Aṃśa 3 · Chapter 1

कथिता गुरुणा सम्यग् भूसमुद्रादिसंस्थितिः सूर्यादीनां च संस्थानं ज्योतिषाम् अपि विस्तरात् ॥

kathitā guruṇā samyag bhūsamudrādisaṃsthitiḥ sūryādīnāṃ ca saṃsthānaṃ jyotiṣām api vistarāt //

देवादीनां तथा सृष्टिर् ऋषीणां चापि वर्णिता चातुर्वर्ण्यस्य चोत्पत्तिस् तिर्यग्योनिगतस्य च ॥

devādīnāṃ tathā sṛṣṭir ṛṣīṇāṃ cāpi varṇitā cāturvarṇyasya cotpattis tiryagyonigatasya ca //

ध्रुवप्रह्लादचरितं विस्तराच् च त्वयोदितम् मन्वन्तराण्य् अशेषाणि श्रोतुम् इच्छाम्य् अनुक्रमात् ॥

dhruvaprahlādacaritaṃ vistarāc ca tvayoditam manvantarāṇy aśeṣāṇi śrotum icchāmy anukramāt //

मन्वन्तराधिपांश् चैव शक्रदेवपुरोगमान् भवता कथितान् एताञ् श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं गुरो ॥

manvantarādhipāṃś caiva śakradevapurogamān bhavatā kathitān etāñ śrotum icchāmy ahaṃ guro //

अतीतानागतानीह यानि मन्वन्तराणि वै तान्य् अहं भवते सम्यक् कथयामि यथाक्रमम् ॥

atītānāgatānīha yāni manvantarāṇi vai tāny ahaṃ bhavate samyak kathayāmi yathākramam //

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस् तथा उत्तमस् तामसश् चैव रैवतश् चाक्षुषस् तथा ॥

svāyaṃbhuvo manuḥ pūrvaṃ manuḥ svārociṣas tathā uttamas tāmasaś caiva raivataś cākṣuṣas tathā //

षड् एते मनवो ऽतीताः साम्प्रतं तु रवेः सुतः वैवस्वतो ऽयं यस्यैतत् सप्तमं वर्तते ऽन्तरम् ॥

ṣaḍ ete manavo 'tītāḥ sāmprataṃ tu raveḥ sutaḥ vaivasvato 'yaṃ yasyaitat saptamaṃ vartate 'ntaram //

स्वायंभुवं तु कथितं कल्पादाव् अन्तरं मया देवास् तत्रर्षयश् चैव यथावत् कथिता मया ॥

svāyaṃbhuvaṃ tu kathitaṃ kalpādāv antaraṃ mayā devās tatrarṣayaś caiva yathāvat kathitā mayā //

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मनोः स्वारोचिषस्य तु मन्वन्तराधिपान् सम्यग् देवर्षींस् तत्सुतांस् तथा ॥

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi manoḥ svārociṣasya tu manvantarādhipān samyag devarṣīṃs tatsutāṃs tathā //

पारावताः सतुषिता देवाः स्वारोचिषे ऽन्तरे विपश्चित् तत्र देवेन्द्रो मैत्रेयासीन् महाबलः ॥

pārāvatāḥ satuṣitā devāḥ svārociṣe 'ntare vipaścit tatra devendro maitreyāsīn mahābalaḥ //

ऊर्जः स्तम्भस् तथा प्राणो दत्तोलिर् ऋषभस् तथा निश्चरश् चार्वरीवांश् च तत्र सप्तर्षयो ऽभवन् ॥

ūrjaḥ stambhas tathā prāṇo dattolir ṛṣabhas tathā niścaraś cārvarīvāṃś ca tatra saptarṣayo 'bhavan //

चैत्रकिंपुरुषाद्याश् च सुताः स्वारोचिषस्य तु द्वितीयम् एतत् कथितम् अन्तरं शृणु चोत्तरम् ॥

caitrakiṃpuruṣādyāś ca sutāḥ svārociṣasya tu dvitīyam etat kathitam antaraṃ śṛṇu cottaram //

