Aṃśa 3 · Chapter 12

देवगोब्राह्मणान् सिद्धवृद्धाचार्यांस् तथार्चयेत् द्विकालं च नमेत् संध्याम् अग्नीन् उपचरेत् तथा ॥

devagobrāhmaṇān siddhavṛddhācāryāṃs tathārcayet dvikālaṃ ca namet saṃdhyām agnīn upacaret tathā //

सदानुपहते वस्त्रे प्रशस्ताश् च तथौषधीः गारुडानि च रत्नानि बिभृयात् प्रयतो नरः ॥

sadānupahate vastre praśastāś ca tathauṣadhīḥ gāruḍāni ca ratnāni bibhṛyāt prayato naraḥ //

प्रस्निग्धामलकेशश् च सुगन्धश् चारुवेषधृक् सिताः सुमनसो हृद्या बिभृयाच् च नरः सदा ॥

prasnigdhāmalakeśaś ca sugandhaś cāruveṣadhṛk sitāḥ sumanaso hṛdyā bibhṛyāc ca naraḥ sadā //

किंचित् परस्वं न हरेन् नाल्पम् अप्य् अप्रियं वदेत् प्रियं च नानृतं ब्रूयान् नान्यदोषान् उदीरयेत् ॥

kiṃcit parasvaṃ na haren nālpam apy apriyaṃ vadet priyaṃ ca nānṛtaṃ brūyān nānyadoṣān udīrayet //

नान्यस्त्रियं तथा वैरं रोचयेत् पुरुषेश्वर न दुष्टयानम् आरोहेत् कूलच्छायां न संश्रयेत् ॥

nānyastriyaṃ tathā vairaṃ rocayet puruṣeśvara na duṣṭayānam ārohet kūlacchāyāṃ na saṃśrayet //

विद्विष्टपतितोन्मत्तबहुवैरादिकीटकैः बन्धकीबन्धकीभर्तृक्षुद्रानृतकथैः सह ॥

vidviṣṭapatitonmattabahuvairādikīṭakaiḥ bandhakībandhakībhartṛkṣudrānṛtakathaiḥ saha //

तथातिव्ययशीलैश् च परिवादरतैः शठैः बुधो मैत्रीं न कुर्वीत नैकः पन्थानम् आश्रयेत् ॥

tathātivyayaśīlaiś ca parivādarataiḥ śaṭhaiḥ budho maitrīṃ na kurvīta naikaḥ panthānam āśrayet //

नावगाहेज् जलौघस्य वेगम् अग्रे नरेश्वर प्रदीप्तं वेश्म न विशेन् नारोहेच् छिखरं तरोः ॥

nāvagāhej jalaughasya vegam agre nareśvara pradīptaṃ veśma na viśen nārohec chikharaṃ taroḥ //

न कुर्याद् दन्तसंघर्षं न कुष्णीयाच् च नासिकाम् नासंवृतमुखो जृम्भेच् श्वासकासौ च वर्जयेत् ॥

na kuryād dantasaṃgharṣaṃ na kuṣṇīyāc ca nāsikām nāsaṃvṛtamukho jṛmbhec śvāsakāsau ca varjayet //

नोच्चैर् हसेत् सशब्दं च न मुञ्चेत् पवनं बुधः नखान् न खादयेच् छिन्द्यान् न तृणं न महीं लिखेत् ॥

noccair haset saśabdaṃ ca na muñcet pavanaṃ budhaḥ nakhān na khādayec chindyān na tṛṇaṃ na mahīṃ likhet //

न श्मश्रु भक्षयेल् लोष्टं न मृद् नीयाद् विचक्षणः ज्योतींष्य् अमेध्यः शस्तानि नाभिवीक्षेत च प्रभो ॥

na śmaśru bhakṣayel loṣṭaṃ na mṛd nīyād vicakṣaṇaḥ jyotīṃṣy amedhyaḥ śastāni nābhivīkṣeta ca prabho //

