इत्य् उक्ते मौनिनं भूयश् चिन्तयानं महीपतिम् प्रत्युवाचाथ विप्रो ऽसाव् अद्वैतान्तर्गतां कथाम् ॥
ity ukte mauninaṃ bhūyaś cintayānaṃ mahīpatim pratyuvācātha vipro 'sāv advaitāntargatāṃ kathām //
श्रूयतां नृपशार्दूल यद् गीतम् ऋभुणा पुरा अवबोधं जनयता निदाघस्य द्विजन्मनः ॥
śrūyatāṃ nṛpaśārdūla yad gītam ṛbhuṇā purā avabodhaṃ janayatā nidāghasya dvijanmanaḥ //
ऋभुर् नामाभवत् पुत्रो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः विज्ञाततत्त्वसद्भावो निसर्गाद् एव भूपते ॥
ṛbhur nāmābhavat putro brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ vijñātatattvasadbhāvo nisargād eva bhūpate //
तस्य शिष्यो निदाघो ऽभूत् पुलस्त्यतनयः पुरा प्रादाद् अशेषविज्ञानं स तस्मै परया मुदा ॥
tasya śiṣyo nidāgho 'bhūt pulastyatanayaḥ purā prādād aśeṣavijñānaṃ sa tasmai parayā mudā //
अवाप्तज्ञानतत्त्वस्य न तस्याद्वैतवासनाम् स ऋभुस् तर्कयाम् आस निदाघस्य नरेश्वर ॥
avāptajñānatattvasya na tasyādvaitavāsanām sa ṛbhus tarkayām āsa nidāghasya nareśvara //
देविकायास् तटे वीरनगरं नाम वै पुरम् समृद्धम् अतिरम्यं च पुलस्त्येन निवेशितम् ॥
devikāyās taṭe vīranagaraṃ nāma vai puram samṛddham atiramyaṃ ca pulastyena niveśitam //
रम्योपवनपर्यन्ते स तस्मिन् पार्थिवोत्तम निदाघो नाम योगज्ञ ऋभुशिष्यो ऽवसत् पुरा ॥
ramyopavanaparyante sa tasmin pārthivottama nidāgho nāma yogajña ṛbhuśiṣyo 'vasat purā //
दिव्ये वर्षसहस्रे तु समतीते ऽस्य तत् पुरम् जगाम स ऋभुः शिष्यं निदाघम् अवलोकितुम् ॥
divye varṣasahasre tu samatīte 'sya tat puram jagāma sa ṛbhuḥ śiṣyaṃ nidāgham avalokitum //
स तस्य वैश्वदेवान्ते द्वारालोकनगोचरे स्थितस् तेन गृहीतार्घो निजवेश्मप्रवेशितः ॥
sa tasya vaiśvadevānte dvārālokanagocare sthitas tena gṛhītārgho nijaveśmapraveśitaḥ //
प्रक्षालिताङ्घ्रिपाणिं च कृतासनपरिग्रहम् उवाच स द्विजश्रेष्ठो भुज्यताम् इति सादरम् ॥
prakṣālitāṅghripāṇiṃ ca kṛtāsanaparigraham uvāca sa dvijaśreṣṭho bhujyatām iti sādaram //
भो विप्रवर्य भोक्तव्यं यद् अन्नं भवतो गृहे तत् कथ्यतां कदन्नेषु न प्रीतिः सततं मम ॥
bho vipravarya bhoktavyaṃ yad annaṃ bhavato gṛhe tat kathyatāṃ kadanneṣu na prītiḥ satataṃ mama //
सक्तुयावकवाट्यानाम् अपूपानां च मे गृहे यद् रोचते द्विजश्रेष्ठ तत् त्वं भुङ्क्ष्व यथेच्छया ॥
saktuyāvakavāṭyānām apūpānāṃ ca me gṛhe yad rocate dvijaśreṣṭha tat tvaṃ bhuṅkṣva yathecchayā //
कदन्नानि द्विजैतानि मिष्टम् अन्नं प्रयच्छ मे संयावपायसादीनि द्रप्सफाणितवन्ति च ॥