तृतीये ऽप्य् अन्तरे ब्रह्मन्न् उत्तमो नाम यो मनुः सुशान्तिर् नाम देवेन्द्रो मैत्रेयाभूत् सुरेश्वरः ॥

tṛtīye 'py antare brahmann uttamo nāma yo manuḥ suśāntir nāma devendro maitreyābhūt sureśvaraḥ //

सुधामानस् तथा सत्याः शिवाश् चासन् प्रतर्दनाः वशवर्तिनश् च पञ्चैते गणा द्वादशकाः स्मृताः ॥

sudhāmānas tathā satyāḥ śivāś cāsan pratardanāḥ vaśavartinaś ca pañcaite gaṇā dvādaśakāḥ smṛtāḥ //

वसिष्ठतनयास् तत्र सप्त सप्तर्षयो ऽभवन् अजः परशुदिव्याद्यास् तथोत्तममनोः सुताः ॥

vasiṣṭhatanayās tatra sapta saptarṣayo 'bhavan ajaḥ paraśudivyādyās tathottamamanoḥ sutāḥ //

तामसस्यान्तरे देवाः सुरूपा हरयस् तथा सत्याश् च सुधियश् चैव सप्तविंशतिका गणाः ॥

tāmasasyāntare devāḥ surūpā harayas tathā satyāś ca sudhiyaś caiva saptaviṃśatikā gaṇāḥ //

शिबिर् इन्द्रस् तथा चासीच् शतयज्ञोपलक्षणः सप्तर्षयश् च ये तेषां तत्र नामानि मे शृणु ॥

śibir indras tathā cāsīc śatayajñopalakṣaṇaḥ saptarṣayaś ca ye teṣāṃ tatra nāmāni me śṛṇu //

ज्योतिर्धामा पृथुः काव्यश् चैत्रो ऽग्निर् वनकस् तथा पीवरश् चर्षयो ह्य् एते सप्त तत्रापि चान्तरे ॥

jyotirdhāmā pṛthuḥ kāvyaś caitro 'gnir vanakas tathā pīvaraś carṣayo hy ete sapta tatrāpi cāntare //

नरः ख्यातिः शान्तहयो जानुजङ्घादयस् तथा पुत्रास् तु तामसस्यासन् राजानः सुमहाबलाः ॥

naraḥ khyātiḥ śāntahayo jānujaṅghādayas tathā putrās tu tāmasasyāsan rājānaḥ sumahābalāḥ //

पञ्चमे चापि मैत्रेय रैवतो नाम नामतः मनुर् विभुश् च तत्रेन्द्रो देवांश् चैवान्तरे शृणु ॥

pañcame cāpi maitreya raivato nāma nāmataḥ manur vibhuś ca tatrendro devāṃś caivāntare śṛṇu //

अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः ससुमेधसः एते देवगणास् तत्र चतुर्दश चतुर्दश ॥

amitābhā bhūtarayā vaikuṇṭhāḥ sasumedhasaḥ ete devagaṇās tatra caturdaśa caturdaśa //

हिरण्यरोमा वेदश्रीर् ऊर्ध्वबाहुस् तथापरः वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश् च महामुनिः एते सप्तर्षयो विप्र तत्रासन् रैवते ऽन्तरे ॥

hiraṇyaromā vedaśrīr ūrdhvabāhus tathāparaḥ vedabāhuḥ sudhāmā ca parjanyaś ca mahāmuniḥ ete saptarṣayo vipra tatrāsan raivate 'ntare //

बलबन्धुः सुसंभाव्यः सत्यकाद्याश् च तत्सुताः नरेन्द्राः सुमहावीर्या बभूवुर् मुनिसत्तम ॥

balabandhuḥ susaṃbhāvyaḥ satyakādyāś ca tatsutāḥ narendrāḥ sumahāvīryā babhūvur munisattama //