नग्नां परस्त्रियं चैव सूर्यं चास्तमनोदये न हुंकुर्याच् छवं चैव शवगन्धो हि सोमजः ॥

nagnāṃ parastriyaṃ caiva sūryaṃ cāstamanodaye na huṃkuryāc chavaṃ caiva śavagandho hi somajaḥ //

चतुष्पथं चैत्यतरुं श्मशानोपवनानि च दुष्टस्त्रीसंनिकर्षं च वर्जयेन् निशि सर्वदा ॥

catuṣpathaṃ caityataruṃ śmaśānopavanāni ca duṣṭastrīsaṃnikarṣaṃ ca varjayen niśi sarvadā //

पूज्यदेवद्विजज्योतिश्छायां नातिक्रमेद् बुधः नैकः शून्याटवीं गच्छेन् न च शून्यगृहे वसेत् ॥

pūjyadevadvijajyotiśchāyāṃ nātikramed budhaḥ naikaḥ śūnyāṭavīṃ gacchen na ca śūnyagṛhe vaset //

केशास्थिकण्टकामेध्यबलिभस्मतुषांस् तथा स्नानार्द्रधरणीं चैव दूरतः परिवर्जयेत् ॥

keśāsthikaṇṭakāmedhyabalibhasmatuṣāṃs tathā snānārdradharaṇīṃ caiva dūrataḥ parivarjayet //

नानार्यान् आश्रयेत् कांश्चिन् न जिह्मं रोचयेद् बुधः उपसर्पेत न व्यालांश् चिरं तिष्ठेन् न चोत्थितः ॥

nānāryān āśrayet kāṃścin na jihmaṃ rocayed budhaḥ upasarpeta na vyālāṃś ciraṃ tiṣṭhen na cotthitaḥ //

अतीव जागरस्वप्ने तद्वत् स्थानासने बुधः न सेवेत तथा शय्यां व्यायामं च नरेश्वर ॥

atīva jāgarasvapne tadvat sthānāsane budhaḥ na seveta tathā śayyāṃ vyāyāmaṃ ca nareśvara //

दंष्ट्रिणः शृङ्गिणश् चैव प्राज्ञो दूरेण वर्जयेत् अवश्यायं च राजेन्द्र पुरो वातातपौ तथा ॥

daṃṣṭriṇaḥ śṛṅgiṇaś caiva prājño dūreṇa varjayet avaśyāyaṃ ca rājendra puro vātātapau tathā //

न स्नायान् न स्वपेन् नग्नो न चैवोपस्पृशेद् बुधः मुक्तकच्छश् च नाचामेद् देवाद्यर्चां च वर्जयेत् ॥

na snāyān na svapen nagno na caivopaspṛśed budhaḥ muktakacchaś ca nācāmed devādyarcāṃ ca varjayet //

होमदेवार्चनाद्यासु क्रियास्व् आचमने तथा नैकवस्त्रः प्रवर्तेत द्विजवाचनके जपे ॥

homadevārcanādyāsu kriyāsv ācamane tathā naikavastraḥ pravarteta dvijavācanake jape //

नासमञ्जसशीलैस् तु सहासीत कदाचन सद्वृत्तसंनिकर्षो हि क्षणार्धम् अपि शस्यते ॥

nāsamañjasaśīlais tu sahāsīta kadācana sadvṛttasaṃnikarṣo hi kṣaṇārdham api śasyate //

विरोधं नोत्तमैर् गच्छेन् नाधमैश् च सदा बुधः विवाहश् च विवादश् च तुल्यशीलैर् नृपेष्यते ॥

virodhaṃ nottamair gacchen nādhamaiś ca sadā budhaḥ vivāhaś ca vivādaś ca tulyaśīlair nṛpeṣyate //