kadannāni dvijaitāni miṣṭam annaṃ prayaccha me saṃyāvapāyasādīni drapsaphāṇitavanti ca //
हे हे शालिनि मद्गेहे यत् किंचिद् अतिशोभनम् भक्ष्योपसाधनं मिष्टं तेनास्यान्नं प्रसाधय ॥
he he śālini madgehe yat kiṃcid atiśobhanam bhakṣyopasādhanaṃ miṣṭaṃ tenāsyānnaṃ prasādhaya //
इत्य् उक्ता तेन सा पत्नी मिष्टम् अन्नं द्विजस्य यत् प्रसाधितवती तद् वै भर्तुर् वचनगौरवात् ॥
ity uktā tena sā patnī miṣṭam annaṃ dvijasya yat prasādhitavatī tad vai bhartur vacanagauravāt //
तं भुक्तवन्तम् इच्छातो मिष्टम् अन्नं महामुनिम् निदाघः प्राह भूपाल प्रश्रयावनतः स्थितः ॥
taṃ bhuktavantam icchāto miṣṭam annaṃ mahāmunim nidāghaḥ prāha bhūpāla praśrayāvanataḥ sthitaḥ //
अपि ते परमा तृप्तिर् उत्पन्ना तुष्टिर् एव च अपि ते मानसं स्वस्थम् आहारेण कृतं द्विज ॥
api te paramā tṛptir utpannā tuṣṭir eva ca api te mānasaṃ svastham āhāreṇa kṛtaṃ dvija //
क्वनिवासो भवान् विप्र क्व च गन्तुं समुद्यतः आगम्यते च भवता यतस् तच् च द्विजोच्यताम् ॥
kvanivāso bhavān vipra kva ca gantuṃ samudyataḥ āgamyate ca bhavatā yatas tac ca dvijocyatām //
क्षुद् यस्य तस्य भुक्ते ऽन्ने तृप्तिर् ब्राह्मण जायते न मे क्षुद् अभवत् तृप्तिं कस्मान् मां परिपृच्छसि ॥
kṣud yasya tasya bhukte 'nne tṛptir brāhmaṇa jāyate na me kṣud abhavat tṛptiṃ kasmān māṃ paripṛcchasi //
वह्निना पार्थिवे धातौ क्षपिते क्षुत्समुद्भवः भवत्य् अम्भसि च क्षीणे नृणां तृड् अपि जायते ॥
vahninā pārthive dhātau kṣapite kṣutsamudbhavaḥ bhavaty ambhasi ca kṣīṇe nṛṇāṃ tṛḍ api jāyate //
क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज ततः क्षुत्संभवाभावात् तृप्तिर् अस्त्य् एव मे सदा ॥
kṣuttṛṣṇe dehadharmākhye na mamaite yato dvija tataḥ kṣutsaṃbhavābhāvāt tṛptir asty eva me sadā //
मनसः स्वस्थता तुष्टिश् चित्तधर्माव् इमौ द्विज चेतसो यस्य तत् पृच्छ पुमान् एभिर् न युज्यते ॥
manasaḥ svasthatā tuṣṭiś cittadharmāv imau dvija cetaso yasya tat pṛccha pumān ebhir na yujyate //
क्व निवासस् तवेत्य् उक्तं क्व गन्तासि च यत् त्वया कुतश् चागम्यते तत्र त्रितये ऽपि निबोध मे ॥
kva nivāsas tavety uktaṃ kva gantāsi ca yat tvayā kutaś cāgamyate tatra tritaye 'pi nibodha me //
पुमान् सर्वगतो व्यापी आकाशवद् अयं यतः कुतः कुत्र क्व गन्तासीत्य् एतद् अप्य् अर्थवत् कथम् ॥
pumān sarvagato vyāpī ākāśavad ayaṃ yataḥ kutaḥ kutra kva gantāsīty etad apy arthavat katham //
सो ऽहं गन्ता न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः त्वं चान्ये च न च त्वं च नान्ये नैवाहम् अप्य् अहम् ॥
