Aṃśa 3 · Chapter 14

ब्रह्मेन्द्ररुद्रनासत्यसूर्याग्निवसुमारुतान् विश्वेदेवान् ऋषिगणान् वयांसि मनुजान् पशून् ॥

brahmendrarudranāsatyasūryāgnivasumārutān viśvedevān ṛṣigaṇān vayāṃsi manujān paśūn //

सरीसृपान् पितृगणान् यच् चान्यद् भूतसंज्ञितम् श्राद्धं श्रद्धान्वितः कुर्वन् तर्पयत्य् अखिलं जगत् ॥

sarīsṛpān pitṛgaṇān yac cānyad bhūtasaṃjñitam śrāddhaṃ śraddhānvitaḥ kurvan tarpayaty akhilaṃ jagat //

मासि मास्य् असिते पक्षे पञ्चदश्यां नरेश्वर तथाष्टकासु कुर्वीत काम्यान् कालाञ् छृणुष्व मे ॥

māsi māsy asite pakṣe pañcadaśyāṃ nareśvara tathāṣṭakāsu kurvīta kāmyān kālāñ chṛṇuṣva me //

श्राद्धार्हम् आगतं द्रव्यं विशिष्टम् अथवा द्विजम् श्राद्धं कुर्वीत विज्ञाय व्यतीपाते ऽयने तथा ॥

śrāddhārham āgataṃ dravyaṃ viśiṣṭam athavā dvijam śrāddhaṃ kurvīta vijñāya vyatīpāte 'yane tathā //

विषुवे चापि संप्राप्ते ग्रहणे शशिसूर्ययोः समस्तेष्व् एव भूपाल राशिष्व् अर्के च गच्छति ॥

viṣuve cāpi saṃprāpte grahaṇe śaśisūryayoḥ samasteṣv eva bhūpāla rāśiṣv arke ca gacchati //

नक्षत्रग्रहपीडासु दुष्टस्वप्नावलोकने इच्छाश्राद्धानि कुर्वीत नवसस्यागमे तथा ॥

nakṣatragrahapīḍāsu duṣṭasvapnāvalokane icchāśrāddhāni kurvīta navasasyāgame tathā //

अमावास्या यदा मैत्रविशाखास्वातियोगिनी श्राद्धैः पितृगणस् तृप्तिं तथाप्नोत्य् अष्टवार्षिकीम् ॥

amāvāsyā yadā maitraviśākhāsvātiyoginī śrāddhaiḥ pitṛgaṇas tṛptiṃ tathāpnoty aṣṭavārṣikīm //

अमावास्या यदा पुष्ये रौद्रे चर्क्षे पुनर्वसौ द्वादशाब्दं तदा तृप्तिं प्रयान्ति पितरो ऽर्चिताः ॥

amāvāsyā yadā puṣye raudre carkṣe punarvasau dvādaśābdaṃ tadā tṛptiṃ prayānti pitaro 'rcitāḥ //

वासवाजैकपादर्क्षे पितॄणां तृप्तिम् इच्छताम् वारुणे चाप्य् अमावास्या देवानाम् अपि दुर्लभा ॥

vāsavājaikapādarkṣe pitṝṇāṃ tṛptim icchatām vāruṇe cāpy amāvāsyā devānām api durlabhā //

नवस्व् ऋक्षेष्व् अमावास्या यदैतेष्व् अवनीपते तदा तृप्तिप्रदं श्राद्धं पितॄणां शृणु चापरम् ॥

navasv ṛkṣeṣv amāvāsyā yadaiteṣv avanīpate tadā tṛptipradaṃ śrāddhaṃ pitṝṇāṃ śṛṇu cāparam //

गीतं सनत्कुमारेण यद्ऽइलाय महात्मने पृच्छते पितृभक्ताय श्रद्धयावनताय च ॥

gītaṃ sanatkumāreṇa yad'ilāya mahātmane pṛcchate pitṛbhaktāya śraddhayāvanatāya ca //

