuvo manur devaḥ patnītve jagṛhe vibhuḥ //

तस्माच् च पुरुषाद् देवी शतरूपा व्यजायत प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रसूत्याकूतिसंज्ञितम् कन्याद्वयं च धर्मज्ञ रूपौदार्यगुणान्वितम् ॥

tasmāc ca puruṣād devī śatarūpā vyajāyata priyavratottānapādau prasūtyākūtisaṃjñitam kanyādvayaṃ ca dharmajña rūpaudāryaguṇānvitam //

ददौ प्रसूतिं दक्षाय आकूतिं रुचये पुरा प्रजापतिः स जग्राह तयोर् जज्ञे सदक्षिणः पुत्रो यज्ञो महाभाग दम्पत्योर् मिथुनं ततः ॥

dadau prasūtiṃ dakṣāya ākūtiṃ rucaye purā prajāpatiḥ sa jagrāha tayor jajñe sadakṣiṇaḥ putro yajño mahābhāga dampatyor mithunaṃ tataḥ //

यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे यामा इति समाख्याता देवाः स्वायम्भुवे मनौ ॥

yajñasya dakṣiṇāyāṃ tu putrā dvādaśa jajñire yāmā iti samākhyātā devāḥ svāyambhuve manau //

प्रसूत्यां च तथा दक्षश् चतस्रो विंशतिं तथा ससर्ज कन्यास् तासां तु सम्यङ् नामानि मे शृणु ॥

prasūtyāṃ ca tathā dakṣaś catasro viṃśatiṃ tathā sasarja kanyās tāsāṃ tu samyaṅ nāmāni me śṛṇu //

श्रद्धा लक्ष्मीर् धृतिस् तुष्टिर् पुष्टिर् मेधा क्रिया तथा बुद्धिर् लज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस् त्रयोदशी ॥

śraddhā lakṣmīr dhṛtis tuṣṭir puṣṭir medhā kriyā tathā buddhir lajjā vapuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrtis trayodaśī //

पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः ॥

patnyarthaṃ pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ tābhyaḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ //

ख्यातिः सत्य् अथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा सन्नतिश् चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा ॥

khyātiḥ saty atha saṃbhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā sannatiś cānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā //

भृगुर् भवो मरीचिश् च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः पुलस्त्यः पुलहश् चैव क्रतुश् चर्षिवरस् तथा ॥

bhṛgur bhavo marīciś ca tathā caivāṅgirā muniḥ pulastyaḥ pulahaś caiva kratuś carṣivaras tathā //

अत्रिर् वसिष्ठो वह्निश् च पितरश् च यथाक्रमम् ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो मुनिसत्तम ॥

atrir vasiṣṭho vahniś ca pitaraś ca yathākramam khyātyādyā jagṛhuḥ kanyā munayo munisattama //

श्रद्धा कामं चला दर्पं नियमं धृतिर् आत्मजम् संतोषं च तथा तुष्टिर् लोभं पुष्टिर् असूयत ॥

śraddhā kāmaṃ calā darpaṃ niyamaṃ dhṛtir ātmajam saṃtoṣaṃ ca tathā tuṣṭir lobhaṃ puṣṭir asūyata //

मेधा श्रुतं क्रिया दण्डं नयं विनयम् एव च बोधं बुद्धिस् तथा लज्जा विनयं वपुर् आत्मजम् व्यवसायं प्रजज्ञे वै क्षेमं शान्तिर् असूयत ॥

medhā śrutaṃ kriyā daṇḍaṃ nayaṃ vinayam eva ca bodhaṃ buddhis tathā lajjā vinayaṃ vapur ātmajam vyavasāyaṃ prajajñe vai kṣemaṃ śāntir asūyata //

सुखं सिद्धिर् यशः कीर्तिर् इत्य् एते धर्मसूनवः कामाद् रतिः सुतं हर्षं धर्मपौत्रम् असूयत ॥

sukhaṃ siddhir yaśaḥ kīrtir ity ete dharmasūnavaḥ kāmād ratiḥ sutaṃ harṣaṃ dharmapautram asūyata //

हिंसा भार्या त्व् अधर्मस्य तयोर् जज्ञे तथानृतम् कन्या च निकृतिस् ताभ्यां भयं नरकम् एव च ॥

hiṃsā bhāryā tv adharmasya tayor jajñe tathānṛtam kanyā ca nikṛtis tābhyāṃ bhayaṃ narakam eva ca //

माया च वेदना चैव मिथुनं त्व् इदम् एतयोः तयोर् जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम् ॥

māyā ca vedanā caiva mithunaṃ tv idam etayoḥ tayor jajñe 'tha vai māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam //

वेदना स्वसुतं चापि दुःखं जज्ञे ऽथ रौरवात् मृत्योर् व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश् च जज्ञिरे ॥

vedanā svasutaṃ cāpi duḥkhaṃ jajñe 'tha rauravāt mṛtyor vyādhijarāśokatṛṣṇākrodhāś ca jajñire //