so 'haṃ gantā na cāgantā naikadeśaniketanaḥ tvaṃ cānye ca na ca tvaṃ ca nānye naivāham apy aham //
मृष्टं न मृष्टम् इत्य् एषा जिज्ञासा मे कृता तव किं वक्ष्यतीति तत्रापि श्रूयतां द्विजसत्तम ॥
mṛṣṭaṃ na mṛṣṭam ity eṣā jijñāsā me kṛtā tava kiṃ vakṣyatīti tatrāpi śrūyatāṃ dvijasattama //
किम् अस्वाद्व् अथ वा मृष्टं भुञ्जतो ऽन्नं द्विजोत्तम मृष्टम् एव यदामृष्टं तद् एवोद्वेगकारणम् ॥
kim asvādv atha vā mṛṣṭaṃ bhuñjato 'nnaṃ dvijottama mṛṣṭam eva yadāmṛṣṭaṃ tad evodvegakāraṇam //
अमृष्टं जायते मृष्टं मृष्टाद् उद्विजते जनः आदिमध्यावसानेषु किम् अन्नं रुचिकारकम् ॥
amṛṣṭaṃ jāyate mṛṣṭaṃ mṛṣṭād udvijate janaḥ ādimadhyāvasāneṣu kim annaṃ rucikārakam //
मृण्मयं हि गृहं यद्वन् मृदा लिप्तं स्थिरं भवेत् पार्थिवो ऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः ॥
mṛṇmayaṃ hi gṛhaṃ yadvan mṛdā liptaṃ sthiraṃ bhavet pārthivo 'yaṃ tathā dehaḥ pārthivaiḥ paramāṇubhiḥ //
यवगोधूममुद्गादि घृतं तैलं पयो दधि गुडं फलादीनि तथा पार्थिवाः परमाणवः ॥
yavagodhūmamudgādi ghṛtaṃ tailaṃ payo dadhi guḍaṃ phalādīni tathā pārthivāḥ paramāṇavaḥ //
तद् एतद् भवता ज्ञात्वा मृष्टामृष्टविचारि यत् तन् मनः समतालम्बि कार्यं साम्यं हि मुक्तये ॥
tad etad bhavatā jñātvā mṛṣṭāmṛṣṭavicāri yat tan manaḥ samatālambi kāryaṃ sāmyaṃ hi muktaye //
इत्य् आकर्ण्य वचस् तस्य परमार्थाश्रितं नृप प्रणिपत्य महाभागो निदाघो वाक्यम् अब्रवीत् ॥
ity ākarṇya vacas tasya paramārthāśritaṃ nṛpa praṇipatya mahābhāgo nidāgho vākyam abravīt //
प्रसीद मद्धितार्थाय कथ्यतां यस् त्वम् आगतः नष्टो मोहस् तवाकर्ण्य वचांस्य् एतानि मे द्विज ॥
prasīda maddhitārthāya kathyatāṃ yas tvam āgataḥ naṣṭo mohas tavākarṇya vacāṃsy etāni me dvija //
ऋभुर् अस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज इहागतो ऽहं यास्यामि परमार्थस् तवोदितः ॥
ṛbhur asmi tavācāryaḥ prajñādānāya te dvija ihāgato 'haṃ yāsyāmi paramārthas tavoditaḥ //
एवम् एकम् इदं विद्धि न भेदि सकलं जगत् वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः ॥
evam ekam idaṃ viddhi na bhedi sakalaṃ jagat vāsudevābhidheyasya svarūpaṃ paramātmanaḥ //
तथेत्य् उक्त्वा निदाघेन प्रणिपातपुरःसरम् पूजितः परया भक्त्या इच्छातः प्रययाव् ऋभुः ॥
tathety uktvā nidāghena praṇipātapuraḥsaram pūjitaḥ parayā bhaktyā icchātaḥ prayayāv ṛbhuḥ //
[[इति श्रीविष्णुपुराणे द्वितीये ऽंशे पञ्चदशो ऽध्यायः ]]
[[iti śrīviṣṇupurāṇe dvitīye 'ṃśe pañcadaśo 'dhyāyaḥ ]]