नारभेत कलिं प्राज्ञः शुष्कवैरं च वर्जयेत् अप्य् अल्पहानिः सोढव्या वैरेणार्थागमं त्यजेत् ॥

nārabheta kaliṃ prājñaḥ śuṣkavairaṃ ca varjayet apy alpahāniḥ soḍhavyā vaireṇārthāgamaṃ tyajet //

स्नातो नाङ्गानि निर्मार्जेत् स्नानशाट्या न पाणिना न च निर्धूनयेत् केशान् नाचामेच् चैव चोत्थितः ॥

snāto nāṅgāni nirmārjet snānaśāṭyā na pāṇinā na ca nirdhūnayet keśān nācāmec caiva cotthitaḥ //

पादेन नाक्रमेत् पादं न पूज्याभिमुखं नयेत् वीरासनं गुरोर् अग्रे भजेत विनयान्वितः ॥

pādena nākramet pādaṃ na pūjyābhimukhaṃ nayet vīrāsanaṃ guror agre bhajeta vinayānvitaḥ //

अपसव्यं न गच्छेच् च देवागारचतुष्पथान् माङ्गल्यपूज्यांश् च ततो विपरीतान् न दक्षिणम् ॥

apasavyaṃ na gacchec ca devāgāracatuṣpathān māṅgalyapūjyāṃś ca tato viparītān na dakṣiṇam //

सोमाग्न्यर्काम्बुवायूनां पूज्यानां च न संमुखम् कुर्यात् ष्ठीवनविण्मूत्रसमुत्सर्गं च पण्डितः ॥

somāgnyarkāmbuvāyūnāṃ pūjyānāṃ ca na saṃmukham kuryāt ṣṭhīvanaviṇmūtrasamutsargaṃ ca paṇḍitaḥ //

तिष्ठन् न मूत्रयेत् तद्वत् पन्थानं नावमूत्रयेत् श्लेष्मविण्मूत्ररक्तानि सर्वदैव न लङ्घयेत् ॥

tiṣṭhan na mūtrayet tadvat panthānaṃ nāvamūtrayet śleṣmaviṇmūtraraktāni sarvadaiva na laṅghayet //

श्लेष्मसिंहानकोत्सर्गो नान्नकाले प्रशस्यते बलिमङ्गलजप्यादौ न होमे न महाजने ॥

śleṣmasiṃhānakotsargo nānnakāle praśasyate balimaṅgalajapyādau na home na mahājane //

योषितो नावमन्येत न चासां विश्वसेद् बुधः न चैवेर्ष्युर् भवेत् तासु नाधिकुर्यात् कदाचन ॥

yoṣito nāvamanyeta na cāsāṃ viśvased budhaḥ na caiverṣyur bhavet tāsu nādhikuryāt kadācana //

मङ्गल्यपुष्परत्नाज्यपूज्यान् अनभिवाद्य च न निष्क्रमेद् गृहात् प्राज्ञः सदाचारपरो नृप ॥

maṅgalyapuṣparatnājyapūjyān anabhivādya ca na niṣkramed gṛhāt prājñaḥ sadācāraparo nṛpa //

चतुष्पथान् नमस् कुर्यात् काले होमपरो भवेत् दीनान् अभ्युद्धरेत् साधून् उपासीत बहुश्रुतान् ॥

catuṣpathān namas kuryāt kāle homaparo bhavet dīnān abhyuddharet sādhūn upāsīta bahuśrutān //

देवर्षिपूजकः सम्यक् पितृपिण्डोदकप्रदः सत्कर्ता चातिथीनां यः स लोकान् उत्तमान् व्रजेत् ॥

devarṣipūjakaḥ samyak pitṛpiṇḍodakapradaḥ satkartā cātithīnāṃ yaḥ sa lokān uttamān vrajet //