वैशाखमासस्य च या तृतीया नवम्य् असौ कार्त्तिकशुक्लपक्षे नभस्यमासस्य तु कृष्णपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माघे ॥

vaiśākhamāsasya ca yā tṛtīyā navamy asau kārttikaśuklapakṣe nabhasyamāsasya tu kṛṣṇapakṣe trayodaśī pañcadaśī ca māghe //

एता युगाद्यास् तिथयश् चतस्रो ऽप्य् अनन्तपुण्या नृप संप्रदिष्टाः ॥

etā yugādyās tithayaś catasro 'py anantapuṇyā nṛpa saṃpradiṣṭāḥ //

उपप्लवे चन्द्रमसो रवेश् च त्रिष्व् अष्टकास्व् अप्य् अयनद्वये च ॥

upaplave candramaso raveś ca triṣv aṣṭakāsv apy ayanadvaye ca //

पानीयम् अप्य् अत्र तिलैर् विमिश्रं दद्यात् पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं रहस्यम् एतत् पितरो वदन्ति ॥

pānīyam apy atra tilair vimiśraṃ dadyāt pitṛbhyaḥ prayato manuṣyaḥ śrāddhaṃ kṛtaṃ tena samāḥ sahasraṃ rahasyam etat pitaro vadanti //

माघासिते पञ्चदशी कदाचिद् उपैति योगं यदि वारुणेन ऋक्षेण कालः स परः पितॄणां न ह्य् अल्पपुण्यैर् नृप लभ्यते ऽसौ ॥

māghāsite pañcadaśī kadācid upaiti yogaṃ yadi vāruṇena ṛkṣeṇa kālaḥ sa paraḥ pitṝṇāṃ na hy alpapuṇyair nṛpa labhyate 'sau //

काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन् भवन्ति भूपाल तदा पितृभ्यः दत्तं जलान्नं प्रददाति तृप्तिं वर्षायुतं तत्कुलजैर् मनुष्यैः ॥

kāle dhaniṣṭhā yadi nāma tasmin bhavanti bhūpāla tadā pitṛbhyaḥ dattaṃ jalānnaṃ pradadāti tṛptiṃ varṣāyutaṃ tatkulajair manuṣyaiḥ //

तत्रैव चेद् भाद्रपदास् तु पूर्वाः काले तदा यत् क्रियते पितृभ्यः श्राद्धं परां तृप्तिम् उपेत्य तेन युगं समग्रं पितरः स्वपन्ति ॥

tatraiva ced bhādrapadās tu pūrvāḥ kāle tadā yat kriyate pitṛbhyaḥ śrāddhaṃ parāṃ tṛptim upetya tena yugaṃ samagraṃ pitaraḥ svapanti //

गङ्गां शतद्रूम् अथ वा विपाशां सरस्वतीं नैमिषगोमतीं वा ततो ऽवगाह्यार्चनम् आदरेण कृत्वा पितॄणां दुरितानि हन्ति ॥

gaṅgāṃ śatadrūm atha vā vipāśāṃ sarasvatīṃ naimiṣagomatīṃ vā tato 'vagāhyārcanam ādareṇa kṛtvā pitṝṇāṃ duritāni hanti //

गायन्ति चैतत् पितरः सदैव वर्षामघातृप्तिम् अवाप्य भूयः माघासितान्ते शुभतीर्थतोयैर् यास्याम तृप्तिं तनयादिदत्तैः ॥

gāyanti caitat pitaraḥ sadaiva varṣāmaghātṛptim avāpya bhūyaḥ māghāsitānte śubhatīrthatoyair yāsyāma tṛptiṃ tanayādidattaiḥ //

चित्तं च वित्तं च नृणां विशुद्धं शस्तश् च कालः कथितो विधिश् च पात्रं यथोक्तं परमा च भक्तिर् नृणां प्रयच्छत्य् अभिवाञ्छितानि ॥

cittaṃ ca vittaṃ ca nṛṇāṃ viśuddhaṃ śastaś ca kālaḥ kathito vidhiś ca pātraṃ yathoktaṃ paramā ca bhaktir nṛṇāṃ prayacchaty abhivāñchitāni //

