Aṃśa 2 · Chapter 16

ऋभुर् वर्षसहस्रे तु समतीते नरेश्वर निदाघज्ञानदानाय तद् एव नगरं ययौ ॥

ṛbhur varṣasahasre tu samatīte nareśvara nidāghajñānadānāya tad eva nagaraṃ yayau //

नगरस्य बहिः सो ऽथ निदाघं ददृशे मुनिः महाबलपरीवारे पुरं विशति पार्थिवे ॥

nagarasya bahiḥ so 'tha nidāghaṃ dadṛśe muniḥ mahābalaparīvāre puraṃ viśati pārthive //

दूरे स्थितं महाभागं जनसंमर्दवर्जकम् क्षुत्क्षामकण्ठम् आयान्तम् अरण्यात् ससमित्कुशम् ॥

dūre sthitaṃ mahābhāgaṃ janasaṃmardavarjakam kṣutkṣāmakaṇṭham āyāntam araṇyāt sasamitkuśam //

दृष्ट्वा निदाघं स ऋभुर् उपगम्याभिवाद्य च उवाच कस्माद् एकान्ते स्थीयते भवता द्विज ॥

dṛṣṭvā nidāghaṃ sa ṛbhur upagamyābhivādya ca uvāca kasmād ekānte sthīyate bhavatā dvija //

भो विप्र जनसंमर्दो महान् एष नरेश्वरे प्रविविक्षौ पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया ॥

bho vipra janasaṃmardo mahān eṣa nareśvare pravivikṣau puraṃ ramyaṃ tenātra sthīyate mayā //

नराधिपो ऽत्र कतमः कतमश् चेतरो जनः कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वम् अभिज्ञो मतो मम ॥

narādhipo 'tra katamaḥ katamaś cetaro janaḥ kathyatāṃ me dvijaśreṣṭha tvam abhijño mato mama //

यो ऽयं गजेन्द्रम् उन्मत्तम् अद्रिशृङ्गसमुच्छ्रितम् अधिरूढो नरेन्द्रो ऽयं परिलोकस् तथेतरः ॥

yo 'yaṃ gajendram unmattam adriśṛṅgasamucchritam adhirūḍho narendro 'yaṃ parilokas tathetaraḥ //

एतौ हि गजराजानौ युगपद् दर्शितौ मम भवता न विशेषेण पृथक्चिह्नोपलक्षणौ ॥

etau hi gajarājānau yugapad darśitau mama bhavatā na viśeṣeṇa pṛthakcihnopalakṣaṇau //

तत् कथ्यतां महाभाग विशेषो भवतानयोः ज्ञातुम् इच्छाम्य् अहं को ऽत्र गजः को वा नराधिपः ॥

tat kathyatāṃ mahābhāga viśeṣo bhavatānayoḥ jñātum icchāmy ahaṃ ko 'tra gajaḥ ko vā narādhipaḥ //

गजो यो ऽयम् अधो ब्रह्मन्न् उपर्य् अस्यैव भूपतिः वाह्यवाहकसंबन्धं को न जानाति वै द्विज ॥

gajo yo 'yam adho brahmann upary asyaiva bhūpatiḥ vāhyavāhakasaṃbandhaṃ ko na jānāti vai dvija //

जानाम्य् अहं यथा ब्रह्मंस् तथा माम् अवबोधय अधःशब्दनिगद्यं किं किं चोर्ध्वम् अभिधीयते ॥

jānāmy ahaṃ yathā brahmaṃs tathā mām avabodhaya adhaḥśabdanigadyaṃ kiṃ kiṃ cordhvam abhidhīyate //

इत्य् उक्तः सहसारुह्य निदाघः प्राह तम् ऋभुम् श्रूयतां कथयाम्य् एष यन् मां त्वं परिपृच्छसि ॥

ity uktaḥ sahasāruhya nidāghaḥ prāha tam ṛbhum śrūyatāṃ kathayāmy eṣa yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi //

उपर्य् अहं यथा राजा त्वम् अधः कुञ्जरो यथा अवबोधाय ते ब्रह्मन् दृष्टान्तो दर्शितो मया ॥

upary ahaṃ yathā rājā tvam adhaḥ kuñjaro yathā avabodhāya te brahman dṛṣṭānto darśito mayā //