दुःखोत्तराः स्मृता ह्य् एते सर्वे चाधर्मलक्षणाः नैषां भार्यास्ति पुत्रो वा ते सर्वे ह्य् ऊर्ध्वरेतसः ॥

duḥkhottarāḥ smṛtā hy ete sarve cādharmalakṣaṇāḥ naiṣāṃ bhāryāsti putro vā te sarve hy ūrdhvaretasaḥ //

रौद्राण्य् एतानि रूपाणि विष्णोर् मुनिवरात्मज नित्यप्रलयहेतुत्वं जगतो ऽस्य प्रयान्ति वै ॥

raudrāṇy etāni rūpāṇi viṣṇor munivarātmaja nityapralayahetutvaṃ jagato 'sya prayānti vai //

दक्षो मरीचिर् अत्रिश् च भृग्वाद्याश् च प्रजेश्वराः जगत्य् अत्र महाभाग नित्यं सर्गस्य हेतवः ॥

dakṣo marīcir atriś ca bhṛgvādyāś ca prajeśvarāḥ jagaty atra mahābhāga nityaṃ sargasya hetavaḥ //

मनवो मनुपुत्राश् च भूपा वीर्यधराश् च ये सन्मार्गाभिरताः शूरास् ते नित्यं स्थितिकारिणः ॥

manavo manuputrāś ca bhūpā vīryadharāś ca ye sanmārgābhiratāḥ śūrās te nityaṃ sthitikāriṇaḥ //

येयं नित्यस्थितिर् ब्रह्मन् नित्यसर्गस् तथेरितः नित्याभावश् च तेषां वै स्वरूपं मम कथ्यताम् ॥

yeyaṃ nityasthitir brahman nityasargas tatheritaḥ nityābhāvaś ca teṣāṃ vai svarūpaṃ mama kathyatām //

सर्गस्थितिविनाशांश् च भगवान् मधुसूदनः तैस् तै रूपैर् अचिन्त्यात्मा करोत्य् अव्याहतान् विभुः ॥

sargasthitivināśāṃś ca bhagavān madhusūdanaḥ tais tai rūpair acintyātmā karoty avyāhatān vibhuḥ //

नैमित्तिकः प्राकृतिकस् तथैवात्यन्तिको द्विज नित्यश् च सर्वभूतानां प्रलयो ऽयं चतुर्विधः ॥

naimittikaḥ prākṛtikas tathaivātyantiko dvija nityaś ca sarvabhūtānāṃ pralayo 'yaṃ caturvidhaḥ //

ब्राह्मो नैमित्तिकस् तत्र यच् छेते जगतः पतिः प्रयाति प्राकृते चैव ब्रह्माण्डं प्रकृतौ लयम् ॥

brāhmo naimittikas tatra yac chete jagataḥ patiḥ prayāti prākṛte caiva brahmāṇḍaṃ prakṛtau layam //

ज्ञानाद् आत्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि नित्यः सदैव जातानां यो विनाशो दिवानिशम् ॥

jñānād ātyantikaḥ prokto yoginaḥ paramātmani nityaḥ sadaiva jātānāṃ yo vināśo divāniśam //

प्रसूतिः प्रकृतेर् या तु सा सृष्टिः प्राकृता स्मृता दैनंदिनी तथा प्रोक्ता यान्तरप्रलयाद् अनु ॥

prasūtiḥ prakṛter yā tu sā sṛṣṭiḥ prākṛtā smṛtā dainaṃdinī tathā proktā yāntarapralayād anu //

भूतान्य् अनुदिनं यत्र जायन्ते मुनिसत्तम नित्यसर्गो हि स प्रोक्तः पुराणार्थविचक्षणैः ॥

bhūtāny anudinaṃ yatra jāyante munisattama nityasargo hi sa proktaḥ purāṇārthavicakṣaṇaiḥ //

एवं सर्वशरीरेषु भगवान् भूतभावनः संस्थितः कुरुते विष्णुर् उत्पत्तिस्थितिसंयमान् ॥

evaṃ sarvaśarīreṣu bhagavān bhūtabhāvanaḥ saṃsthitaḥ kurute viṣṇur utpattisthitisaṃyamān //

सृष्टिस्थितिविनाशानां शक्तयः सर्वदेहिषु वैष्णव्यः परिवर्तन्ते मैत्रेयाहर्निशं सदा ॥

sṛṣṭisthitivināśānāṃ śaktayaḥ sarvadehiṣu vaiṣṇavyaḥ parivartante maitreyāharniśaṃ sadā //

गुणत्रयमयं ह्य् एतद् ब्रह्मञ् छक्तित्रयं महत् यो ऽतियाति स यात्य् एव परं नावर्तते पुनः ॥

guṇatrayamayaṃ hy etad brahmañ chaktitrayaṃ mahat yo 'tiyāti sa yāty eva paraṃ nāvartate punaḥ //