हितं मितं प्रियं काले वश्यात्मा यो ऽभिभाषते स याति लोकान् आह्लादहेतुभूतान् नृपाक्षयान् ॥

hitaṃ mitaṃ priyaṃ kāle vaśyātmā yo 'bhibhāṣate sa yāti lokān āhlādahetubhūtān nṛpākṣayān //

धीमान् ह्रीमान् क्षमायुक्त आस्तिको विनयान्वितः विद्याभिजनवृद्धानां याति लोकान् अनुत्तमान् ॥

dhīmān hrīmān kṣamāyukta āstiko vinayānvitaḥ vidyābhijanavṛddhānāṃ yāti lokān anuttamān //

अकालगर्जितादौ तु पर्वस्व् आशौचकादिषु अनध्यायं बुधः कुर्याद् उपरागादिके तथा ॥

akālagarjitādau tu parvasv āśaucakādiṣu anadhyāyaṃ budhaḥ kuryād uparāgādike tathā //

शमं नयति यः क्रुद्धान् सर्वबन्धुर् अमत्सरी भीताश्वासनकृत् साधुः स्वर्गस् तस्याल्पकं फलम् ॥

śamaṃ nayati yaḥ kruddhān sarvabandhur amatsarī bhītāśvāsanakṛt sādhuḥ svargas tasyālpakaṃ phalam //

वर्षातपादिके छत्री दण्डी रात्र्यटवीषु च शरीरत्राणकामो वै सोपानत्कः सदा व्रजेत् ॥

varṣātapādike chatrī daṇḍī rātryaṭavīṣu ca śarīratrāṇakāmo vai sopānatkaḥ sadā vrajet //

नोर्ध्वं न तिर्यग् दूरं वा निरीक्षन् पर्यटेद् बुधः युगमात्रं महीपृष्ठं नरो गच्छेद् विलोकयन् ॥

nordhvaṃ na tiryag dūraṃ vā nirīkṣan paryaṭed budhaḥ yugamātraṃ mahīpṛṣṭhaṃ naro gacched vilokayan //

दोषहेतून् अशेषांश् च वश्यात्मा यो निरस्यति तस्य धर्मार्थकामानां हानिर् नाल्पापि जायते ॥

doṣahetūn aśeṣāṃś ca vaśyātmā yo nirasyati tasya dharmārthakāmānāṃ hānir nālpāpi jāyate //

पापे ऽप्य् अपापः पुरुषे ऽप्य् अभिधत्ते प्रियाणि यः मैत्रीद्रवान्तःकरणस् तस्य मुक्तिः करे स्थिता ॥

pāpe 'py apāpaḥ puruṣe 'py abhidhatte priyāṇi yaḥ maitrīdravāntaḥkaraṇas tasya muktiḥ kare sthitā //

ये कामक्रोधलोभानां वीतरागा न गोचरे सदाचारस्थितास् तेषाम् अनुभावैर् धृता मही ॥

ye kāmakrodhalobhānāṃ vītarāgā na gocare sadācārasthitās teṣām anubhāvair dhṛtā mahī //

तस्मात् सत्यं वदेत् प्राज्ञो यत् परप्रीतिकारणम् सत्यं यत् परदुःखाय तत्र मौनपरो भवेत् ॥

tasmāt satyaṃ vadet prājño yat paraprītikāraṇam satyaṃ yat paraduḥkhāya tatra maunaparo bhavet //

प्रियम् उक्तं हितं नैतद् इति मत्वा न तद् वदेत् श्रेयस् तत्र हितं वाक्यं यद्य् अप्य् अत्यन्तम् अप्रियम् ॥

priyam uktaṃ hitaṃ naitad iti matvā na tad vadet śreyas tatra hitaṃ vākyaṃ yady apy atyantam apriyam //

प्राणिनाम् उपकाराय यद् एवेह परत्र च कर्मणा मनसा वाचा तद् एव मतिमान् भजेत् ॥

prāṇinām upakārāya yad eveha paratra ca karmaṇā manasā vācā tad eva matimān bhajet //