पितृगीतांस् तथैवात्र श्लोकांस् तांश् च शृणुष्व मे श्रुत्वा तथैव भवता भाव्यं तत्रादृतात्मना ॥

pitṛgītāṃs tathaivātra ślokāṃs tāṃś ca śṛṇuṣva me śrutvā tathaiva bhavatā bhāvyaṃ tatrādṛtātmanā //

अपि धन्यः कुले जायाद् अस्माकं मतिमान् नरः अकुर्वन् वित्तशाठ्यं यः पिण्डान्नो निर्वपिष्यति ॥

api dhanyaḥ kule jāyād asmākaṃ matimān naraḥ akurvan vittaśāṭhyaṃ yaḥ piṇḍānno nirvapiṣyati //

रत्नवस्त्रमहीयानमहाभोगादिकं वसु विभवे सति विप्रेभ्यो यो ऽस्मान् उद्दिश्य दास्यति ॥

ratnavastramahīyānamahābhogādikaṃ vasu vibhave sati viprebhyo yo 'smān uddiśya dāsyati //

अन्नेन वा यथाशक्त्या काले ऽस्मिन् भक्तिनम्रधीः भोजयिष्यति विप्राग्र्यांस् तन्मात्रविभवो नरः ॥

annena vā yathāśaktyā kāle 'smin bhaktinamradhīḥ bhojayiṣyati viprāgryāṃs tanmātravibhavo naraḥ //

असमर्थो ऽन्नदानस्य धान्यम् आमं स्वशक्तितः प्रदास्यति द्विजाग्रेभ्यः स्वल्पाल्पां वापि दक्षिणाम् ॥

asamartho 'nnadānasya dhānyam āmaṃ svaśaktitaḥ pradāsyati dvijāgrebhyaḥ svalpālpāṃ vāpi dakṣiṇām //

तत्राप्य् असामर्थ्ययुतः कराग्राग्रस्थितांस् तिलान् प्रणम्य द्विजमुख्याय कस्मैचिद् भूप दास्यति ॥

tatrāpy asāmarthyayutaḥ karāgrāgrasthitāṃs tilān praṇamya dvijamukhyāya kasmaicid bhūpa dāsyati //

तिलैः सप्ताष्टभिर् वापि समवेताञ् जलाञ्जलीन् भक्तिनम्रः समुद्दिश्य भुव्य् अस्माकं प्रदास्यति ॥

tilaiḥ saptāṣṭabhir vāpi samavetāñ jalāñjalīn bhaktinamraḥ samuddiśya bhuvy asmākaṃ pradāsyati //

यतः कुतश्चित् संप्राप्य गोभ्यो वापि गवाह्निकम् अभावे प्रीणयन्न् अस्माञ् श्रद्धायुक्तः प्रदास्यति ॥

yataḥ kutaścit saṃprāpya gobhyo vāpi gavāhnikam abhāve prīṇayann asmāñ śraddhāyuktaḥ pradāsyati //

सर्वाभावे वनं गत्वा कक्षमूलप्रदर्शकः सूर्यादिलोकपालानाम् इदम् उच्चैर् पठिष्यति ॥

sarvābhāve vanaṃ gatvā kakṣamūlapradarśakaḥ sūryādilokapālānām idam uccair paṭhiṣyati //

न मे ऽस्ति वित्तं न धनं च नान्यच् छ्राद्धोपयोग्यं स्वपितॄन् नतो ऽस्मि तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ कृतौ भुजौ वर्त्मनि मारुतस्य ॥

na me 'sti vittaṃ na dhanaṃ ca nānyac chrāddhopayogyaṃ svapitṝn nato 'smi tṛpyantu bhaktyā pitaro mayaitau kṛtau bhujau vartmani mārutasya //

इत्य् एतत् पितृभिर् गीतं भावाभावप्रयोजनम् यः करोति कृतं तेन श्राद्धं भवति पार्थिव ॥

ity etat pitṛbhir gītaṃ bhāvābhāvaprayojanam yaḥ karoti kṛtaṃ tena śrāddhaṃ bhavati pārthiva //