स्वारोचिषश् चोत्तमश् च तामसो रैवतस् तथा प्रियव्रतान्वया ह्य् एते चत्वारो मनवः स्मृताः ॥

svārociṣaś cottamaś ca tāmaso raivatas tathā priyavratānvayā hy ete catvāro manavaḥ smṛtāḥ //

विष्णुम् आराध्य तपसा स राजर्षिः प्रियव्रतः मन्वन्तराधिपान् एतांल् लब्धवान् आत्मवंशजान् ॥

viṣṇum ārādhya tapasā sa rājarṣiḥ priyavrataḥ manvantarādhipān etāṃl labdhavān ātmavaṃśajān //

षष्ठे मन्वन्तरे चासीच् चाक्षुषाख्यस् तथा मनुः मनोजवस् तथैवेन्द्रो देवान् अपि निबोध मे ॥

ṣaṣṭhe manvantare cāsīc cākṣuṣākhyas tathā manuḥ manojavas tathaivendro devān api nibodha me //

आप्याः प्रसूता भव्याश् च पृथुगाश् च दिवौकसः महानुभावा लेखाश् च पञ्चैते ह्य् अष्टका गणाः ॥

āpyāḥ prasūtā bhavyāś ca pṛthugāś ca divaukasaḥ mahānubhāvā lekhāś ca pañcaite hy aṣṭakā gaṇāḥ //

सुमेधा विरजाश् चैव हविष्मान् उत्तमो मधुः अतिनामा सहिष्णुश् च सप्तासन्न् इति चर्षयः ॥

sumedhā virajāś caiva haviṣmān uttamo madhuḥ atināmā sahiṣṇuś ca saptāsann iti carṣayaḥ //

ऊरुः पूरुः शतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः चाक्षुषस्य मनोः पुत्राः पृथिवीपतयो ऽभवन् ॥

ūruḥ pūruḥ śatadyumnapramukhāḥ sumahābalāḥ cākṣuṣasya manoḥ putrāḥ pṛthivīpatayo 'bhavan //

विवस्वतः सुतो विप्र श्राद्धदेवो महाद्युतिः मनुः संवर्तते धीमान् साम्प्रतं सप्तमे ऽन्तरे ॥

vivasvataḥ suto vipra śrāddhadevo mahādyutiḥ manuḥ saṃvartate dhīmān sāmprataṃ saptame 'ntare //

आदित्यवसुरुद्राद्या देवाश् चात्र महामुने पुरंदरस् तथैवात्र मैत्रेय त्रिदशेश्वरः ॥

ādityavasurudrādyā devāś cātra mahāmune puraṃdaras tathaivātra maitreya tridaśeśvaraḥ //

वसिष्ठः काश्यपो ऽथात्रिर् जमदग्निः सगौतमः विश्वामित्रभरद्वाजौ सप्त सप्तर्षयो ऽत्र तु ॥

vasiṣṭhaḥ kāśyapo 'thātrir jamadagniḥ sagautamaḥ viśvāmitrabharadvājau sapta saptarṣayo 'tra tu //

इक्ष्वाकुश् च नृगश् चैव धृष्टः शर्यातिर् एव च नरिष्यन्तश् च विख्यातो नाभागो दिष्ट एव च ॥

ikṣvākuś ca nṛgaś caiva dhṛṣṭaḥ śaryātir eva ca nariṣyantaś ca vikhyāto nābhāgo diṣṭa eva ca //

करूषश् च पृषध्रश् च वसुमांल् लोकविश्रुतः मनोर् वैवस्वतस्यैते नव पुत्राः सुधार्मिकाः ॥

karūṣaś ca pṛṣadhraś ca vasumāṃl lokaviśrutaḥ manor vaivasvatasyaite nava putrāḥ sudhārmikāḥ //

विष्णुशक्तिर् अनौपम्या सत्त्वोद्रिक्ता स्थितौ स्थिता मन्वन्तरेष्व् अशेषेषु देवत्वेनाधितिष्ठति ॥

viṣṇuśaktir anaupamyā sattvodriktā sthitau sthitā manvantareṣv aśeṣeṣu devatvenādhitiṣṭhati //