त्वं राजेव द्विजश्रेष्ठ स्थितो ऽहं गजवद् यदि तद् एव त्वं ममाचक्ष्व कतमस् त्वम् अहं तथा ॥

tvaṃ rājeva dvijaśreṣṭha sthito 'haṃ gajavad yadi tad eva tvaṃ mamācakṣva katamas tvam ahaṃ tathā //

इत्य् उक्तः सत्वरस् तस्य प्रगृह्य चरणाव् उभौ निदाघः प्राह भगवान् आचार्यस् त्वम् ऋभुर् ध्रुवम् ॥

ity uktaḥ satvaras tasya pragṛhya caraṇāv ubhau nidāghaḥ prāha bhagavān ācāryas tvam ṛbhur dhruvam //

नान्यस्याद्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा यथाचार्यस्य तेन त्वां मन्ये प्राप्तम् अहं गुरुम् ॥

nānyasyādvaitasaṃskārasaṃskṛtaṃ mānasaṃ tathā yathācāryasya tena tvāṃ manye prāptam ahaṃ gurum //

तवोपदेशदानाय पूर्वशुश्रूषणादृतः गुरुस् ते ऽहम् ऋभुर् नाम्ना निदाघ समुपागतः ॥

tavopadeśadānāya pūrvaśuśrūṣaṇādṛtaḥ gurus te 'ham ṛbhur nāmnā nidāgha samupāgataḥ //

तद् एतद् उपदिष्टं ते संक्षेपेण महामते परमार्थसारभूतं यद् अद्वैतम् अशेषतः ॥

tad etad upadiṣṭaṃ te saṃkṣepeṇa mahāmate paramārthasārabhūtaṃ yad advaitam aśeṣataḥ //

एवम् उक्त्वा ययौ विद्वान् निदाघं स ऋभुर् गुरुः निदाघो ऽप्य् उपदेशेन तेनाद्वैतपरो ऽभवत् ॥

evam uktvā yayau vidvān nidāghaṃ sa ṛbhur guruḥ nidāgho 'py upadeśena tenādvaitaparo 'bhavat //

सर्वभूतान्य् अभेदेन ददृशे स तदात्मनः तथा ब्रह्म ततो मुक्तिम् अवाप परमां द्विजः ॥

sarvabhūtāny abhedena dadṛśe sa tadātmanaḥ tathā brahma tato muktim avāpa paramāṃ dvijaḥ //

तथा त्वम् अपि धर्मज्ञ तुल्यात्मरिपुबान्धवः भव सर्वगतं जानन्न् आत्मानम् अवनीपते ॥

tathā tvam api dharmajña tulyātmaripubāndhavaḥ bhava sarvagataṃ jānann ātmānam avanīpate //

सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः भ्रान्तदृष्टिभिर् आत्मापि तथैकः सन् पृथक् पृथक् ॥

sitanīlādibhedena yathaikaṃ dṛśyate nabhaḥ bhrāntadṛṣṭibhir ātmāpi tathaikaḥ san pṛthak pṛthak //

एकः समस्तं यद् इहास्ति किंचित् तद् अच्युतो वास्ति परं ततो ऽन्यत् सो ऽहं स च त्वं स च सर्वम् एतद् आत्मस्वरूपं त्यज भेदमोहम् ॥

ekaḥ samastaṃ yad ihāsti kiṃcit tad acyuto vāsti paraṃ tato 'nyat so 'haṃ sa ca tvaṃ sa ca sarvam etad ātmasvarūpaṃ tyaja bhedamoham //

इतीरितस् तेन स राजवर्यस् तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः स चापि जातिस्मरणाप्तबोधस् तत्रैव जन्मन्य् अपवर्गम् आप ॥

itīritas tena sa rājavaryas tatyāja bhedaṃ paramārthadṛṣṭiḥ sa cāpi jātismaraṇāptabodhas tatraiva janmany apavargam āpa //

इति भरतनरेन्द्रसारवृत्तं कथयति यश् च शृणोति भक्तियुक्तः स विमलमतिर् एति नात्ममोहं भवति च संसरणेषु मुक्तियोग्यः ॥

iti bharatanarendrasāravṛttaṃ kathayati yaś ca śṛṇoti bhaktiyuktaḥ sa vimalamatir eti nātmamohaṃ bhavati ca saṃsaraṇeṣu muktiyogyaḥ //