अंशेन तस्या जज्ञे ऽसौ यज्ञः स्वायंभुवे ऽन्तरे आकूत्यां मानसो देव उत्पन्नः प्रथमे ऽन्तरे ॥

aṃśena tasyā jajñe 'sau yajñaḥ svāyaṃbhuve 'ntare ākūtyāṃ mānaso deva utpannaḥ prathame 'ntare //

ततः पुनः स वै देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे तुषितायां समुत्पन्नो ह्य् अजितस् तुषितैः सह ॥

tataḥ punaḥ sa vai devaḥ prāpte svārociṣe 'ntare tuṣitāyāṃ samutpanno hy ajitas tuṣitaiḥ saha //

औत्तमे ह्य् अन्तरे चापि तुषितस् तु पुनः स वै सत्यायाम् अभवत् सत्यः सत्यैः सह सुरोत्तमैः ॥

auttame hy antare cāpi tuṣitas tu punaḥ sa vai satyāyām abhavat satyaḥ satyaiḥ saha surottamaiḥ //

तामसस्यान्तरे चैव संप्राप्ते पुनर् एव हि हर्यायां हरिभिः सार्धं हरिर् एव बभूव ह ॥

tāmasasyāntare caiva saṃprāpte punar eva hi haryāyāṃ haribhiḥ sārdhaṃ harir eva babhūva ha //

रैवते ऽप्य् अन्तरे देवः संभूत्यां मानसो ऽभवत् संभूतो राजसैः सार्धं देवैर् देववरो हरिः ॥

raivate 'py antare devaḥ saṃbhūtyāṃ mānaso 'bhavat saṃbhūto rājasaiḥ sārdhaṃ devair devavaro hariḥ //

चाक्षुषे चान्तरे देवो वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः विकुण्ठायाम् असौ जज्ञे वैकुण्ठैर् दैवतैः सह ॥

cākṣuṣe cāntare devo vaikuṇṭhaḥ puruṣottamaḥ vikuṇṭhāyām asau jajñe vaikuṇṭhair daivataiḥ saha //

मन्वन्तरे तु संप्राप्ते तथा वैवस्वते द्विज वामनः कश्यपाद् विष्णुर् अदित्यां संबभूव ह ॥

manvantare tu saṃprāpte tathā vaivasvate dvija vāmanaḥ kaśyapād viṣṇur adityāṃ saṃbabhūva ha //

त्रिभिः क्रमैर् इमांल् लोकाञ् जित्वा येन महात्मना पुरंदराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम् ॥

tribhiḥ kramair imāṃl lokāñ jitvā yena mahātmanā puraṃdarāya trailokyaṃ dattaṃ nihatakaṇṭakam //

इत्य् एतास् तनवस् तस्य सप्त मन्वन्तरेषु वै सप्तस्व् एवाभवन् विप्र याभिः संरक्षिताः प्रजाः ॥

ity etās tanavas tasya sapta manvantareṣu vai saptasv evābhavan vipra yābhiḥ saṃrakṣitāḥ prajāḥ //

यस्माद् विष्टम् इदं सर्वं तस्य शक्त्या महात्मनः तस्मात् स प्रोच्यते विष्णुर् विशेर् धातोः प्रवेशनात् ॥

yasmād viṣṭam idaṃ sarvaṃ tasya śaktyā mahātmanaḥ tasmāt sa procyate viṣṇur viśer dhātoḥ praveśanāt //

सर्वे च देवा मनवः समस्ताः सप्तर्षयो ये मनुसूनवश् च इन्द्रश् च यो यस् त्रिदशेशभूतो विष्णोर् अशेषास् तु विभूतयस् ताः ॥

sarve ca devā manavaḥ samastāḥ saptarṣayo ye manusūnavaś ca indraś ca yo yas tridaśeśabhūto viṣṇor aśeṣās tu vibhūtayas tāḥ //